Krivično procesno pravo () kao grana pozitivnog zakonodavstva predstavlja sistem pravnih normi ili normativno utvrđeni skup pravnih propisa, kojima se uređuje krivični postupak. Sastavni deo definicije krivičnog procesnog prava, kao grane zakonodavstva je pojam krivičnog postupka. U opštem smislu i krivični postupak se, kao i bilo koji drugi "postupak", svodi na određeno postupanje, odnosno određenu proceduru, koja se obavlja radi ostvarenja nekog cilja. Kada je u pitanju krivični postupak, taj cilj se svodi na rešavanje krivične stvari koja je predmet postupka (), odnosno krivičnog dela koje je predmet optužnice i o kome odluku treba da donese krivični sud, koji u tom cilju vodi krivični postupak, što je njegova osnovna procesna funkcija, a u okviru samog postupka određene radnje vrše i drugi različiti krivičnoprocesni subjekti, koji na taj način realizuju svoja krivičnoprocesna prava i dužnosti, među kojima su, pored suda, najznačajniji oni koji vrše stranačke funkcije – funkciju optužbe i funkciju odbrane.

Pojam krivično procesnog prava i krivičnog postupka

Krivično procesno pravo se kao grana zakonodavstva pojmovno određuje na različite načine. Uobičajeno se definicije krivičnog procesnog prava mogu podeliti na dve osnovne vrste: realističke i jurističke.

Realističke definicije se temelje na shvatanju krivičnog procesnog prava kao jednog stvarnog pojma, tako da se on pojmovno određuje preko određenih stvarno, odnosno objektivno postojećih elemenata. Zavisno od broja takvih elemenata kao sastavnih delova pojedinih definicija, realističke definicije se dele na dve osnovne vrste 1) bipartitne i 2) tripartitne.

Za bipartitne definicije je karakteristično da počivaju na dva bazična elementa, a za tripartitne da polaze od tri osnovna elementa. Prema jednoj tipičnoj bipartitnoj definiciji krivični postupak, koji se u ovoj definiciji posmatra kao sinonim za krivično procesno pravo, je skup zakonom određenih krivičnoprocesnih radnji procesnih subjekata, koji se vrše radi ostvarenja određenog ciljaŽivanović, T. (1940, „Osnovni problemi Krivičnog i Građanskog procesnog prava (postupka)“, Beograd; pp. 7 i pp. 52.. Prema jednoj od kompletnijih tripartitnih realističkih definicija, krivično procesno pravo kao grana zakonodavstva prestavlja sistem pravnih propisa kojima su regulisane radnje krivičnoprocesnih subjekata u cilju donošenja odluke suda o krivičnom delu, učiniocu i krivičnoj sankcijiJekić, Z. (2003), „Krivično procesno pravo“, Beograd; pp. 6.. Za jurističke definicije krivičnog procesnog prava je karakteristično da počivaju na shvatanju postupka kao pravnog fenomena, koji se pre svega ogleda u postojanju određenih procesnih ili procesno-pravnih odnosa između različitih subjekata krivičnog postupka. U tom smislu se krivično procesno pravo može definisati kao sistem pravnih propisa kojima se određuju krivičnoprocesni subjekti i regulišu njihovi krivičnoprocesni odnosi radi rasvetljavanja i rešenja krivične stvari, odnosno u cilju ostvarenja krivičnopravne zaštite određenog društva , tj. državeDimitrijević, D. (1965), „Krivično procesno pravo“, Beograd; pp. 12..

Navedena podela definicija krivičnog procesnog prava je u suštini teorijskog karaktera i ona se ne može smatrati apsolutnom. Naime , svaka definicija ima svoje dobre i loše strane, te može biti manje ili više potpuna, jasna i utemeljena. Osim ovoga, svaka definicija je u osnovi teorijskog karaktera, što znači da uvek nužno počiva i na odgovarajućim doktrinarnim opredeljenjima naučnika koji je zastupaju, a iz čega istovremeno proizilazi i relativni karakter bilo koje definicije, jer uvek i neminovno, postoji niz različitih teorijskih shvatanja takvih pitanja krivičnog procesnog prava, koja se na striktan način ne regulišu zakonom. Mišljenja smo da se krivično procesno pravo najadekvatnije može definisati tako što bi naglasak u njegovom pojmovnom određenju bio na subjektima koji u postupku ostvaruju svoje procesne funkcije. Shodno ovome, krivično procesno pravo predstavlja skup pravnih propisa kojima se uređuju pravni i procesni položaj subjekta krivičnog postupka, te omogućava da ti subjekti u skladu sa zakonom stvaraju svoje osnovne procesne funkcije, u cilju realizacije svojih prava i dužnosti, te radi donošenja odluke kojom se rešava stvar koja je predmet krivičnog postupka.

