La revołusion franseza ła ze na union de avegniminti e mudamenti intercoresti intrà el 1789 e el 1799 che i segna el lìmite intrà l'età moderna e l'età contenporanea inte ła storiografia franseza.
Łe prinsipałi e pì imediae consevense de ła revolusion franseze (che łe ga fato un momento de epocałe canbiamento inte ła storia del mondo, sotolineà dal nùmaro de morti che el ze intrà i 2 milioni e i 2,5 milioni de persone) i ze stai l'abolision de ła monarchia asoluta e ła proclamasion de ła repùblega, co l'elimenasion de łe baze econòmeghe e sociałi de l'Ancien régime. La revolusion franseze e cheła americana i ghea ispirà łe revolusion de conotasion borgheza che łe vegnarà inte el XIX secolo.
Siben che ła organizasion pułìtega de ła Fransa ła sbałava intrà repùblega, inpero e monarchia inte i 75 ani seventi ła Prima repùblega, ła revolusion ła ga segnà ła fin de l'asołutismo e ła ga dà scumìsio a un novo rezime andove ła borghezia e, in racuante ocazion anca łe mase popołari, łe se ghea convertio inte ła forsa pułìtega domenante del paeze.
Faturi descaenanti Fanti faturi i ghea portà a ła revołusion; inte un serto sentire, al vècio órdene ghe ga tocà cascar soto ła so stesa rizidesa davanti a un mondo in piena evołusion; par altri el ze cadesto soto ła anbision de na borghezia evolvesta, in liansa co i contadini e i sałariai, e co indivìdui de tute łe clase che i ze stai influensai da łe idee de l'iłumenismo. Col córar de ła revolusion e el pasajo del podere da ła monarchia ai corpi lejislativi, i intaresi contrastanti de sti grupi inte el prinsìpio liai i zera devegnesti fonte de confliti e bagni de sàngue.
Intrà łe càuze de ła revolusion ghe ze łe seventi razon:
l'àpeze de ła borghezia, co un podero econòmego cresente, che ła ghea un roło fondamentałe nell'economia de l'epoca; el resentimento contro l'asolutismo reałe; el resentimento contro el sistema sioriłe da parte de contadini, sałariai e borghezia evolvesta; ła inpienia madurasion dei ideałi de l'iłumenismo, intrà i cuałi ła libartà, ła fradernità, l'uguajansa, el refudajar na società dividesta, ła separasion dei poderi del Stato; un dèbito nasionałe inzestionàbiłe, cauzà e ingravà da ła pezantesa de un sistema de tasasion ineguałe, considarando che łe clasi priviłejae (nobiltà e clero) no łe zera obligae a pagare, provocando tension sociałi e pułìteghe contribuindo a na grave crize econòmega, ingrevada oncor-pì dai seventi fati: ła cołaborasion de ła Fransa a l'indipendensa americana produzendo deficit fiscałe; el cało dei costi dei prodoti agrìcułi; l'inalsamento de ła popolasion gavesto gràsie a ła medezina in progreso; ła carensa de magnar inte i ani prima de ła revolusion; el resentimento par i privileji de ła nobiltà e el so domìnio de ła vita pùblega da parte de na anbisioza clase profesionałe; l'influensa de ła Guera de indipendensa americana.
Fransa pre revołusion
Contestasion a ła monarchia asołuta Inte el 1788 in Fransa el podere el zera ponesto inte ła monarchia asoluta de derito divin. La tradision monàrchega ła se inscriveva inte el respeto del costumare, o sia de łe libartà e dei priviłeji dazesti a racuante persone, racuante sità o provinse. Le baze de sto sistema pułìtego łe ze stae contestae e intacae inte ła seconda metà del XVIII secolo.
La fiłozofia dei Iłumenisti ła se ghea difondesto inte i strati superiori de ła società franseze, ła borghezia e ła nobiltà libarałe. Al modeło fransezo de ła monarchia asołuta el ze sta contraponesto cheło ingleze de na monarchia limitada da un parlamento (asenblea ełezesta). A l'ubidiensa de łe persone ghe ze sta contraponesti i deriti del sitadin. I fiłòzofi iłumenisti i ghea difendesto ła idea che el poder sovran supremo el vive inte ła Nasion.
Anca i previłezai i se ghea revoltà contra al poder reałe, parché el asołutismo łi ghea privai de łe so tradisionałi prerogative.
