Radiološka dijagnostika urogenitalnog sistema je skup dijagnostičkih metoda za dokazivanje anatomsko-morfoloških promena i otkrivanje, lokalizaciju, karakterizaciju patološkog procesa. Ovom metodom moguće je i određivanje proširenosti bolesti (stadijumi), planiranje dijagnostike i lečenja (biopsije, zračenja, izbora protokola lečenja), a kod pojedinih bolesti i praćenje toka i otkrivanje eventualnog povratka (recidiva) bolesti. Tehnologija kojom se danas izvode radiološki pregledi urogenitalnog sistema uz primenu brojnih softverskih mogućnosti, omogućuju različite prikaze anatomskih detalja i njihovih patoloških promena, Radiološki pregledi se sve više individualiziraju za pojedinog bolesnika, a da bi to bilo moguće, potrebna je dobra saradnja radiologa i urologa sa ostalim lekarima ordinarijusima i prikupljanje validnih anamnestičkih i ostalih podataka o ranijim bolestima i ranije obavljenim dijagnostičkim postupcima. Važno je naglasiti da se za svakog bolesnika prema uputnoj dijagnozi planira izvođenje pregleda, protokol snimanja i davanje kontrasta, naročito kod CT i MR pregleda. Za dobar i ciljan odabir pregleda važni su i klinički i laboratorijski podaci, a njihov nedostatak može dovesti do pogrešnih dijagnostičkih zaključaka.DUNNICK NR, SANDLER CM, NEWHOUSE JH, AMISES. Textbook of Uroradiology. Philadelphia: LippincottWilliams and Wilkins; 2000. Opšta razmatranja Zbog naglog razvoja tehnoloških mogućnosti radiologija je danas omogućila lekarima izbor prave i za bolesniku najkorisnije dijagnostičke metode. Svaka od metoda radiološke dijagnostike ima svoje mogućnosti i ograničenja i zato ih treba dobro poznavati, jer u oblasti ove dijagnostike postoje i uređaji različitog kvaliteta unutar iste grupe poput CT-a ili MR-a, s različitim mogućnostima primene. Stoga je nužna sve bolja saradnja lekara-ordinarijusa koji predlaže pregled i radiologa dijagnostičara koji taj pregled primenjuje i interpretira. Ako takva saradnja izostane, mogu biti primenjene pogrešne ili suvišne metode, na pogrešan način, izgubljeno vreme i novac, a bolesnik izmoren brojnim dijagnostičkim postupcima..
Konvencionalne radiografske metode (nativna snimka urotrakta, ekskrecijska urografija) zbog slabije osjetljivosti i specifičnosti danas se manje koriste, ali zbog niže doze zračenja u odnosu na CT tomografiju i dalje se koriste u obradi bolesnika sa sumnjom na kamen u mokraćnom sistemu ili kod anomalija urogenitalnog sistema. Invazivna angiografija, kao i antegradna i retrogradna urografija danas se najviše koriste u interventnoj-terapijskoj radiologiji.
Kod konvencionalnih radioloških pregleda postoje standardi izvođenja pregleda. Nasuprot tome, CT i MR uređaji znatno se razlikuju po tipu, konfiguraciji, hardverskim karakteristikama i ugrađenim softverskim paketima. Razlikuju se i mogućnosti izvođenja pojedinih radioloških pregleda, a kako ne postoje jasni standardi snimanja, u dijagnostici se primenjuju i različiti protokoli izvođenja, koji se stalno unapređuju.
Slikovne metode Slikovne metode (ultrazvuk, kompjutorizirana tomografija i magnetna rezonancija), poznatije i kao imidžing metode, zauzimaju glavno mesto u radiološkoj obradi bolesnika s bolestima urogenitalnog sistema i nadbubrežnih žlezda.
Ultrsonografski pregled мини|Ultrasonografija prostate Ultrasonografski ili ultrazvučni pregled (skraćeno UZ) prvi je pregled koji se danas masovno primenjuje kod sumnje na bolesti mokraćnog sistema. Ultrasonografija je neinvazivna dijagnostička metoda, zasnovana na primeni ultrazvučnih talasa. Ultrazvučni talasi su talasi frekvencije iznad frekvencije čujnosti ljudskog uva. U medicinskoj dijagnostici urogenitalnog sistema koristi se ultrazvuk frekvencije između 3,5 i 5 MHz.
