Mikołów

Mikołów (Die Wappen und Siegel der Deutschen Staedte: Flecken und Doerfer, Frankfurt a/Main 1898, s. 106.) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu mikołowskiego, w południowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Według danych z 31 grudnia 2023 roku w Mikołowie żyje 41 618 osób.

Mikołów uzyskał lokację miejską w 1276 roku, ponowne nadanie praw miejskich przed 1300 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 50–51..

Położenie Mikołów położony jest na Wyżynie Śląskiej, graniczy bezpośrednio od wschodu z Katowicami, od południa z Tychami, gminą Wyry, Łaziskami Górnymi i Orzeszem, od zachodu z gminą Ornontowice i gminą Gierałtowice, a od północy z Rudą Śląską. Współrzędne geograficzne centrum miasta wynoszą: 50º 10' szerokości geograficznej północnej i 18º 54' długości geograficznej wschodniej.

Pod względem historycznym Mikołów pierwotnie należał do Małopolski jako część kasztelanii bytomskiej, położonej w ziemi krakowskiejMałgorzata Kaganiec: Herby i pieczęcie miast górnośląskich. Boguszowice, Chwałowice, Katowice, Mikołów, Murcki, Pszczyna, Radlin, Rybnik, Rydułtowy, Szopienice, Żory. Muzeum Śląskie, Katowice 2002, s. 22.. W 1179 kasztelanię bytomską włączono do księstwa raciborskiego i od tamtego czasu Mikołów leży na Górnym ŚląskuJan Natanson-Leski: Rozwój terytorialny Polski. Od czasów najdawniejszych do okresu przebudowy państwa w latach 1569–1572. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964, s. 87..

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Powierzchnia miasta wynosi 79,2 km²Statystyczne Vademecum Samorządowca 2015 Urząd Statystyczny w Katowicach.. Miasto zajmuje 34% powierzchni powiatu.

Według danych z 2017 r. powierzchnia lasów w Mikołowie wynosiła 2147 ha

Sąsiednie gminy: Gierałtowice, Katowice, Łaziska Górne, Ornontowice, Orzesze, Ruda Śląska, Tychy, Wyry.

Podział administracyjny thumb|Mikołów, kościół św. Mikołaja w Bujakowie thumb|Mikołów, kościół pw. św. ap. Piotra i Pawła w Paniowach Dzielnica: Kamionka

Sołectwa: Borowa Wieś Bujaków Mokre Paniowy Śmiłowice

Osiedla: Osiedle Przy Plantach Adama Mickiewicza C.K. Norwida Grunwaldzkie Jana Kochanowskiego Józefa Piłsudskiego Juliusza Słowackiego Leśna Bryza Słoneczna Polana Wojciecha Korfantego Nowy Świat

Demografia 31 grudnia 2018 Ogółem Kobiety Mężczyźniosób zameldowanych na pobyt stały%osób zameldowanych na pobyt stały%osób zameldowanych na pobyt stały%39 32910020 55152,2518 77847,75

W samej dzielnicy i sołectwach zameldowanych było kolejno:

– Kamionka: 6 455 osób (2017),

– Borowa Wieś: 2642 osoby,

– Bujaków: 1887 osób (2024)

– Mokre: 2379 osób,

– Paniowy: 1708 osób,

– Śmiłowice: 1076 osób.

Piramida wieku mieszkańców Mikołowa w 2014 roku: 690x480px

Nazwa Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od imienia Mikołaj, nie jest jednak pewne, czy pochodzi od św. Mikołaja Biskupa (najstarszy kościółek, a właściwie kapliczka, poświęcona jest św. Mikołajowi), czy też od jakiegoś dziedzica imieniem Mikołaj (po ludowemu Mikula), bogatego właściciela mieszkającego w tej okolicy w czasach powstania osady. Za drugą możliwością przemawiają dawne nazwy miasta: Miculow, Mikulau, Mikulow, Mikułów (w księgach kościelnych ta ostatnia nazwa występuje do 1824) oraz data fundacji kościoła- nastąpiła ona później niż 1222 rokJ. Sperka, Nazwa i herb miasta [w:] Mikołów. Monografia historyczna 1222-2022, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, s.39-41.. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod niemiecką nazwą Nicolai i polską Mikołow (org. polnisch Mikołow). Statystyczny opis Prus z 1837 roku wymienia tylko niemiecką nazwę NikolaiL. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (…) Dritter Band. Berlin: Verlag von’August Hirschwald, 1837, s. 136..

