Sokół wędrowny (Falco peregrinus) – gatunek średniego ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae). Zasiedla wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. W Polsce skrajnie nieliczny ptak lęgowy.
Systematyka Zwykle wyróżnia się 18 podgatunków Falco peregrinus. Podgatunek F. p. pelegrinoides jest przez niektórych autorów uznawany za odrębny gatunek (wraz F. p. babylonicus jako jego podgatunkiem), jednak według badań wykazuje bardzo małe różnice genetyczne w stosunku do innych podgatunków sokoła wędrownego, by traktować go jako oddzielny takson.
Charakterystyka Cechy gatunku thumb|Podgatunek Falco peregrinus macropus w Australii thumb|Ilustracja podgatunku Falco peregrinus babylonicus Duży sokół, o krępej sylwetce, silnej budowie ciała z długimi, ostro zakończonymi skrzydłami i masywną głową. Samica większa o około 1/3. Ptaki obu płci ubarwione podobnie. Dorosłe – wierzch stalowoszary z rozjaśnieniem na kuprze, wole kremowe, spód biały z nakrapianiem na piersi w kształcie łez, a poniżej ciemnym poprzecznym prążkowaniem. Osobniki młode – wierzch ciemnobrązowy, spód kremowy z podłużnym prążkowaniem. Mają jasne kreskowanie na bokach głowy i karku, a kremowo ubarwiony spód uwidacznia grube i ciemne kreski. Wąs jest niewyraźnie zaznaczony.
Na policzkach charakterystyczny czarny „wąs” kontrastujący z białym policzkiem. Jest bardziej wyrazisty w porównaniu z innymi sokołami podobnej wielkości. Szyja i ogon krótkie. Dziób krótki, silnie hakowato zagięty z charakterystycznym „zębem” w górnej części i odpowiadającym mu wcięciem w żuchwie. Nogi, woskówka, obramowanie oczu i nasady dzioba w intensywnie żółtym kolorze. Nozdrza wyraźnie widoczne na tle woskówki, okrągłe, z widocznym centralnym punktem. Oko bardzo ciemne, z prawie niewidoczną źrenicą.
Kolorystyka wyraźnie różni się pomiędzy podgatunkami, szczególnie egzotycznymi. Jest znacznie większy od pustułki. W porównaniu z nią szersze u nasady i bardziej zaostrzone skrzydła. Ubarwienie wierzchu może mylić go z kobuzem.
Wymiary średnie samiec długość ciała: 38–45 cm rozpiętość skrzydeł: 87–100 cm samica długość ciała: 46–51 cm rozpiętość skrzydeł: 104–114 cm długość ogona: 13,5–18 cm długość czaszki: 63 mm, w tym dzioba 22 mm
Masa ciała samce 0,6–0,75 kg samice 0,9–1,3 kg
Zachowanie Lot sokoła jest zwinny i energiczny, choć uspokaja się przy dłuższych dystansach. Skrzydła są wtedy lekko zagięte. Poza okresem lęgowym prowadzi samotniczy tryb życia. Dorosłe ptaki przez cały rok przebywają w okolicach swojego rewiru lęgowego. To przeważnie ptaki młode podejmują wędrówki.
Na terenach lęgowych da się słyszeć dźwięczne, skarżące zawołania – zawodzenie.
Pomimo nazwy gatunkowej sokół wędrowny nie jest ptakiem migrującym. W wielu innych krajach jednak zaznacza się ten fakt, np. w nazwie niemieckiej Wanderfalke, angielskiej Peregrine i włoskiej Pellegrino. Po łacinie peregrinus oznacza wędrowca lub pielgrzyma. Prawdopodobnie określenie wzięło się z czasów wyłapywania młodych ptaków przez sokolników do celów łowieckich. W tym wieku osobniki młodociane nim osiągną dojrzałość płciową chętnie się przemieszczają, choć i tak na dość niewielkie odległości. Tej nieścisłości odpowiadają tylko populacje północne, które wędrują jesienią i wiosną. Poza tym w pozostałych obszarach areału jest to gatunek osiadły.
Szybkość, z jaką porusza się sokół w trakcie ataku na zwierzynę, zmierzył Ken Franklin w latach 90. Skoczył z ptakiem na dużej wysokości z samolotu i osiągnął prędkość 400 km/h. Uważa jednak, że mogłaby być ona jeszcze większa.