U telu se ultrazvuk prvenstveno širi longitudinalnim talasima, kod kojih čestice tkiva titraju uzduž smera širenjem talasa. U današnjim medicinskim ultrazvučnim uređajima upotrebljavaju se informacije o vremenu i smeru povratka ultrazvuka i amplitudi reflektovanog ultrazvuka od tkiva i organa. Ostali podaci, poput faze i ugla rasejanja za sada se ne upotrebljavaju, mada su u svetu u toku istraživanja mogućnosti da se i ta svojstva ultrazvuka upotrebe za diferencijaciju tkiva. Prednosti Velike dijagnostičke vrednost u gotovo svim urološkim područjima, Neinvazivnog karakter, ne koristi jonizirajuće zračenje Relativno niske cene. Mogućnosti ultrasonografije Standardna ultrazvučna obrada urogenitalnog sistema je B-prikaz konveksnom sondom niske frekvencije (3,5 – 5 MHz). Endokavitarnim (transrektalnim i transvaginalnim) sondama visoke frekvencije moguće je detaljnije prikazati zidove mokraćne bešike, kod muškaraca prostatu i proksimalni deo uretre (transrektalnom sondom), a kod žena maternicu sa adneksima (transvaginalnom sondom). Penilna uretra može se prikazati linearnim sondama visoke frekvencije. Kod dece se mogu primeniti sonde viših frekvencija za prikaz bubrega i mokraćne bešike. Transabdominalni pregled ultrazvukom omogućava pouzdanu procenu oblika, položaja i dimenzija bubrega, procenu debljine i ehogenosti parenhima i procenu postojanja dilatacije kaliksa i pijelona, ali ne i uretera. Takođe omogućava analizu zida i lumena pune mokraćne bešike a delimično i karličnih organa i retroperitonealnih limfnih čvorova. Mnogi mali tumori bubrega mogu se otkriti slučajno pri ultrazvučnim pregledima drugih trbušnih organa, jer metoda omogućava vrlo pouzdan prikaz solidnih tumora, a doplerom se prikazuje i vaskularizacija u tumoru. Brzina i doplerski spektri protoka u bubrežnim arterijama analiziraju se dopler ultrasonografijom, i imaju veliku primenu kod bolesnika sa sumnjom na renovaskularnu hipertenziju, i procenu prohodnosti renalnih vena i donje šuplje vene kod bolesnika sa malignim tumorom bubrega. Intravenska primena ultrazvučnih kontrastnih sredstava zasniva se na mikromehurićima gasa koji omogućuju analizu perfuzije bubrega i ekspanzivnih struktura bubrega, a intravezikalna primena ultrazvučnih kontrastnih sredstava može prikazati i odrediti stepen vezikoureteralnog refluksa, što je primenjivo pri kontrolama. Pod kontrolom ultrazvuka izvode se biopsije bubrega, postavljaju nefrostome, obavljaju sklerozacije cista, drenaže apscesa te perkutana radiofrekvencijska ablacija malih parenhimskih tumora bubrega promera 3–4 cm u bolesnika kod kojih se ne može izvršiti hirurški zahvat. Od radioloških metoda ultrasonografija sa doplerom daje najbolje rezultate za pregled skrotuma i testisa, a potrebno ga je obaviti u akutnim i subakutnim stanjima kod sumnji na torziju testisa, kao i kod sumnje na tumor. Nakon epididimoorhitisa ultrazvukom je moguće uočiti i formiranje apscesa. Mane Jedina mana ultrasonografije je što mnogo zavisi od iskustvu lekara, kvaliteta ultrazvučnog uređaja i ograničenu valjanosti rezultata kod meteorizma i povećane debljine bolesnika.
Kompjutorizirana tomografija мини|CT mokraćne bešike sa kamenom
Kompjuterizovana tomografija (skraćeno CT — engl. comput[eriz]ed tomography), radiološki je metod snimanja koji pored rendgen zračenja primenjuje i tomografiju, metod koji se zasniva na matematičkoj proceduri obrade snimaka ili tomografskoj rekonstrukciji snimaka uz primenu savremenih računara i programskih paketa u njima.
U urologiji ova metod digitalne geometrijske obrade se koristi za generisanje trodimenzionalnih slika unutrašnjosti snimljenog urogenitalnog sistema koje čini velika serija dvodimenzionalnih rendgenskih snimaka snimljenih u toku jedne rotacije uređaja oko svoje ose.. II izd. Savremenim multidetektorskim CT uređajima uz primenu intravenskog kontrastnog sredstva moguće je prikazati kanalni sistem bubrega, mokraćovode i mokraćne bešike (CT urografija – CTU), kao i bubrežne arterije i vene (CT angiografija – CTA).