Historia thumb|Bazylika pw. św. Wojciecha w Mikołowie thumb|Kamienice przy ul. Jana Pawła II (dawnej 1 Maja) thumb|Mikołow, droga krajowa DK81 nocą

Kalendarium 1222 – pierwsza historyczna wzmianka o Mikołowie – w dokumencie wydanym przez księcia opolskiego Kazimierza I dla biskupa wrocławskiego Wawrzyńca, gdzie jako świadek wymieniony jest hrabia Andrzej, kasztelan z Mikołowa (oryg. comes Andreas, castellanus de Miculow). Świadczy to o tym, iż Mikołów pełnił już funkcje w administracji państwowej jako gród i siedziba kasztelanii. 1228 – wzmianka o Mikołowie pojawiła się w dokumencie księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza I, będącym umową z wojewodą Klemensem, gdzie jako świadek, po raz kolejny, pojawia się kasztelan mikołowski, Andrzej. Podobne wzmianki, w których występuje ów Andrzej, znajdujemy również w dokumentach z lat 1232 i 1234. 1258 – w dokumentach księcia Władysława opolskiego dwukrotnie pojawia się kasztelan mikołowski imieniem Jan, syn Wernera. 1265–1280 – rozbudowa miasta przez Jana z Grabia. 1266 – 1 marca pierwsza wzmianka o kościele pw. św. Wojciecha w Mikołowie; biskup krakowski Paweł przebywający w Sławkowie nadał kościołowi św. Wojciecha w Mikołowie dziesięciny ze wsi Przeczyce, Toporowice i Targoszyce (dziś część Mierzęcic). Mikołów należał w tych czasach do dekanatu Sławkowskiego. 1349 – 1350 – epidemia czarnej ospy, umiera 1/3 mieszkańców miasta. 1375 – książę raciborski Jan I sprzedaje miasto Mikołów i Pszczynę z okolicami księciu opolskiemu Władysławowi Opolczykowi. 1473 – w okolicach miasta zatrzymały się wojska księcia rybnickiego Wacława. ok. 1500 – początki górnictwa. 1545 – cesarz niemiecki Ferdynand I nadaje miastu Mikołów prawo do urządzania jarmarków i targów tygodniowych. 1547 – 27 lipca nadanie Mikołowowi ordynacji miejskiej, staraniem ówczesnego pana ziemi pszczyńskiej, barona Jana Thurzo. Od tej daty, Mikołów stał się miastem. 1580 – czasy Reformacji, do Mikołowa przybywa pierwszy pastor. 1630 – parafia mikołowska wraca w ręce katolików (proboszczem zostaje Tomasz Aleksander Czarniecki). 1645 – miasto dotknęła klęska pożaru – świadczy o tym dokument z tegoż roku, w którym miasto Mikołów prosi urząd podatkowy we Wrocławiu o umorzenie 500 florenów zaległości podatkowych. 1742 – w wyniku I wojny śląskiej Mikołów trafia pod panowanie pruskie. 1760 – po raz pierwszy w dokumentach pojawia się dzisiejsza nazwa miasta „Mikołów”. 1794 – 20 maja największy pożar w historii miasta, centralna część miasta uległa zniszczeniu – pożar prawdopodobnie wybuchł w domu kowala Marcina Kozaka znajdującym się na rynku miasta. 1837 – w Mikołowie znajdują się 2 kościoły katolickie, szkoła, 250 domów, a zamieszkuje go 2000 osób. 1840 – L. Froehlich zakłada w Mikołowie fabrykę łyżek (przetrwała do końca stulecia). 1842 – otwarto fabrykę wyrobów żelaznych i części maszyn pod nazwą huta „Maria Ludwika”. 1845 – Tomasz Nowacki zakłada w Mikołowie polską drukarnię. 1848 – w Mikołowie miała miejsce epidemia tyfusu, zmarło wówczas 20% ogółu ludności. 1856 – zbudowano dworzec kolejowy w Mikołowie. 1858 – zbudowano hutę „Waltera” (późniejsza Fabryka Palenisk Mechanicznych). 1861 – 25 września konsekracja nowego kościoła pw. św. Wojciecha, od 2008 roku, bazylika mniejsza. 1862 – austriacki przedsiębiorca Carl Gustav Dittrich zakłada papiernię. 1868 – uruchomienie gazowni miejskiej, która umożliwiła oświetlenie miasta i domów mieszkańców. 1872 – zburzenie starego ratusza, zbudowanego tymczasowo, po wielkim pożarze w 1794 roku i zbudowanie nowego budynku w Mikołowie. Niemiecki przedsiębiorca Heinrich Koetz uruchamia największy na ziemi pszczyńskiej zakład budowy kotłów. 1874 – Karol Miarka senior rozpoczyna działalność wydawniczą w Mikołowie. 1908 – ukończenie budowy wodociągów miejskich, na które wydano ok. 250 tys. marek. 1909 – uruchomiono wodociąg miejski. 1919 – 17 sierpnia walki w mieście podczas I powstania śląskiego. 1921 – plebiscyt na Górnym Śląsku; w Mikołowie większość głosów pada za Niemcami (3059 do 2434). 1922 – 29 czerwca Mikołów wraz ze wschodnią częścią Górnego Śląska przyłączony do Polski. 1927 – do Mikołowa przyjechała Helena Kobernicka, która miała za zadanie zorganizowanie pierwszego w mieście przedszkola (późniejszego Przedszkola nr 2 im. Kubusia Puchatka w Mikołowie) 1932 – założenie na terenie podarowanym przez rolnika Józefa Bojdoła ogródków działkowych; cztery lata później działki rozparcelowano i podzielono między właścicieli (obecny ROD „Krokus”; 5,8 ha). 1939 – 3 września wkroczenie wojsk niemieckich do miasta Mikołów. 1945 – styczeń – tzw. „marsz śmierci” więźniów KL Auschwitz przez Mikołów i Borową Wieś do Gliwic 1945 – 28 stycznia wkroczenie Armii Czerwonej. 1954 – Mikołów zostaje włączony do powiatu tyskiego. 1975 – do Mikołowa przyłączono Śmiłowice, Mokre i Paniowy. 1994 – 30 grudnia przyłączenie Bujakowa.. 1998 – powstaje powiat mikołowski obejmujący Mikołów, Łaziska Górne, Orzesze, Wyry i Ornontowice. 1998 – ogłoszenie św. Wojciecha patronem MikołowaZ dziejów kościoła i parafii.. 2002 – przebudowa rynku w Mikołowie. 2003 – założenie Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie. 2008 – kościół św. Wojciecha staje się bazyliką mniejszą w Mikołowie. 2009 – poświęcenie kościoła pw. św. Antoniego Padewskiego w Mikołowie Recie. 2013 – Rozbudowa Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie-etap II. 2013 – odsłonięcie pomnika św. Wojciecha, patrona Polski i Mikołowa. 2018 – Koronacja obrazu Matki Bożej Mikołowskiej.

