mały|Śląsk Cieszyński i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Śląsk Cieszyński (, , ) – kraina historyczna w Polsce i Czechach, obejmująca południowo-wschodnią część Śląska, skupioną wokół miasta Cieszyn i rzeki Olzy. Jego obszar to ok. 2280 km²Henryk Mróz, Środowisko geograficzne polskiego Śląska Cieszyńskiego, W: Śląsk Cieszyński: środowisko naturalne..., 2001, s. 11., obecnie teren ten zamieszkuje ponad 800 tysięcy ludzi (463 tysiące po stronie czeskiej plus ok. 350 tysięcy osób po polskiej).
Historia thumb|Plan Śląska Cieszyńskiego z wyróżnieniem Zaolzia po stronie czeskiej i powiatu cieszyńskiego po stronie polskiej Granice regionu ukształtowały się wraz z powstaniem kasztelanii cieszyńskiej po raz pierwszy wzmiankowanej w 1155 roku. Prawdopodobnie od początku kasztelania cieszyńska znajdowała się w granicach diecezji wrocławskiej, która zakreśliła najstarsze granice regionu zwanego później Śląskiem, przed jego politycznym wydzieleniem się w postaci księstwa wrocławskiego (śląskiego). W wyniku postępującego rozdrobnienia feudalnego księstwa wrocławskiego kasztelania ta znalazła się w granicach księstwa opolsko-raciborskiego, protoplasty Górnego Śląska. Powstałe około 1290 roku Księstwo Cieszyńskie było uważane za część Górnego Śląska co najmniej od czasu, kiedy zaczęto używać tego terminu, tj. od połowy XV wieku. Od początku istnienia księstwa w jego granicach znajdowała się część ziemi czadeckiej po rzekę Kysucę, jednak stopniowo przejmowany przez Królestwo Węgier obszar ostatecznie został utracony w połowie XVIII wieku, mimo to przez długi czas autochtoniczna ludność mówiła w gwarze zaliczanej do dialektu śląskiego. Jednocześnie Księstwo Cieszyńskie zaczęło wówczas tracić terytorialną jedność, a na stałe rozpadło się w latach 70. XVI wieku. I wojna śląska w 1742 doprowadziła do oddzielenia regionu granicą państwową od Śląska zajętego przez Królestwo Prus, co doprowadziło z czasem do traktowania przez część literatury Śląska Cieszyńskiego i Górnego jako dwóch osobnych regionówP. Dobrowolski, Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem, Warszawa – Kraków 1972, s. 27; K. Popiołek, Śląskie dzieje, Katowice 1976, s. 209., a według innej części literatury Śląsk Cieszyński znajduje się w historycznych i geograficznych granicach Górnego Śląska. Powstały w 1742 roku Śląsk Austriacki wyraźnie dzielił się na dwie części: zachodnią (opawską) i wschodnią (cieszyńską). Księstwo Cieszyńskie, po nowoczesnych reformach administracyjnych z połowy XIX wieku zostało de facto zredukowane do Komory Cieszyńskiej i stanowiło jedynie część wschodniej części Śląska Austriackiego, stąd nazwa księstwa została stopniowo wyparta przez termin Śląsk Cieszyński obejmujący w dodatku całą wschodnią część Śląska Austriackiego (), tj. Księstwo Cieszyńskie z pierwszej połowy XVI wieku i Bogumin. Tak ukształtowany ostatecznie region podzielono po raz pierwszy granicą państwową po I wojnie światowej na dwie części, polską i czechosłowacką (dzisiaj czeską).