Osnovni elementi navedene definicije krivičnog procesnog prava Krivično procesno pravo je skup ili sistem pravnih propisa, među kojima najznačajnije mesto zauzimaju zakonski propisi koji spadaju u izvore krivičnog procesnog prava: 1) Zakonik o krivičnom postupku kao osnovni (glavni) izvor krivičnog procesnog prava i 2) drugi zakoni kao tzv. Sporedno krivično procesno zakonodavstvo. Krivičnim procesnim pravom se uređuje pravni i procesni položaj subjekta krivičnog postupka, odnosno njihov procesni status koji se svodi na skup prava i dužnosti kojima ti subjekti raspolažu. U samom krivičnom postupku najvažniji subjekti su oni subjekti koji vrše osnovne procesne funkcije: funkciju optužbe (ovlašćeni tužilac), funkciju odbrane (okrivljeni i njegov branilac i funkciju vođenja krivičnog postupka i presuđenje, odnosno donošenje odluke kojom se rešava predmet krivičnog postupka (krivični sud), ali pored njih, u postupku se pojavljuju i drugi subjekti koji ostvaruju dokaznu funkciju (svedoci i veštaci), ili realizuju neka druga svoja prava (oštećeni). Cilj krivičnog postupka je rešavanje njegovog predmeta, odnosno donošenje odluke o krivičnom delu koje je predmet krivičnog postupka, ali se način rešavanja krivične stvari mora posmatrati u svetlu funkcija koje vrše osnovni procesni subjekti, odnosno stranačkih funkcija (optužba i odbrana), te sudske funkcijeC. Roxin und B. Schünemann, Strafverfahrensrecht,26. Auffage (2009), „Verlag C.H.Beck“, München; pp. 3.. Načelo posmatrano sud teži potpuno nezavisnom i nepristrasnom rešenju predmeta krivičnog postupka, čemu bi morao da teži i javni tužilac kada se radi o oficijelnom krivičnom gonjenju, mada su stranke, po logici stvari, uvek prvenstveno usmerene ka ostvarenju svojih osnovnih stranačkih interesa. Rešavanjem predmeta krivičnog postupka, odnosno donošenjem odluke o krivičnom delu koje je bilo predmet postupka, se u propisanim procesnim formama ispunjavaju zahtevi sadržani u materijalnom krivičnom pravu u odnosu na (ne) postojanje krivičnog dela, (ne)postojanje krivice za delo koje je protivpravno i zakonom propisano kao krivično delo, te kada se utvrdi postojanje dela učinjenog od strane lica, kome se takvo delo može pripisati u krivicu, njemu se izriče odgovarajuća kazna ili se u skladu sa zakonom oslobađa od kazne, odnosno licu a koje je u postupku utvrđeno da nije bilo uračunljivo u vreme izvršenja krivičnog dela, izriče se odgovarajuća mera bezbednosti. Pored navedenih zahteva materijalnog krivičnog prava, predmet odluke kojom se okončava postupak može biti povezan i sa zahtevima krivičnog procesnog prava koji se odnose na (ne)ispunjenost uslova za krivično gonjenje, poput pitanja amnestije, pomilovanja, zastarelosti itd.