Opis miasta z 1859 Informacje pochodzące ze „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, Warszawa 1885:

Informacje o stosunkach narodowościowych w połowie XIX wieku .Po trzech wojnach śląskich jakie miały miejsce w latach 1740–1763, między Austrią i Prusami miasto znalazło się w granicach Prus i należało do powiatu pszczyńskiego. W połowie XIX wieku zarówno w powiecie jak w samym mieście, dominowała ludność polska. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje „Das polnische Element ist im Kreise das bei Weitem vorherrschende. Unter 75.725 Einwohnern sind nur 8.413 Deutsche, 67.312 sprechen Polnisch”, czyli w tłumaczeniu na język polski „Element polski dominuje w powiecie. Spośród 75.725 mieszkańców tylko 8.413 to Niemcy, podczas gdy 67.312 mówi po polsku”. Również w samym mieście było więcej Polaków niż Niemców co odnotowuje spis we fragmencie: „Sogar in den Städten ist die Bevölkerung zum grossen Theile polnisch. So zählt Pless unter 3.154 Einwohnern 560 polnisch Sprechende, Nikolai sogar unter 4.479 Einwohnern deren 2.971” w tłumaczeniu „Nawet w miastach ludność w dużej części jest polska. W Pszczynie z 2.971 mieszkańców 560 mówi po polsku, a w Mikołowie z 4.479 mieszkańców jest ich aż 2.971.”.

Żydzi w Mikołowie thumb|Archiwalne zdjęcie nieistniejącej synagogi w Mikołowie Pierwsza żydowska rodzina zamieszkała w mieście w 1640, po wydaniu, kilkanaście lat wcześniej, edyktu cesarskiego, łagodzącego politykę Habsburgów wobec Żydów. Spis ludności żydowskiej z 1691 r. wspomina o mieszkających w Mikołowie Żydach. Przez wiele lat byli jednak stosunkowo nieliczni i np. w 1758 r. miało tutaj żyć zaledwie 6 osób tego wyznania.

W latach 70. XVIII wieku władze pruskie nakazały początkowo przesiedlić wszystkich Żydów na prawą stronę Odry i to tylko na tereny wiejskie, następnie zmieniono zdanie i przyszło polecenie osiedlenia ich w miastach – w 1780 r. Mikołów został jednym z pięciu miast przesiedleńczych. W 1787 roku i to zarządzenie odwołano w obawie o skutki gospodarcze, ale liczba żydowskich mieszkańców w ówczesnym Nikolei wzrosła do 84 osób.