Terytorium thumb|Brama Morawska, nizinne pogranicze czesko-polskie
Granice geograficzne granica północna: wzdłuż rzeki Olzy od ujścia do rzeki Odry w pobliżu Bogumina i dalej na wschód wzdłuż granicy polsko-czeskiej w okolicach pomiędzy Dziećmorowice a Zawadą; następnie linią rzeki Piotrówki do okolicy miejscowości Piotrowice; pomiędzy Piotrowicami w Czechach i miastem Strumień w Polsce granica opiera się jedynie o granice administracyjne, nie geograficzne; od Strumienia granica podąża wzdłuż rzeki Wisły (po części przez Jezioro Goczałkowickie) aż do ujścia rzeki Białej; Od ujścia Olzy do Odry wzdłuż obu rzek południową granicą powiatu wodzisławskiego i dalej na terytorium Polski wzdłuż północnej granicy powiatów cieszyńskiego i pszczyńskiego, a dalej powiatów bielskiego i pszczyńskiego (dodatkowo do Śląska Cieszyńskiego należą południowy fragment powiatu pszczyńskiego: południowa część zbiornika goczałkowickiego, wieś Zabrzeg a także kilka gruntów na południe od Wisły w gminie Goczałkowice-Zdrój); granica wschodnia: wzdłuż rzeki Białej przez miasto Bielsko-Biała aż do ujścia dopływowej rzeki Białki; następnie na zachód wzdłuż rzeki Białki pomiędzy miejscowościami Bystra Śląska i Bystra Krakowska do szczytu góry Klimczok; dalej na południe zgodnie z granicą powiatów cieszyńskiego i żywieckiego aż do granicy polsko-słowackiej (do Śląska Cieszyńskiego nie należy południowo-wschodnia część gminy Istebna, czyli przysiółki Koniakowa: Pietraszyna, Kosarzyska i Rupienka)Uchwała Nr 16/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu cieszyńskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 15 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 10, Poz. 54).; granica południowa: wzdłuż granicy państwowej pomiędzy Polską i Słowacją w rejonie Koniakowa, a następnie na zachód wzdłuż granicy pomiędzy Czechami i Słowacją aż do źródeł rzeki Ostrawicy; granica zachodnia: wzdłuż rzeki Ostrawicy aż do jej ujścia do rzeki Odry na terenie miasta Ostrawy; dalej na północ wzdłuż rzeki Odry aż do ujścia rzeki Olzy w rejonie Bogumina.
Przynależność administracyjna thumb|Mapa Śląska Cieszyńskiego i podział jego terytorium Pod względem administracyjnym na obszar Śląska Cieszyńskiego składają się: w części polskiej: powiat cieszyński, zachodnia część powiatu bielskiego oraz zachodnia część miasta Bielsko-Biała na prawach powiatu; cały obszar znajduje się w granicach woj. śląskiego; w części czeskiej: powiat Karwina, wschodnia część powiatu Frydek-Mistek, wschodnia część powiatu Ostrawa oraz wschodnia część miasta Ostrawa; cały obszar znajduje się w granicach kraju morawsko-śląskiego.
Granice Śląska Cieszyńskiego przecinają miasta Bielsko-Biała, Frydlant nad Ostrawicą, Frydek-Mistek i Ostrawa oraz wsie Wisła Mała, Goczałkowice-Zdrój, Bystra, Koniaków, Stare Hamry, Ostrawica, Baszka, Łaziska, Wierzniowice i Rzepiszcze.
Geografia fizyczna Geograficznie w skład Śląska Cieszyńskiego wchodzą: zachodnia część Pogórza Śląskiego (zwana Pogórzem Cieszyńskim), zachodnia część Beskidu Śląskiego (granica biegła wododziałem Wisły i Soły), wschodnia część Beskidu Morawsko-Śląskiego, północna część Bramy Morawskiej oraz południowo-zachodnia część Kotliny Oświęcimskiej. Śląsk Cieszyński znajduje się na przedłużeniu obniżenia terenu pomiędzy Sudetami i Karpatami (wyznaczającymi granice Polski z Czechami i Słowacją), stanowiącego od najdawniejszych czasów naturalne przejście między tymi dwoma łańcuchami górskimi.
Główne rzeki: Olza, Wisła, Ostrawica, Odra, Biała.
Najwyższe szczyty: w części czeskiej: Łysa Góra (cz. Lysá hora) – 1323 m n.p.m. (Beskid Morawsko-Śląski) w części polskiej: Barania Góra – 1220 m n.p.m. (Beskid Śląski)
Osadnictwo thumb|Jabłonków Sieć osadnicza na Śląsku Cieszyńskim jest nierównomierna. Zasadniczo można wyodrębnić silnie zurbanizowaną, uprzemysłowioną i gęsto zaludnioną część północno-zachodnią oraz słabiej zaludnioną część południową i wschodnią, na którą składają się rejony górskie. W 2001 czeską część Śląska Cieszyńskiego zamieszkiwało ponad 463 tysiące osób, zaś polską stronę w 2008 zamieszkiwało ok. od 347 do 350 tysięcy osób. Ogólna liczba mieszkańców Śląska Cieszyńskiego może być więc szacowana na ok. 810 do 815 tys., a gęstość zaludnienia na ok. 355–360 osób/km². Ponad 65% ludności zamieszkuje miasta.