Soto l'Ancien Régime i Parlamenti i zera de łe corti de zustìsia. I se profitava del derito, che el ghe zera de tradision dazesto in man, fazendo de łe oservasion al momento de ła rezistrasion de łe leji inte i rezistri dei parlamenti, par critegar el podere reałe. Benché i difendese soratuto i so stesi priviłeji, lori i zera rivai al ponto de èsar vedesti da ła pùblega opinion cofà difenditori del pòpoło.
La Nobiltà, privada del podere soto el re Luigi XIV, ła sognava de tornar ai afari del Stato. A sta revendicasion pulìtega se gaveva na revendicasion econòmega. I nòbiłi no i ghea el derito de ezersitar un grando nùmaro de atività econòmeghe, soto ła pena de pèrdare ła so nobiltà. Inte un sècoło andove el rendimento de ła tera el stagnava e andove i costi par ła raprezentansa (costumi, carose, etc.) i nava senpre pì su, el so podero de cronpa el se sbasava.
Nesesità de reforme
Luigi XV e Luigi XVI no i zera restai fermi vedendo el difóndarse de łe nove idee e el bloco de łe istitusion, ma no i ghea avesto ła autorità del vècio rè Luigi XIV par inporghe ai priviłejai i canbiaminti nesesari:
ła reforma zudisiària del canceliero de Maupeou, decidesrt a ła fin del regno de Luigi XV, sbandonada da Luigi XVI che el zera cadesto davanti al Parlamento; ła reforma fiscałe: el problema dei rè el zera senpre sta cheło del bałanso pùblego che, dopo el XVIII secolo, el zera tanto defisitàrio.
La prisipałe inpozision direta, ła taja, ła pezava solché so i no privilejai. La preocupasion dei rè ła zera cheła de ingrandir i ingresi fiscałi. Łe ze stae zontae a chełe che za ghe zera de łe nove inposte gravanti so tuti: Ła cavidasion e che in proporsion łe pezava de pì sui no priviłejai; el ventèzemo, che el ciapava tuti i rèditi (in teoria 1/20 del rèdito, ma i nòbili e el clero i ła ghea conpensà pagàndola na volta par tute co ła consevensa da vegner dopo ezentai). Łe nove inpozision no łe zera stae parò bone de contrastar el dèficit e el dèbito pùblego che el ze nà vanti crésar par tuto el XVIII secolo. No-ostante ła Fransa ła fuse un paeze co na economia in espansion, ła ghea na struturasion sociałe in conflito e un stato monàrchego in crize. De fato se połe parlar de na crize de l'Antigo Rezime in tuta l'Eoropa Osidentałe, ma andove sta crize ła ga vesto partensa in Fransa ła ze stada inte ła borghezia che ła savea del pezo del so poder, gavendo na revołusion de consevense pì grande respeto a łe corispetive de l'època inte chełi altri Stati.
Crize finansiària Ghe zera na opozision zenerałe contro dei regołaminti econòmeghi e sociałi che i favoria i grupi priviłejai. El Stato fransezo el ghea na grave crize finansiària, in parte gavesta dal pozo econòmego invià dal goerno a łe 13 cołònie ingleze d'Amèrica durante ła guera d'indipendensa. Durante i regni de Luigi XV e Luigi XVI, vari ministri, intrà sti cuà anca Anne Robert Turgot e Jacues Necker, i ghea provà de canbiar sto sistema de inpozision par conversionarlo inte un sistema pì justo e progresivo, ma sensa consevir l'intension, par via de ła opozision de ła nobiltà, che ła se considerea garante inte ła lota contra al dispotismo. Sti ministri i ze stai cusita costrinzesti a renunsar a so incargo e inte el 3 de novenbre 1783 el rè el ga nomenà Charles Alexandre de Calonne ministro de łe Finanse. Calonne el ghea ciapà na pułìtega de spendimenti forte, fata par convìnsar i potensiałi creditori de ła sołidità de łe finanse nasionałi. Durante el so ministero no se sentiva parlar che de pension e gratifegasion. Inte el curto tèrmene se sperava che na dimostrasion de suporto da parte de l'asenblea dei notàbiłi ła garia permetesto de recuperar ła fidusa inte łe finanse fransezi e de ciapare dei préstiti coi cuałi darghe contro a łe speze. Dopo de un stùdio detajà de ła situasion finansiària, Calonne el se ga rendesto conto che no zera altro sostegnìbiłe ła situasion e el ghea declarà che se ghese da far suito nove reforme. Inte el partegołare, el ghea scrivesto un còdaze tributàrio progresivo in canpo dei gaveri terieri, col cuało el segurava che se garia ciapà un resanamento de łe finanse. Co Calonne el ghea dito al rè de ła necesità de ła reforma proponesta, l'Asenblea dei Notàbili ła ga refudajà de acetar sti remedi, par via de ła reputasion de imorałità che Calonne el se zera guadagnà inte i ani del so ministero e parché a lù ghe se zera atribuia na parte del deficit. Le finanse fransezi łe zera rivae a ła bancarota: el dèbito pùblego el zera de 1.646 milioni de livre, co un deficit anuałe de 46 milioni François-Auguste Mignet, Histoire de la Révolution française depuis 1789 jusqu'en 1814, Parigi, Firmin Didot père et fils, 1827.
