Brunate (Brünàa inte el dialéto del pósto) xe un comùn de 1.794 animeDato del 31-12-2011; fonte: Uficio Anagrafe dela Provincia de Còmo. El paese xe cognosùo parché ghe son de le vile in stil eclético e Liberty, ghè na funiculare che la parte da Còmo e ghe son un fràco de pósti panoramici da andove xe pusìbiłe vardà i Alpi Ocidentałi e i Apenìni. Par quésto Brunate la xe ciamàda el "balcòn sule Alpi".
Geografia fìsega Teritòrio El teritòro del Comùn de Brunate se tróva nele Prealpi Lonbarde, andóve ghe xe la punta sud-ovest del cussìta ciamào Triangolo Lariano, a un'altéxa tra 562 e 1027 mètri (locałità CAO). El vèro e própio paese de Brunate l'è pósto a quota 715 mètri, sula parte sud del Monte Trè Cròxe. El terèn l'è calcareo, ma i depósiti morènici ghàn fertilisà la tèraPandakovic/Viganò, p. 44. Un pochéto pì in dó ghe xe un altopiàn piculìno (locałità Piani de Brunate), che l'è unìa al paese da na strada stréta e tuta a sbìsole inaugurada el 15 giunio 1935Casnati, Brunate dentro, p. 36. La parte pì granda del teritòrio xe cuèrta de buschi: i alberi pì prexenti son aseri, fràsini, pini, betùłe, rubìnie, quèrce, castàni e fàjiPandakovic/Viganò, p. 46. Ghe son mìa grandi brente, che son póco gróse anca quando el pióve a sécie ravèrse. Ma ghe son tante sorjenti d'aqua: la pì cognosùa l'è la "Fonte Pissarottino", che la se tróva a la fìn de la via che la porta el sò stéxo nòme, andóve ghe xe anca uno di punti panoramici pì béi de Brunate.
Clima El clima de Brunate xe quélo tipico de méza montagna. D'està xeo frésco e ventilào, d'invèrno xeo pitósto frédo e névega un fràco (fìn a 50 cm in paese e 1.50m inte ła locałità CAO); ma anca se'l névega, Brunate la resta mìa isolà, parché la funiculare la xe sempre in servisio. Brunate la xe una locałità che se tróva inte ła zona climatega FD.P.R. 26 agósto 1993, n. 412; fonte: ENEA, quéla par la quàl l'è pusìbile pizzà i riscaldamenti tuto l'àno.
Storia Quando jèra drìo a scavà par fà na cantina rento al zentro stòrego (giunio 1895) e na vila in via Pissarottino (3 febraro 1909) ghàn trovào di repèrti che i fàn pensàr a 'no stansiaménto de tribù cèlteghe a scumenzià già dal VI sècolo prima de CristoPar quésto la xe pusìbiłe l'origine celtega del nòm "Brunate"; vardìo a tal propósito la seziòn "Nome del pósto"Inte el zentro stòrego ghàn trovà dò fibule, dò anéłi a globéti, un brazialéto, un cióndolo e un pézo de catenéła; in via Pissarottino un'urna zineraria, ciótole e bicéri de teracóta, una fibula de brónzo, dò anéłi de brónzo e na perla d'ambra sbusàda; Casnati, Brunate, pp. 34-36. Dópo che ghe xe stada la colonisaziòn de la piana comasca da parte di Romani, Brunate la ga scumenzià a seguìr le medesime vizénde stòreghe de Còmo. Nela segònda metà del XII sècolo Brunate xe riusìo a diventà un Comùn libero, ma già inte el 1240 xe tornào a fà parte de la giurisdision de Còmo e xe stao asegnà a la circoscrision de "Porta Sala"La Lombardia paese par paese, p. 505. Inte el 1340 xe stào fondào el monastièr de Sant'Andrea. A scumenziar da quèl moménto là, Brunate xe diventào un pósto de isolaménto relisóso, che l'èra anca dovùo ala dificoltà de rivàr al paese. 'Sta situaziòn la xe duràda fin al 1817, quando xe stào fào el cussita ciamào "Sentieròn par Còmo", che cołega Còmo a Brunate. Un fràco pì tardi son stàe fàe anca le dò stréte e a sbìsole strade carozàbiłi che rìvan a Brunate da Còmo e da Tavernerio, che anca al dì de oncó son doperàe par vegnèr al paeseCasnati, Brunate, pp. 81-82. Tra l'Otocento e'l Novecento Brunate la xe diventàda na mèta turìstega par le famiłie de siòri miłanesi, che vegnévan a passà le fèrie. In 'sto perìodo ghèra anca un casinò, che xe stào vèrto fìn a la Seconda Guera Mondiałe; dopo la licensa la xe stàda dàda a Campione d'Italia. L'arìvo di turisti xe stào fazilitào da la costruziòn de la linea feroviaria Miłàn-Grandate inte el 1896, che la se metéva insèma a la Camerlata-Còmo e la rivava visìn al lago. Da la staziòn, se riva in zinque minùti a pìe a la fermada de la Funiculàre Còmo-Brunate, inauguràda inte el 1894. In pì, inte el 1899, par festejàr i zénto àni de la pila de Volta, xe stào fào el tram a Còmo. El