mały|Wnętrze świątyni thumb|Kolegiata – widok od południowego-wschodu Kolegiata Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata w Stargardzie – kościół, jeden z najcenniejszych zabytków Pomorza ZachodniegoJ. Zenkner, Stargard. Klejnot na Pomorskim Szlaku, Stargard 2006, s. 30.Plan Rozwoju Lokalnego Gminy-Miasta Stargardu Szczecińskiego, Załącznik do uchwały Nr XXVIII/319/2005 Rady Miejskiej w Stargardzie Szczecińskim z dnia 22 lutego 2005 r., s. 16. i jedna z najznakomitszych świątyń gotyckich w zlewisku Morza Bałtyckiego, oddziałująca na liczne realizacje w regionie.; kościół zamyka od strony południowej wschodnią pierzeję Rynku Staromiejskiego. Bryła kolegiaty widoczna jest ze wszystkich prowadzących do miasta dróg. W krajobrazie Stargardu porównywalna z nią pod względem wysokości jest jedynie wieża kościoła św. Jana – trzecia co do wysokości w województwie, po archikatedrze szczecińskiej i Kościele Mariackim w Chojnie. Wieża kolegiaty NMP, ze swoją wysokością 83,5 metra, zajmuje natomiast dziewiętnaste miejsce w kraju i piąte w województwie. Ze względu na okazałą bryłę, kościół zwany jest często (nieprawidłowo) katedrą.
Historia thumb|Kościół Mariacki ok. 1930 Kościół drewniany Pierwotna świątynia powstała w 1242. Była drewniana lub z granitowych ciosówJurkiewicz J. L., Kościół Najświętszej Marii Panny w Stargardzie, Stargard 1996, s. 5.. Powstanie pierwszego w tym miejscu kościoła związane jest z lokacją miasta na prawie magdeburskim. Kościół powstał – zgodnie z prawem lokacyjnym – przy nowo wytyczonym placu targowym (późniejszy Rynek Staromiejski). Najstarsze wzmiankowanie o funkcjonowaniu w tym miejscy kościoła pochodzi z 1248 z dokumentu biskupa kamieńskiego przekazującego miasto pod władanie księstwa pomorskiego.
Kościół halowy thumb|left|Rzut przyziemia kolegiaty W 1292 roku postanowiono o budowie, nowej, większej świątyni. Miała ona stanowić wotum za nadanie miastu lubeckich praw miejskichJurkiewicz J. L., Kościół Najświętszej Marii Panny w Stargardzie, Stargard 1996, s. 6.. Pierwszy kościół murowany z gotyckiej cegły powstał na przełomie XIII i XIV wieku (w latach 1292–1324) na miejscu drewnianej świątyni. Nowy kościół miał kształt halowy. Wewnątrz dzielił się na trzy nawy z wysuniętym na wschód prezbiterium. Od zachodu zamknięty był schodkowym szczytem ozdobionym smukłymi blendami. W tym czasie była to budowla bezwieżowa. W tym etapie budowy wzorowano się na kościele Mariackim w KołobrzeguBiałecki T., Ważniejsze zabytki Stargardu i okolicy, [w:] Dopierała, Z dziejów Ziemi Stargardzkiej, Poznań, 1969, s. 132..
O budowie kościoła Mariackiego świadczy odnaleziony w XIX wieku w jabłku sygnaturki prezbiterium dokument:
W roku pańskim 1622 upłynęło 379 lat od lokacji Nowego-Stargardu i 330 od daty założenia świątyni Mariackiej.
Kościół bazylikowy W latach 80. XIV wieku przeprowadzono gruntowną rozbudowę, a w roku 1388 roku zbudowano kaplicę Mariacką. Od tego też roku aż do roku 1500 kościół przebudowywano zgodnie z wizją Hinricha Brunsberga ze Szczecina. Kościołowi nadano postać bazyliki, dobudowując m.in. nowe prezbiterium (podwyższono je i nawę główną), wieniec kaplic wokół chóru (w tym wspomnianą największą kaplicę Mariacką). Po stronie południowej umieszczono zakrystię, a nad nią kaplicę Anielską. Zachodnią fasadę uzupełniono o dwie wieże. Wyposażono go (również za sprawa darczyńców prywatnych) w ponad 50 ołtarzy, 8 dzwonów i troje organów. Mimo licznych zmian, pierwotny układ przestrzenny i konstrukcyjny przetrwały do dziś.