Zasięg występowania Gatunek kosmopolityczny; zasiedla wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. W północnej części Europy występuje podgatunek nominatywny (F. p. peregrinus), którego zasięg występowania obejmuje całą północną Eurazję, z wyjątkiem rejonów pokrytych tundrą. W rejonie śródziemnym oraz na Kaukazie i w północnym Iranie napotkać można osobniki podgatunku brookei. Od Laponii do północno-wschodniej Syberii rozciąga się zasięg występowania F. p. calidus. W Ameryce Północnej występuje podgatunek anatum, na południu jego zasięg występowania ogranicza północny Meksyk. Alaskę i Grenlandię zasiedlają ptaki podgatunku F. p. tundrius, natomiast Aleuty, południową Alaskę oraz południowo-zachodnią Kanadę – F. p. pealei. W Ameryce Południowej od Kolumbii do Ziemi Ognistej oraz na Falklandach napotkać można podgatunek cassini. Wyłącznie w Azji napotkać można podgatunek japonensis (płn.-wsch. Syberia na wschód do Japonii), peregrinator (Pakistan, Indie, Sri Lanka oraz południowo-wschodnie Chiny), a także furuitii (wyspy Bonin). F. p. madens spotykany jest na Wyspach Zielonego Przylądka, F. p. minor w Maroku, Mauretanii i Afryce na południe od Sahary, natomiast radama na Madagaskarze i Komorach. W Australii i Oceanii występują 3 podgatunki: ernesti (Filipiny, Indonezja, Nowa Gwinea i Archipelag Bismarcka), macropus (Australia) oraz nesiotes (Wyspy Salomona, Vanuatu, Nowa Kaledonia oraz Fidżi).
Zasięg występowania w zależności od podgatunku: F. peregrinus anatum – Ameryka Północna na południe od tundry, na południe (z wyjątkiem północno-zachodniego wybrzeża Pacyfiku) do północnego Meksyku. F. peregrinus tundrius – arktyczna tundra Ameryki Północnej od Alaski po Grenlandię. F. peregrinus calidus – tundra Eurazji od Laponii na wschód do północno-wschodniej Syberii (w przybliżeniu do regionu rzek Jana i Indygirka). W Polsce do 2016 stwierdzony 12 razy, w samym roku 2017 – 8 razy. F. peregrinus pealei – wybrzeża zachodniej Ameryki Północnej od Waszyngtonu na północ do zachodniej Alaski, i na zachód przez Aleuty i Wyspy Komandorskie (być może również wybrzeża Kamczatki i Wyspy Kurylskie). F. peregrinus cassini – zachodnia Ameryka Południowa od Ekwadoru (lokalnie), na południe przez Boliwię i północną Argentynę do południowego Chile, Ziemi Ognistej i Falklandów. F. peregrinus japonensis – północno-wschodnia Syberia na południe do Kamczatki i Japonii. F. peregrinus furuitii – Ogasawara (Wyspy Kazan) na południe od Japonii. F. peregrinus peregrinus – sokół wędrowny – Eurazja na południe od tundry i na północ od Pirenejów, przez Wyspy Brytyjskie i środkową oraz południowo-wschodnią Europę na wschód do południowo-wschodniej Syberii i Rosyjskiego Dalekiego Wschodu (Przyamurze i Kraj Nadmorski) oraz północno-wschodnich Chin. F. peregrinus brookei – południowa Francja, Hiszpania i przybrzeżna północna Afryka na wschód przez strefę śródziemnomorską do Kaukazu oraz północnego Iranu. F. peregrinus pelegrinoides – sokół berberyjski – Wyspy Kanaryjskie na wschód przez śródlądową północną Afrykę do Iraku, prawdopodobnie Iranu i Półwyspu Arabskiego. F. peregrinus madens – Republika Zielonego Przylądka F. peregrinus babylonicus – centralna Azja, od wschodniego Iranu do Mongolii. F. peregrinus minor – Afryka na południe od Sahary i rozszerza się na północ do południowego Maroka. F. peregrinus radama – Madagaskar i Komory. F. peregrinus peregrinator – Pakistan, Indie oraz Sri Lanka na wschód do południowo-wschodnich Chin. F. peregrinus ernesti – południowo-wschodnia Azja, Wielkie Wyspy Sundajskie, Filipiny i Wallacea na wschód do Nowej Gwinei, Archipelagu Bismarcka i Wysp Salomona. F. peregrinus nesiotes – Vanuatu (na południe od Wysp Torresa i Wyspy Banksa), Nowa Kaledonia i Wyspy Lojalności na wschód do Fidżi. F. peregrinus macropus – Australia i Tasmania. Niektórzy autorzy populację z południowo-zachodniej Australii zaliczali do podgatunku F. peregrinus submelanogenys Mathews, 1912.