Tentativi de reforma El rè vedendo che Calonne no el zera bon de zestir ła situasion, el 1° de majo del 1787 lo ga sostituio col so prinsipałe crìtego, el prezidente de l'asenblea dei notàbili e lìder de l'opozision, Etienne-Charles de Loménie de Brienne, arcivéscovo de Tolosa.
Brienne el ghea tentà de far aprovar łe reforme proponeste da Calonne, ma ste cuà łe cata oncora na forte opozision, soratuto dal Parlamento de Parize (na organizasion de controło so ła lejitimità dei ati, ma sensa funsion pułìteghe). Brienne el ghea provà de nar vanti co ła reforma tributària no-ostante i parlaminti, ma sto fato el ga provocà granda rezistensa dei grupi benestanti che ła ze sfogada inte el retiro dei prèstiti de curta durada. In cuel momento, sti prèstiti i dazeva osìzeno e vita a l'economia del stato fransezo, motivasion par ła cuała se ga vesto na situasion de bancarota nasionałe.
Convocasion dei Stati Zenerałi El 18 de disenbre 1787, el rè Luigi XVI, el ga prometesto de convocar i Stati Zenerałi inte ła volta de sìncue ani.
Ła monarchia no ła ga podesto far nisuna reforma fiscałe par via del sistemàtego ostrusionismo del Parlamento. El Dì dei copi de Grenoble, gavesto inte el 1788 el ga mostrà na liansa contraditòria intrà el Parlamento e el pòpoło. Le proteste de łe fameje tocae da ła crize econòmega łe se ga molteplegà dopo del meze de majo e ste movense łe ga obligà a l'intervension inte el 7 de zugno, co ła resposta dei rezidenti che dai cuerti de łe caze i ga tirà i copi contro łe trupe reałi.
Na asenblea dei trè órdeni (clero, nobiltà e terso stato) ła se ghea reunio inte el casteło de Vizille co l'èzito de indir un siòparo de łe inpozision. Miga bon de calmar ła situasion, el rè Luigi XVI el ga cedesto e el 8 de agosto del 1788 el ga consentio ła convocasion dei Stati Zenerałi par el 5 de majo del 1789, par ła prima volta dai ùltemi del 1614.
El 25 de agosto 1788 Brienne el ga renunsà l'incargo de łe Finanse fransezi el ze sta riciamà Necker, el cuało el ga rendesto pùblego el bałanso del regno. El Stato el ciapava 503 milioni de livres de entrae contro 620 de łe speze. I intaresi sol dèbito i zera de 310 milioni, o sia ła metà de łe speze. L'opinion pùblega ła zera scandałizada inte el saver che ła corte ła spendea 36 milioni in feste e pension par i cortezani.
El declin de ła monarchia asołuta
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi La prospetiva dei Stati generałi ła ga rezaltà el conflito de interesi intrà el Secondo stato (ła nobiltà) e el Terzo stato (che el ghea drento tuti i francezi, che no i zera nòbiłi e gnanca ecleziàsteghi, da ła granda borghezia ai brasanti rurałi).
La società ła zera canbiada in confronto al 1614: el Primo Stato (el clero) col Secondo Stato (la nobiltà) i raprezentea solché el 2% de ła popolasion franseza; el Terzo Stato, teoregamente el zera el resto 98%, majoransa che ła podea oncora èsar metesta in menoransa dai primi do stati, vedesto che storegamente i ghea frecuentemente votà unitariamente. Tanti inte ła clase emerzente i ghea vedesto ła convocasion dei Stati Zenerałi cofà na pusibiłità de guadagnar podere.