Ła pelagra ła xe na małatia da carensa vitaminica, in particołare de niacina (vitamina B3 o vitamina PP). El nome el vien da uno dei sintomi de sta małatia: ła dermatite, ke ła fa ła pełe apunto "agra".
Ła niacina ła xe na vitamina indispensabiłe par i procesi de osidoriduxion cełułari del'organismo; ła so mancansa no ła xe conpatibiłe co ła vita. Ła małatia ła vien fora quando ke se ga na dieta ke no ła gabia niacina drento e questo sucedeva quando ke ła gente, i pi poareti, i magnava soło ke połenta. Difati ła połenta ła xe fata col formenton, ke no ga niacina disponibiłe e gnanca triptofano, un aminoacido ke'l podaria trasformarse in niacina. In America, da dove ke riva el formenton (portà in Europa inte el 1498), i nativi no i gaveva ła pelagra parchè, prima de magnarlo, i ghe faxeva el proceso de nixtamałizaxion. Ła prima segnałasion de pelagra ła xe sta in Spagna inte el 1735, ma xe sta sora-de-tuto inte el Vèneto ke ghe xe sta tanti e tanti casi de małà e de morti, fin al XX secoło. Ła pelagra ga colpìo anca i Stadi del Sud dei Stati Unii d'America, ała fin del XIX secoło, e xe sta presente in tuti i canpi de prigionia dove ke no i ghe dava da magnare el giusto (Konzentrazionslager dei naxisti e gulag dei comunisti sovietici, inte el XX secoło).
Ła małatia, ke se ciama anca ła małatia de łe 3 D (Demensa, Dermatite, Diarea), ła ga sti sintomi: alta sensibiłità ała luce del sołe dermatite glosite (infiamasion de ła lengoa) eritemi (pełe rosa) insonia fiaca confusion de testa, esare rabiosi diarea demensa (matità) Se no ła vien curà, ła pelagra ła fa morir in 3-5 ani.
Categoria:Małatie