turismo a Brunate l'è nào inànzi fìn a la Seconda Guera Mondiałe, quando el paese, che l'èra protéto dai bombardamenti parché xe visìn ala neutràle Svissera, l'èra diventào mèta de sfolàdi. In pì, el 1° agósto 1943, Brunate l'èra diventàda fraziòn de Còmo; ma inte el lùlio 1947 xe tornào comùn de par élo, dópo na petiziòn dela popolaziònCasnati, Brunate. A scumenzià dal secondo Dopoguèra Brunate ga visùo na fase de magra come locałità turìstega; ben présto ghàn sarào quasi tuti i grandi alberghi, parché da pósto de vilegiatùra par siòri xe diventào pósto par turismo de uno-dò dì al màximo, che se lìmita a 'ndàr a vardàr el zentro stórego, el Faro Voltiano e i panorami. De rezénte Brunate xe tornào a èxer cognosùo in tuta Italia parché el Sindaco ga eméxo 'n'ordinansa, entràda in vigòr el 1° marso 2008Ordinansa n. 1100 del 18 febràro 2008, che la proibìxe de entràr inte el teritòrio comunàl co le màchine pì larghi de 184 cm o che ghàn le ròde pì grandi de 730mm. 'St'ordinansa, contestàda dai exerzénti comerziałi e dai propietàri de monovolume e forastràda, la mira a vietàr l'ingréso a Brunate de machine massa grandi par pasàr in mézo ale stréte vie del paese; cusìta anca oncò, par quésto e par la mancansa de posteji, xe consiliào de vegnèr a Brunate co la Funiculàre.
Nome del pósto Le origini del nòme "Brunate" xe incertaCasnati, Brunate, p. 33; ge son trè pusìbiłi ipotesi: par qualchedùno, "Brunate" vegnarìa da Prunear, che el volarìa dì "paese nasùo in mézo ai pruni" par altri, "Brunate" vegnarìa da la paróla celtica Brunear, che la volarìa dì "monte a oriente"Se pò védar anca el tèrmine celtego Brig, che volo dìr "altura", origine de nòmi de altre cità come Bresia o Breno (BS), o oncora dela località Brè inte el Comùn de Lugano (Svisera): tùti questi pósti ghàn avùo origine su dele alture, propio come Brunate par altri oncora, "Brunate" vegnarìa dala paróla germanica Brunnen, che la volarìa dì "fonte"; forse parché inte el teritòrio de Brunate ghe son tante sorjenti.
StèmaCasnati, Brunate dentro, pp. 20-21
Lo stèma de Brunate, recognusùo co Decreto del Presidente de ła Republica inte el 1973, xe 'no scudo sanìta co sóra na coròna cółe tóri e sóto un ramo de quèrcia e un ramo de ulìvo. Lo scudo xe partio in dò da manca a dèstra da na faxa axùra, un pochéto curvada a dèstra, co rénto trè stéle a séte punte; la parte sóra a dèstra xe róxa e ga un sol co la fàcia de òmo e sédase raji; la parte sóto a manca xe grìsa e ghe son trè montagne (quéla de mézo xe el Monte Trè Cróxe) e'l lago ai lóro pìe. A la fìn del XIX sècolo un Sindaco de Brunate de quji àni, Antonio Monti, rénto l'archivio de familia ga trovào 'sto stèma co soto scrito "Brunate", fórse fàto dalo stòrego Maurizio Monti. A scumenziàr dai primi àni del Novecento el Comùn de Brunate ga doperào 'sto stèma nele sò carte ufiziàli e sui sò tinbri; dópo che neji àni ga avùo pìcułi canbiamenti, inte el 1973 xeo stào uficialixào. Dal 1990 suła carta intestada e sui tinbri del Comùn xe comparsa na version diversa delo stèma ufiziàl, sìmile a quésto, ma in bianco e nero e a forma de góta rovexiàda.
Monuménti e pósti interexànti Ceze thumb|250px|right|Sant'Andrea Apostoło Sant'Andrea Apostoło La Ceza de Brunate xe dedicàda al patróno Sant'Andrea Apostoło e se tróva in piazza della Chiesa. Le sò prime nutìxie le xe del Trezénto, insèma al monastièr, oncó tràdo a bàxo; la xe stàda ampliàda par ùltemo tra'l 1914La prima piètra l'a xe stàda metùa el 30 aprìle 1914 ala presensa del véscovo de Còmo, Monsignor Alfredo Archi; Casnati, Brunate dentro, p. 29 e'l 1927 (par quésto ghe son dò faciàde)Casnati, Brunate dentro, p. 29 e rénto la ga afréschi fài da la familia de pitùri comaschi Recchi ala fìn del XVII sècolo; rénto la vòlta i xe piturài i dò patròni Sant'Andrea Apostoło e San Maorìxio e inte i medajùni che stàn sóto Sant'Ignazio de Loyola, San Michełe Arcangeło, San Bartołomeo e la Beàda Madałena AlbriciCasnati, Brunate, pp. 40-44. Rento la Ceza ghe xe un altàr dedicào a Madałena Albrici (1390-1465), co sóto le sò reliquie. La jèra la badéxa de le móneghe del vècio monastièr e l'è diventàda beàda l'11 dizembre 1907Casnati, Brunate, p. 61.