Liczebność Organizacja BirdLife International w 2021 roku szacowała liczebność populacji europejskiej (wraz z całą Turcją) na 32 200 – 62 100 dorosłych osobników. Wstępnie obliczona na podstawie tych szacunków liczebność światowej populacji mieści się w przedziale 100–500 tysięcy dorosłych osobników. Partners in Flight Science Committee w 2020 roku szacował liczebność populacji w Kanadzie i USA na około 72 tysiące osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za wzrostowy.
W Europie (w tym w Polsce) dawniej był to rozpowszechniony ptak lęgowy (do lat 40. szeroko rozpowszechniony), jednak w latach 50. i 60. XX wieku nastąpił drastyczny spadek jego liczebności, głównie z powodu skażenia środowiska biocydami (w tym pestycydami z grupy DDT).
Sokolnicy w Niemczech i USA opracowali metody intensywnej hodowli ptaków drapieżnych, zaczynając właśnie od tego gatunku. W Polsce sokolnicy rozpoczęli próby hodowli sokoła wędrownego w latach 70. Od połowy lat 80. XX wieku w ramach Programu Restytucji Populacji Sokoła Wędrownego w Polsce z powodzeniem prowadzona jest reintrodukcja sokoła wędrownego do odpowiadających mu biotopów. Od tamtej dekady obserwuje się go już stosunkowo często i regularnie.
W Polsce, gdzie żyje podgatunek nominatywny F. p. peregrinus, jest znów lęgowy, choć bardzo rzadki. Liczebność krajowej populacji lęgowej w latach 2000–2008 oceniano zaledwie na około 10 par, w latach 2013–2016 na 30–55 par, a w roku 2020 na 55 par. Jedna z nich regularnie gniazduje od 1998 roku na Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Z gniazd m.in. na PKiN oraz na Bielanach, a także na kominie MPEC we Włocławku, KGHM w Głogowie, Lotosu w Gdańsku, PKN ORLEN w Płocku, Zakładach Chemicznych w Policach, kominie Elektrociepłowni 2 oraz PGE w Gdyni, kominie MEC w Koszalinie i kominie Elektrociepłowni Wrotków PGE w Lublinie prowadzona jest transmisja internetowa. W Polsce prowadzone są prace nad restytucją populacji nadrzewnej, jedynej nadal zagrożonej według IUCN/BirdLife International. Podobny program prowadzony jest w Niemczech, planowane są także reintrodukcje w celu odtworzenia populacji nadrzewnej na Białorusi i Litwie.
Obecnie w kraju lęgnie się co najmniej kilkanaście par, częściej w górach, gdzie głównym obszarem występowania sokoła wędrownego są Tatry. W 2025 r. na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego stwierdzono 8-9 par osobników tego gatunku, z czego siedem odniosło sukcesy lęgowe, wyprowadzając co najmniej 19 młodych. Ptaki korzystały z gniazd usytuowanych na niedostępnych półkach skalnych. Większość gniazd znajdowała się na terenie Tatr Zachodnich. Natomiast w Tatrach Wysokich para wyprowadziła dwoje młodych z gniazda w rejonie Mnicha w Kotle Morskiego Oka, położonego na wysokości 1691 m n.p.m. Jest to obecnie najwyżej położone gniazdo sokoła wędrownego w Tatrach, a zarazem w całej Polsce.
Na polskim niżu gniazda sokołów widuje się często na kominach zakładów przemysłowych i wysokich budynkach większych miast nad środkową Wisłą, dolną Odrą i w górach południowej części kraju. Lokalizacje lęgowisk są utrzymywane w tajemnicy przed kłusownikami wybierającymi jaja. Na Wybrzeżu pojedyncze sokoły wędrowne pojawiają się w trakcie migracji i zimą, poza tym nad zbiornikami wodnymi i dolinach polskich rzek. Zimuje regularnie, choć decydują się na to jedynie nieliczne ptaki. Coraz częściej widuje się je wtedy w dużych miastach – Warszawie i Wrocławiu. Stowarzyszenie „Sokół” w 2011 roku zlokalizowało 9 par na terenach zurbanizowanych (z czego 5 wyprowadziło z sukcesem młode) – na PKiN w Warszawie, we Włocławku, Szczecinku, Płocku, Głogowie, na budynkach Elektrowni Doliny Dolnej Odry koło Gryfina, Zakładów Wiskord w Szczecinie oraz Zakładów Chemicznych Police oraz na kominie w Toruniu. Wiosną 2012 po raz pierwszy w Polsce znaleziono gniazdo sokoła wędrownego na drzewie w sezonie lęgowym. Na stronie Stowarzyszenia „Sokół” można obserwować jedyne na świecie podglądy z trzech gniazd nadrzewnych sokołów wędrownych – w Nadleśnictwie Trzebież, Dolinie Baryczy i Nadleśnictwie Barlinek.
Biotop