Magnetna rezonanca
250px|мини|Magnetna rezonantna tomografija bubrega Magnetna rezonanca (skraćeno MR) komplementarna metoda kompjutoriziranoj tomografiji, koja za razliku od nje ne koristi jonizirajuće zračenje. Magnetna rezonanca je uporediva sa CT-om u prikazu patologije nadbubrežnih žlijezda i bubrega, u otkrivanju i razlikovanju solidnih od cističnih promena, u proceni opstrukcije kanalnih sistema ili proširenosti patoloških procesa urinarnog sistema. Upotreba paramagnetskih kontrastnih sredstava unaprijedila je dijagnostiku bubrežnih bolesti MR-om, omogućujući bolju procenu bubrežnih neoplazmi, kanalnog sistema i uretera. MR omogućuje korisnu, a katkad i jedinstvenu procenu proširenosti tumora bubrega i perirenalnih neoplazmi. Osjetljiva je u razlikovanju cističnih od solidnih promena u slučajevima nejasnog nalaza ultrasonografijom ili kompjutorizovanom tomografijom. MR jasno prikazuje širenje bubrežnih tumorskih tromba u krvne sudove, kao i procenu stanja nakon nefrektomije..
Zbog jako dobre mekotkivne kontrastne rezolucije magnetna rezonantna tomografija je bolja od kompjuterizovane tomografije u analizi anatomije i patologije organa male karlice, uključujući matericu sa adneksima u žena i prostatu kod muškaraca. Najefikasniji je modalitet za detekciju primarnog tumora i lokalne proširenosti karcinoma vrata maternice i za procenu recidiva bolesti ili praćenje toka lečenja. Indikacije za primenu magnetnm rezonantne tomografije Primena magnetna rezonantna tomografija indikovana je kod: bolesnika kojima se ne može dati jodno kontrastno sredstvo zbog oštećenja bubrežnih funkcija dece zbog izostanka jonizujućeg zračenja, posebno kod dece koja zahtevaju i česte kontrolne preglede u cilju procene rezultata terapije. kao metoda izbora u proceni neoplazmi bubrega i nadbubrežnih žlezda anomalije urotrakta ili mozga fetusa. Kontraindikacije za primenu magnetne rezonantne tomografije Magnetna rezonantna tomografija je kontraindikovana kod: bolesnika sa ugrađenim elektrostimulatorima (najčešće srčanim), bolesnici sa metalnim implantatima, endoprotezama, hirurškim kopčama i drugim medicinskim materijalom (osim onog sastavljenog od titana) bolesnika se metalnim stranim telima nakon ranjavanja (kada se sme koristiti samo otvoreni uređa sa slabim magnetskim poljem. trudnica u prvom trimestru trudnoće (kako u kasnijoj trudnoći nisu poznate kontraindikacije za pregled u nuždi majke ili fetusa). Nedostaci Nedostatak magnetne rezonantne tomografije u odnosu na kompjuterizovanu tomografiju, još uvek su: Dugotrajnost pregleda (i do jednog sata po pregledanom organu). Dugotrajno zadržavanje disanja bolesnika tokom snimanje pojedinih sekvenci abdominalnih organa. Pojave artefakata uzrokovanih peristaltikom creva, arterijskim pulsacijama i disanjem. Otežan ili nemoguć pregled klaustrofobičnog bolesnika, Otežan pregled prevelikog volumena bolesnikova tela. Brojni artefakti (greške) zbog nesaradnje bolesnika. Neprikazivanje kalcifikacija i urolita koji su u mokraćnom sistemu čest i važan dijagnostički podatak.
Konvencionalna radiološka obrada Nativna radiografija trbuha (urotrakta) мини|Nativna grafija urotrakta, sa znacima urolitijaze Nativna grafija urotrakta je standardna, bezkontrastna metoda pregleda abdomena rendgenskim zracima, na kojoj mora biti prikazano celo bolesnikovo područje od prečage pa do ispod pubične simfize. Sprovodi se na digitalnim ili klasičnim RTG aparatima. Ona je inicijalna metoda pregleda urotrakta koja prethodi drugim radiološkim metodama. Ima visoku dijagnostičku vrednost, brza je i lako dostupna. Izvodi se tako što pacijent stoji uspravno, leđima prislonjen na stativ ili u ležećem položaju (teško opšte stanje) na leđima, u određenim slučajevima, po nalogu lekara, uz privremeno zaustavljanje disanje kako bi se obavilo snimanje. Kod pacijenata u teškom opštem stanju se može obaviti i u ležećem položaju. Ova metoda name kontraindikacija