Po wprowadzeniu na Pomorzu reformacji w 1534 roku również stargardzki kościół przeszedł na rzecz wyznania luterańskiego. W XVII wieku świątynia, podobnie jak całe miasto, poważnie ucierpiała w wyniku pożaru w 1635 roku. Pożar który zniszczył sklepienia i wieże. Odbudowa trwała około 25 lat i zakończyła się około 1655 roku. W latach 1723-1724 wnętrze zyskało barokowy wystrój, który w latach 1819-1824 pod kierunkiem K. Liebenowa zastąpiono neogotyckim. Regotyzację przeprowadzano ponownie na przełomie XIX i XX wieku (w czasie konserwacji w latach 1905-1911 pod kierunkiem H. Denekego). Po zakończeniu przez niego prac, ponowne poświęcenie świątyni odbyło się 30 sierpnia 1911 w obecności pary cesarskiej – Wilhelma II i Augusty Wiktorii.
W czasie II wojny światowej w 1945 roku pożar ponownie uszkodził kościół, zniszczył hełm wieży północnej i dach, zaś wnętrze zostało zdewastowane. Po prowizorycznej odbudowie w latach 1946–1948 budynek przeszedł prace zabezpieczające i rekonstrukcyjne i był wykorzystywany jako magazyn aż do 1957 roku, kiedy to kard. Stefan Wyszyński rekonsekrował kościół 30 listopada 1957 roku. Odbudowa trwała dalej i w 1962 roku przywrócono wieży hełm; w roku 1966 został ufundowany witraż poświęcony patronce parafii, NMP Królowej Świata; zainstalowano go w oknie zachodniej elewacji, nad głównym portalem. Zostały także ufundowane nowe organy. Do lat 70. XX w. w ówczesnej klasyfikacji kościół zaliczany był do zabytków klasy zerowej.
W 1995 uzyskał status kolegiaty. W roku 2001 rozpoczął się remont kaplicy Mariackiej oraz wieży północnej, na której w 2006 otwarto taras widokowy. W 2007 zakończono naprawę więźby dachowej i wymianę pokrycia dachu nad nawą główną, nawami bocznymi i kaplicami. W tym czasie uzupełniono elementy witraży z początku XX wieku.
Kolegiata jest siedzibą dziekana dekanatu Stargard Wschód.
Rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 17 września 2010 kolegiata wraz z systemem murów obronnych została uznana za pomnik historii.
W latach 2020-2023 przeprowadzono w kolegiacie prace konserwatorskie zwane "remontem stulecia". Roboty objęły: remont elewacji i posadzek świątyni, nową malaturę wnętrza (odtwarzającą w możliwie najwyższym stopniu pierwotny wygląd ścian i sklepień kościoła), instalację elektryczną i przeciwpożarową, iluminację zewnętrzną kolegiaty. Koszt remontu wyniósł niemal 21 mln zł (w tym prawie 18 mln zł stanowiło dofinansowanie ze środków Unii Europejskiej). Głównym wykonawcą była firma Konsart ze Szczecina.
Architektura thumb|150px|Kaplica Mariacka Kolegiata Najświętszej Marii Panny jest usytuowana w południowo-wschodnim narożniku Rynku Staromiejskiego, jest orientowana zgodnie ze średniowiecznymi zasadami – prezbiterium zwrócone ku wschodowi. Wzniesiona została z cegły na fundamentach z ciosów granitowych. Zbudowana na planie wydłużonego prostokąta zamkniętego od wschodu wielobocznie. Całkowita długość kościoła wynosi 77,5 m, szerokość 38,3 m, wysokość nawy głównej 30,1 m, wysokość naw bocznych 18,3 m, wysokość wieży północnej 82,6 m, kubatura z wieżami - ponad 89 tyś m3 . Świątynia niemal w całości jest budowlą średniowieczną, wznoszoną etapami od końca XIII wieku do końca XV w. W wyniku długo trwającej budowy pierwotny kościół (z przełomu XIII i XIV wieku) halowy, bezwieżowy, z jedną nawą prezbiterium uzyskał na przełomie XIV i XV wieku kształt bazyliki z masywem wieżowym oraz prezbiterium otoczonym ambitem i wieńcem kaplic przy obejściu i nawach bocznych.
Prezbiterium obiega, niespotykana na tym terenie, położona nad ambitem, galeria tryforyjna.
Najokazalszą bryłę otrzymała Kaplica Mariacka założona po północnej stronie obejścia w formie wysuniętego poza lico murów ośmioboku, przykrytego odrębnym, namiotowym dachem. Po przeciwnej, południowej stronie powstała prostokątna zakrystia z Kaplica Anielską na piętrze.
Podziały elewacji i ścian wewnętrznych poszczególnych partii kościoła; prezbiterium, korpusu nawowego, kaplic przy nawach bocznych i wież są zróżnicowane. Odmienne sposoby opracowania ścian, okien, filarów, sklepień i detali architektonicznych partii budowli wynikają z długiego procesu ich wznoszenia, oraz są odbiciem przemian w rozwoju architektury na Pomorzu.