Altre Ceze La ceséta de la Madona de Ponpèi, in mézo al zentro stòrego, tra le vie P. e M. Monti e A. Manzoni La Ceza del Sacro Cór de Gesù, rénto al verde dela locałità Piani de Brunate, co afiancào un campanìl piculìno La Ceza de San Maorìxio, inte ła locałità col medésimo nòme (via G. Scalini), che la ga sula faciàda un afrésco del Santo El Santuario de Santa Rita, inte ła locałità CAO (via alle Colme)
Altri pósti interexànti thumb|230px|left|Zentro stòregoVicolo M. Monti Zentro stòrego El zentro stòrego de Brunate xe pién de viùxe fàde a scàłe che se ràmpegan sù pel pendìo e son tajàe de travèrso dala via P. e M. Monti, che la xe la strada pì importante del zentro stòrego. Ghe son vèce case, portałi de sàxo e dele córti: le pì importanti xełe la Córte del CastéłoLa paróla "Castéło" xe usào non inte el senso de "castéło medievałe", ma de castrum, val a dìr de costruziòn rezintàda e quindi che la resiste aji axàlti, che xe anca uno di pósti pì vèci de Brunate, e la Córte deji Ebrèi, del XIV sècoloT.C.I., Dentro l'Italia, p. 150. Apéna fóra dala Córte deji Ebrèi, in na piazéta ghe xe la cussìta ciamàda Capeléta, ceséta dedicàda a la Madòna de Ponpei.
thumb|150px|right|Faro Voltiàn Faro Voltiàn La xe na tóre otagonàl alta 29 mètri fàda inte el 1927 in zima al Monte Trè Cróxe (a San Maorìxio) par festejàr i zénto àni de la morte de Alessandro Volta, che xe visùo própio a Brunate quando jèra un tóso. El faro xe stào progetào da Gabriele Giussani e rénto ga na scała a chióciola de 143 baséłi che la riva fin andóve ghe xe la lantèrna; dal prìmo piano e dala lantèrna xe puxìbil vardà un panorama che va fin a l'arco alpìn ocidentàłe co el Monte RosaT.C.I., Dentro l'Italia, p. 151. El faro de nóte manda un ciàro che el diventa in alternansa vèrde, bianco e róxo.
ViłePar aprofondìr: De Carli, Brunate tra Eclettismo e Liberty Inte el teritòrio del Comùn ghe son un fraco de viłe, costruìe al scumenziàr del Novezénto dale famiłie de l'alta borghesìa de Miłàn in stiłe eclético e Liberty. Le pì béłe de stiłe eclético son le viłe Dolara (via A. Pirotta), Ancona-Capè e Ghezzi (via Pissarottino), Montanara (via G. Scalini) e'l Castéło dei Piani (via ai Piani). Tra quełe de stiłe Liberty le pì importanti son le viłe Pirotta (via A. Pirotta), Giussani (via Roma), Orlandi e Marinoni (via Pissarottino) e Farneti (via G. Scalini).
Evołusion demogràfega Dal gràfego sóra, se capìxe che ji abitanti de Brunate xei aumentài parécio inte el secondo Dopoguèra (+ 117.46% tra'l 1936 e'l 1951. Quésto parché xełe aumentàe le nàsite e le migraziòni de persone, anca del Sud Italia, in zerca de laòro, che in quji àni là a Brunate mancàven mìa. Dopo na lònga fase chèta, dópo el 2001 la popolaziòn de Brunate la ga scumenzià de nóvo a créxar pian pianìn, fìn a rivàr a 1.794 anime al 31 dizémbre 2011. Xeo un fàto che xe strano in un pósto de montagna, ma quésto xe dovuùo ala posiziòn bùna rispéto a Còmo, che la se pò ragiùnxer in séte minùti de funiculare: cussita, ala fìn Brunate xe diventào un sobórgo de Còmo. L'aumento dela popolaziòn in 'sti ultimi àni xe dovùo a la migraziòn de forèsti che vègnan soratùto da fóra Italia, in particulàre da Romania, Turchia, El Salvador, Ucraina e Maroco, che laòran in dele imprese ediłi artixàne de Brunate. Al 31 dizémbre 2010 a Brunate ghe xełi 162 stranièri; de quésti, 116 rìvan da Paesi che non son mìa de l'Union Eoropea.
Cultura Istrusion Bibliotèche A Brunate ghe xe na biblioteca comunàl: na vólta la jèra rénto al Munizìpio, al piàn sóto tèra; oncó l'è rento el vècio Albergo Volta, visìn ala staziòn dela Fuiculàre.