мини|250px|Čili paprike kubanela
Čili je naziv za raznolike sorte različitih tropskih vrsta paprike s vrlo sitnim plodovima koji se suše i melju u prah. Dugi svega 4 cm, boje žute, zelene, narančaste ili crvene, a imaju nadasve ljuti ukus. Kada se komuške osuše i samelju dobije se kajenski biber.
Naziv čili potiče od španske reči za tu vrstu paprike, budući da su je Španci donijeli u Europu za vreme Kolumbovih putovanja. Šarenilo naziva proizlazi iz doba kada se čili dopremao iz portugalskih i španskih kolonija u Južnoj Americi, Inidiji i Africi, gde se i danas uzgaja.
Čili ima izvanredno oštar ukus, pa je dvadesetak puta jači od obične ljute paprike. Ukus mu je međutim manje aromatičan i pikantan, boja mnogo bleđa. Glavni sastojak koji mu daje specifičnu ljutinu je kapsaicin, materija koja pokazalo se snižava nivoe holesterola i triglicerida u krvi, sprečava grušanje krvi, jača imunitet i ima afrodizijačka, antibakterijska i fungicidna svojstva.
Upotrebljava se za začinjanje jela od povrća, pikantnih umaka, namaza, kao dodatak kravljem siru, variva od paprika i pasulja, a važni je sastojak popularnog meksičkog jela -{chili con carne}-. Sastavni je deo svih ljutih pikantnih umaka poput karija, tabasko umaka, meksičkih salsa. Može se kombinovati i sa slatkim namirnicama.
Veruje se da je čili paprika nastala negde u Centralnoj ili Južnoj Americi. i prvobitno je uzgajana u Meksiku. Nakon Kolumbijske razmene, mnoge sorte čili paprike proširile su se širom sveta. One se koriste za hranu i za tradicionalnu medicinu. Ovo je dovelo do širokog spektra sorti, uključujući annuum vrste, sa glabriuskulum sortom i grupom sorti iz Novog Meksika, kao i vrste bakatum, kineske, fruteskens i pubeskens.
Veruje se da sve sorte koje se uzgajaju u Severnoj Americi i Evropi potiču od Capsicum annuum i imaju bele, žute, crvene ili ljubičaste do crnih plodova. U 2019. svetska proizvodnja sirove zelene čili paprike iznosila je 38 miliona tona, a Kina je proizvela polovinu.
Čili u ishrani
Čili, sveži ili u prahu, koristi se prvenstveno kao začin u pripremi slanih jela, ali i deserata i napitaka.U svim svetskim kuhinjama poznati su ljuti umaci sa čilijem. Indonezija ima začinski prilog sambal od slatke paprike, čilija i ribljeg umaka, Tajland ljuti umak nam prik, Meksiko salsu, umak na bazi rajčice s lukom, svežim kolijanderom i čilijem. Za marinadu mesa za roštilj može se pripremiti i "čili džem", umak od slatke crvene paprike, čili papričica, luka, ulja, šećera i limunova soka.
Čili kao lek
Američki starosedeoci od davnina upotrebljavaju čili papriku kao lek. Koristi se i u indijskoj,kineskoj, japanskoj i korejskoj medicini, za stimulaciju apetita, bolove u mišićima i povreda. U Evropi i Americi koriste se preparati za spoljašnju uporabu- melemi, gelovi i obloge, za smanjenje bolova vezanih za -{osteoartritis}-, -{reumatoidni artritis}-, bolove u mišićima i zglobovima i za poboljšanje cirkulacije. -{Capsaicin}- papričicama daje ne samo ljutinu, nego i posebna lekovita svojstva zbog kojih ih možemo svrstati među najzdravije namirnice svijeta. Pokazalo se da ljute papričice smanjuju razinu holesterola i triglicerida te sprečavaju stvaranje krvnih ugrušaka. Kulture koje široko primjenjuju čili imaju puno manji postotak srčanih bolesti, moždanog udara i tromboze. Prema -{ayurvedi}-, ljuti ukus stimulira apetit i poboljšava probavu. Hrana koja se dobro probavlja daje telu neophodne nutrijente i energiju, dok hrana koja se ne probavlja dobro, stvara toksine. Zbog toga, prema -{ayurvedi}-, dobra probava je ključna za naše zdravlje. Redovni unos čilija može sprečiti dijabetes tipa 2. Studija objavljena u -{American Journal of Clinical Nutrition}-, govori o tome da redovni unos čilija smanjuje potrebu organizma za lučenjem insulina kojim se smanjuje nivo šećera u krvi nakon obroka.
Istorija мини|250px|Grčarija koja je imala pozitivan test za tragove -{Capsicum sp.}- ostataka, i koja je eskavirana kod Čijape de Korzo u južnom Meksiku potiče iz srednjeg do kasnog preklasičnog perioda (400. p. n. e. do 300.)
-{Capsicum}- plodovi su bili deo ljudske ishrane od oko 7.500 p. n. e, i jedan su od najstarijih kultiviranih useva u Amerikama. Kultiviranje čilija vodi poreklo iz severoistočnog Meksika od pre nekih 6.000 godina. Čili je bio jedna od prvih samo-oprašivanih useva kultiviranih u Meksiku, Centralnoj Americi, i delovima Južne Amerike.
Peru ima najveću raznolikost kultivisanih vrsta roda Capsicum, jer je centar diverzifikacije gde su sorte svih pet domestikacija uvedene, uzgajane i konzumirane u pretkolumbovsko doba. Najveća raznolikost divljih Capsicum paprika se konzumira u Boliviji. Bolivijski potrošači razlikuju dva osnovna oblika: ulupikas, vrste sa malim okruglim plodovima uključujući C. eximium, C. cardenasii, C. eshbaughii, i C. caballeroi landraces; i arivivis sa malim izduženim plodovima uključujući C. baccatum var. baccatum i C. chacoense varijetete.
Prenos u Evropu
Kada su Kristofer Kolumbo i njegova posada stigli do Kariba, bili su prvi Evropljani koji su naišli na biljke roda Capsicum. Zvali su ih „paprike“ jer, kao i crni biber iz roda Piper poznatog u Evropi, imaju jak, ljut ukus za razliku od drugih namirnica.
Galerija
Reference
Literatura
Spoljašnje veze
WildChilli.EU All about Wild Chili's / Capsicums / Peppers Plant Cultures: Chilli pepper botany, history and uses The Chile Pepper Institute of New Mexico State University Capsicums: Innovative Uses of an Ancient Crop Chilli: La especia del Nuevo Mundo (Article from Germán Octavio López Riquelme about biology, nutrition, culture and medical topics. In Spanish) The Hot Pepper List List of chilli pepper varieties ordered by heat rating in Scoville Heat Units (SHU)
Категорија:Паприка Категорија:Зачини Категорија:Усеви