Wyposażenie
Rzeźby Z rzeźbiarskiego wyposażenia kościoła do naszych czasów przetrwały fragmentarycznie zachowane: reliefowa strefa kapitelowa w północnym portalu wieży północnej. Obecne umiejscowienie tej strefy jest wtórne – pierwotnie znajdowała się ona najprawdopodobniej w głównym portalu świątyni. Strefa ma formę fryzu składającego się z szeregu scen zaczerpniętych z Księgi Rodzaju. Są to: Stworzenie Adama i Ewy, Grzech pierworodny, Wygnanie z raju. Wszystkie te sceny znajdują się na prawej stronie portalu. Scen znajdujących się po lewej stronie portalu (ze względu na ich duże uszkodzenie) nie udało się jednoznacznie zinterpretować. Prosta, niekiedy nieporadna forma płaskorzeźb pozwala sądzić, iż dzieło to powstało w XIII w. tablica fundacyjna na zachodniej elewacji wieży północnej. Tablica jest w znacznym stopniu zniszczona. Przedstawia Marię i klęczącego przed nią fundatora z modelem kościoła. Tablica wykonana została ze sztucznego kamienia w XIII w.
ceramiczne główki na elewacji kaplicy mariackiej oraz we wnętrzach kaplic po północnej stronie nawy bocznej. Pierwsze tego typu dekoracje stargardzkiego kościoła powstały w XV w. Główki przedstawiają postacie zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Często mają charakter uproszczony lub fantastyczny. Z zachowanych do dziś główek niewiele ma średniowieczny rodowód. Większość powstała w wieku XIX podczas prac konserwatorskich.
Polichromie Malowidła zachowały się w: zakrystii. Jest to najstarszy i najcenniejszy fresk gotycki jaki zachował się w kolegiacie. Polichromia pochodzi z I pierwszej połowy XV w. i zachowała się tylko na części jednej ze ścian. Przedstawia Chrystusa w Tłoczni Mistycznej stojącego na drewnianej płycie prasy do winogron i obejmującego śrubę dociskową w kształcie krzyża. Z ramienia Chrystusa spływa krew, uchodząc do stojącej u dołu amfory. Obok przedstawiono klęczącą Maryję. Malowidło jest słabo czytelne. Uległo ono przypadkowemu uszkodzeniu w 1976 podczas prac konserwatorskich, później jednak zostało zrekonstruowane .
kaplicy Trzech Króli. Polichromie pochodzą najprawdopodobniej z pierwszej połowy XVII w. Pośród barokowych muzykujących aniołów i małżowinowo-chrząstkowego ornamentu przedstawione zostały personifikacje Życia (postać stojącego, młodego mężczyzny po lewej stronie okna) i Śmierci (siedzący kościotrup w opończy, z kosą). Polichromie, choć utraciły swój dawny blask są dość dobrze czytelne. Na szczycie arkady wejściowej do kaplicy przedstawiono malowane wyobrażenie Feniksa w płomieniach.
kaplicy Piotra Gröninga – burmistrza Stargardu w XVI w. Pierwotnie w kaplicy znajdował się okazały, pomnikowy nagrobek Piotra Gröninga - który nie dotrwał do naszych czasów. Zachowały się natomiast (i to w dobrym stanie) polichromie na wszystkich 3 ścianach kaplicy. Na ścianie północnej (bocznej, lewej) przedstawiono proroctwo Ezechiela i zapowiedź Sądu Ostatecznego. Widoczny na wstędze napis jest cytatem z Księgi Ezechiela: Oto Ja wprowadzę w was Ducha, a ożyjecie. Na ścianie wschodniej, po lewej stronie przedstawiono wstających z grobu zmarłych oraz (w głębi) scenę bitwy lub turnieju. U góry sceny widoczna szarfa z cytatem z Mądrośći Syracha: Jego śmierć uczyniła Go cudownym. Po prawej stronie ściany wschodniej przedstawiono wizerunek Drabiny Jakubowej wraz z Jakubem lejącym olej na kamień. Tło tej sceny stanowi panorama miasta Betel. Nad sceną widoczny cytat z Księgi Rodzaju: A kamień ten, którym wystawił na znak, będzie Domem Bożym. Na ścianie południowej kaplicy przedstawiono Józefa Egipskiego przyjmującego podziękowania od uratowanych od klęski głodu Egipcjan. U góry sceny inskrypcja z fragmentem Księgi Rodzaju: Was ocalę i wasze dzieci.