Svrha i značaj krivičnog procesnog prava kao grane zakonodavstva

Krivično procesno pravo se može definisati i u funkcionalnom smislu, odnosno direktno u vezi sa njegovom svrhom postojanja, a uz neposredan oslonac na cilj materijalnog krivičnog prava. Poznati nemački autor Klaus Roksin (Claus Roxin), na takav način objašnjava pojam krivičnog procesnog prava, navodeći: „Materijalno krivično pravo, čija su osnovna pravila sadržana u Krivičnom zakonu, ustanovljava karakteristike kažnjivih radnji, te zaprećuje pravnim posledicama koje su povezane sa činjenjem krivičnog dela. Da bi ove norme mogle da ostvare svoju funkciju stvaranja elementarnih pretpostavki za mirni zajednički život ljudi, one ne smeju u slučaju izvršenja krivičnog dela, postojati samo na papiru. Potreban je pre svega, jedan pravno uređeni postupak, pomoću koga se postojanje kažnjive radnje može ustanoviti, te istovremeno omogućiti sprovođenje zakonom propisane sankcije. Pri tom se pod takvim „pravno uređenim“ postupkom mogu razumeti tri aspekta: njegove odredbe moraju biti tako formulisane da na odgovarajući način potpomažu materijalnom krivičnom pravu da bude sprovedeno; one moraju istovremeno da ustanove granice prava zadiranja organa krivičnog pravosuđa u zaštićene slobode pojedinaca; i one moraju konačno, da stvore mogućnost, da se pravosnažnom odlukom ponovo uspostavi narušeni pravni mir.C. Roxin und B. Schünemann, Strafverfahrensrecht,25. Auffage (1998), „Verlag C.H.Beck“, München; pp. 1-2. Svrha krivičnog procesnog prava se u opštem smislu nužno povezuje s ciljem krivičnog materijalnog prava, odnosno krivičnog prava uopšte. Danas je uobičajeno da se krivičnom pravu pripisuje utilitaristički karakter, te se kao njegov cilj određuje efikasnija zaštita najznačajnijih dobara i vrednosti, od ponašanja koja ih povređuju ili ugrožavajuStojanović, Z. (2013), „Krivično pravo - opšti deo“ dvadeseto izmenjeno izdanje i dopunjeno izdanje, Pravni fakultet u Beogradu i „Pravna knjiga“ , Beograd; pp. 68.. Da bi se ovaj osnovni cilj, krivičnog materijalnog prava mogao ostvariti, neophodno je postojanje pravnih pravila kojima se utvrđuju svrha, način, forma i tok krivičnog postupka. Naime, krivičnim pravom se u njegovom opštem delu ustanovljava opšti pojam krivičnog dela, utvrđuju uslovi koji su potrebni da bi postojalo protivpravno delo utvrđeno zakonom kao krivično delo i krivica, te se definiše sistem krivičnih sankcija, dok posebni deo krivičnog prava sadrži određene inkriminacije, odnosno propisivanje konkretnih krivičnih dela. Međutim, da bi se u svakom konkretnom slučaju moglo utvrditi da li postoji ili ne postoji krivično delo, da li je lice kome je delo stavljano na teret zaista učinilo i ako jeste, koja će mu se krivična sankcija izreći, neophodno je postojanje i jednog drugog korpusa krivičnopravnih pravila, odnosno potrebno je da postoje pravila krivičnog postupka. Stoga se kao neposredna svrha krivičnog procesnog prava može odrediti potreba stvaranja normativnih uslova za ispunjenje osnovnih zahteva materijalnog krivičnog prava, dok se, baš zbog te uske veze međuzavisnosti krivičnog materijalnog i krivičnog procesnog prava, kao opšta svrha krivičnog procesnog prava, ispoljava zaštita najvažnijih dobara od kriminaliteta, što je imanentno i materijalnom krivičnom pravu.

Pojam krivičnoprocesnog prava kao nauke

Krivično procesno pravo se, osim kao grana zakonodavstva posvećena konstruisanju krivičnog postupka i stvaranju potrebne regulative kojom se omogućava ostvarenje nužnih zahteva krivičnog materijalnog prava, koji se pre svega odnose na pitanja krivičnog dela, odnosno krivice za delo koje je protivpravno i zakonom propisano kao krivično delo, te kada su za to ispunjeni potrebni uslovi i problematiku krivičnih sankcija, može definisati i kao nauku. Slično kao i nauka krivičnog prava i krivično procesno pravo predstavlja jednu normativnu nauku, što znači da su pravne norme osnovni predmet te nauke, a da je proučavanje pravila pozitivnog krivičnog postupka konkretne države i njenog pravnog sistema, osnovni zadatak krivičnog procesnog prava kao nauke. Krivično pravo se u velikoj meri, osim pozitivnim pravom, mora baviti i nizom teorijskih pitanja, koja imaju direktan i veliki praktični značaj.