Główne miasta: w części polskiej: Cieszyn, Bielsko-Biała (lewobrzeżne do Białej dzielnice w 2007 stanowiące 58% (72,4 km²) i mające 59% (101 508) ludności miasta), Czechowice-Dziedzice, Skoczów, Ustroń, Wisła, Strumień; w części czeskiej: Ostrawa (część położona na wschód od rzek Odry i Ostrawicy mająca w 2001 w sumie 27 168 (8,6%) mieszkańców), Karwina, Frydek-Mistek (wschodnia część miasta z historycznym miastem Frydek, mająca w 2001 łącznie 35 726 (58,2%) mieszkańców), Hawierzów, Czeski Cieszyn, Jabłonków, Trzyniec, Bogumin.
Tożsamość regionalna Pomimo trwałego rozpadu Księstwa Cieszyńskiego w XVI wieku przez dłuższy czas wśród mieszkańców utrzymywało się wspólne poczucie więziIdzi Panic, Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XVII wiek), W: Śląsk Cieszyński: środowisko naturalne..., 2001, s. 121..
Współcześni mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego cechują się bardzo silnym poczuciem tożsamości regionalnej, dotyczy to zarówno polskiej części tego regionuG. Pawelska-Skrzypek, B. Domański, Zróżnicowania przestrzenne postrzegania własnego regionu przez mieszkańców Śląska Cieszyńskiego, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, t. 1, Katowice 1997, s. 51., jak i tzw. ZaolziaU. Kaczmarek, Tożsamość regionalna mieszkańców Zaolzia, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, t. 1, Katowice 1997, s. 27. przy czym tożsamość ta często konkuruje (jest wypierana a wręcz zaprzeczana) przede wszystkim przez tożsamość góralską w Polsce i zaolziańską w Czechach, natomiast pomimo historycznej przynależności do Górnego Śląska identyfikacja z tym z regionem jest stosunkowo słaba. Jedną z cech charakterystycznych tego regionu był wielki rozwój polskiego ruchu narodowegoM. Bogus, Kotulowie i ich działania oświatowe na Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, Ostrava 2006, s. 7., który od początku konkurował z tzw. ruchem ślązakowskim, negującym polskość autochtonicznej ludności, a także różnorodność wyznaniowa, charakteryzująca się w głównej mierze, obecnością wyznawców luteranizmu oraz katolicyzmu. Główny ośrodek luterański w Polsce, gdzie żyje ponad połowa spośród około 70 tys. polskich ewangelików tradycji augsburskiej.
Historia Prehistoria Najstarsze ślady bytności człowieka, gatunku Homo erectus, na obszarze Śląska Cieszyńskiego odnaleziono w Kończycach Wielkich i pochodzą sprzed 783 tys. lat p.n.eŚląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych, 2009, s. 179.. Intensyfikacja osadnictwa przedstawicieli gatunku Homo sapiens nastąpiła wraz z pojawieniem się przedstawicieli kultury graweckiej. Pierwsze społeczności rolnicze pojawiły się tu dopiero w IV tysiącleciu p.n.e. i związane są z późną kulturą lendzielską, zidentyfikowaną w trzech stanowiskach: Krasnej, Gumnach i KisielowieŚląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych, 2009, s. 201.. Bardzo nieliczne są znaleziska z epoki brązu a ziemia cieszyńska pełniła wówczas raczej rolę komunikacyjnąJ.w., s. 210.. Sytuacja zmieniła się pod koniec tej epoki i na początku epoki żelaza, kiedy to powstała sieć osadnicza kultury łużyckiej. Wtedy to powstały osiedla m.in. w Kocobędzu (tzw. Stary Cieszyn), na Górze Zamkowej w Cieszynie, na Tule, w Wędryni. W okresie przedrzymskim tutejsze osadnictwo znalazło się w strefie wpływów celtyckich (kultura puchowska). Luźne znaleziska z okresu wpływów rzymskich świadczą o przebiegu dalekosiężnych szlaków handlowych, a powierzchniowe ślady dużych osad z tych czasów odnaleziono w Łazach i Kowalach, brak jednak przeprowadzonych badań wykopaliskowych nie pozwala na przypisanie ich konkretnym kulturomJ.w., s. 226..
Średniowiecze thumb|Herb Piastów cieszyńskich; jednocześnie herb Księstwa Cieszyńskiego za ich panowania