мини|усправно|десно|Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice manastira Lepavina
Kalničko-bilogorski Srbi ili vretanijski Srbi, nastanjuju prostor severozapadne Hrvatske od reke Ilove na istoku, do gore Kalnika na zapadu, Podravine na severu i Moslavine na jugu. Žive u dvadesetak manjih naselja, koja su podeljena u nekoliko hrvatskih županija: Koprivničko-križevačkoj, Bjelovarsko-bilogorskoj, Varaždinskoj i Zagrebačkoj.
Etnološke, antropološke i jezičke karakteristike Kalničko-bilogorski Srbi pripadaju, uz žumberačke i gomirske Srbe, najzapadnijoj grani srpskog naroda. Potomci su Srba iz raznih oblasti Balkanskog poluostrva — od Makedonije i Stare Srbije, preko Kosova i Raške, Crne Gore, Bosne i Hercegovine, današnje Vojvodine, Slavonije (među njima ima i stopljenog starosedelačkog stanovništva koje se pominje u istoriografiji pod imenom „Slovinaca” ili „Slovenaca”) i Dalmacije.
Većinom pripadaju dinarskom antropološkom tipu.
Govore istočnohercegovačkim štokavskim dijalektom s manjim obeležjima hrvatskog kajkavskog narečja (glogovničko-bilogorski, podravski).
Karakteristična prezimena i poreklo Prema istraživanjima čuvenog srpskog teologa, filozofa i pravnika, dr Radoslava M. Grujića kalničko-bilogorski Srbi potiču iz raznih srpskih krajeva. Tako su: poreklom iz uže Srbije: Bubanovići, Grubači, Grubačevići — od Temnića. Beljaci, Bogavci, Gvozdenovići, Bogojevići — od Ibra. Selakovići/Salakovići, Štrbci, Čavići — od Staroga Vlaha. Vitanovići, Klisurići, Keserići, Keserini — od Poljanice. Navedeno potvrđuju stare rukopisne i štampane knjige iz manastira Svetog Joakima Osogovskog (Sarandapora), sela Petnice niže Čačka pisanih 1488. godine, te manastira: Čokešine, Bogovađe i Radovakščice, koje su se, po navođenju Dr Radoslava M. Grujića, nalazile u manastiru Lepavini i „drugim crkvama ove oblasti”. poreklom iz Stare Srbije: Šiljci, Crljenice, Brnjice, Grbe, Grbići, Žile, Dlake, Šarci, Rončevići, Strainići, Dragaši, Dragaševići... poreklom sa Sandžaka: Kuštrići, Mirići, Kodići… poreklom s Kosova i Metohije: Korše, Goranovići, Rajnići, Nedići… poreklom iz Makedonije: Smoljanci i Smoljanovići, Sedramci, Kirovići, Dimići, Zake, Avirovići, Pandovići, Šovići, Komlenci, Komlenovići, Šešići... poreklom iz Hercegovine: Ljubišići, Komadine, Odžići, Radmilovići, Raići, Rađe, Ćaćuge — od Bilećkih Rudina. Vrankovići, Ratkovići, Počuče, Inići — od Šume, Površa, Zubaca, kao i Božovići, Vujičići, Kukići, Mandići, Nježići, Radoševići, Dobrenići, Kovačevići, Vujanovići, Sabolovići, Stojnići, Vukmirići, Domazeti i drugi koji slave Sv. Savu. Dr Radoslav M. Grujić napisao je da je prilikom svog davnašnjeg istraživanja u bilogorsko-kalničkom kraju, pronašao tri knjige goraždskih i dvanaest mileševskih izdanja. poreklom iz Crne Gore: Bajčete, Ždrale, Obradovići, Banjani, — od Banjana. Balote, Zorići, Raketići, Drobnjaci — od Drobnjaka. Bastašići, Devići, Murgaši — od Vasojevića. Koruge, Purići i dr.- od Kolašina. Brdari, Proje, Kljajići i dr.- od Bjelopavlića. Heraci, Herakovići i dr. — od Njeguša. Martinovići, Radičevići, Đuraševići, Hasanovići — od Rovaca. poreklom iz Boke Kotorske i Dalmacije: Bani, Kobasice, Oluje, Karari, Jagodići, Danilovići, Dukići, Čavčići, Đuričići i drugi koji slave Sv. Stefana Dečanskog (Mratin-dan), te Bakići i Utješenovići, koji slave Sv. Srđa. Dr Radoslav M. Grujić navodi da je u kalničko-bilogorskom kraju zbog toga naišao „pored rukopisnih knjiga (iz Slatine od Bjelopavlića jedna) i sedam komada skadarskog, a jednu cetinjskog izdanja bogoslužbenih knjiga”. poreklom iz Albanije: Lemići, Lekići, Magoši, Magovci, Peleši, Đinđići, Dobrići... poreklom iz Bosne: Sirovice od Dervente, Hrgovići od Maglaja, Kokiri od Prnjavora, Godeči, Dobrinići, Slavujevići od Sarajeva, kao i Šamići, Sokolovići, Kozarci, Zmijanci, Usorci, Prusci, Kuprešani... poreklom iz Srema i Smedereva: Sakulji (Sakule, staro pusto selo kod Zemuna i Sakulje selo kod Smedereva), Tandari, Tandarići, i dr. Oni su osnovali selo Srem (opština Sokolovac) blizu manastira Lepavine.
Istorija i kultura kalničko-bilogorskih Srba мини|усправно|десно|Kantakuzina Katarina Branković
Doseljavanje (15—18. vek) U oblast današnje severozapadne Hrvatske, kalničko-bilogorski Srbi dolazili su tokom seoba iz različitih pravaca — preko Srema i Slavonije, Ugarske, Dalmacije, Kranjske, Štajerske i Erdelja. Veće seobe tih Srba istoričari dele u četiri razdoblja: Prve seobe desile su se u prvoj polovini 15. veka iz srednjovekovne Srbije (Despotovine i Hercegovine), kada se srpski narod smestio uglavnom oko zagrebačkih i kalničkih gora.
Pojedini istoričari, na osnovu dostupnih podataka iz 12. veka, smatraju da je bilo srpskih porodica u tim krajevima i u vreme kada je u Ugarskoj i Hrvatskoj vladala kraljica Jelena Vukanović (), kćerka raškog župana Uroša I Vukanovića i supruga ugarskog kralja Bele II Slepog. Njen brat Beloš Vukanović bio je tada ugarski nador i dugo vremena slavonski ban, te je sasvim izvesno da su u pojedine svoje gradove doveli i srpsku vojničku posadu (što je bilo uobičajeno u to vreme, prevashodno zbog lične bezbednosti pridošlog plemstva). Pojedini istoričari primetili su u zapisima iz tadašnjeg vremena pojavu prezimena karakterističnih u srpskom narodu, poput: Relić, Radenković, Radoslavić, Staničić, Stanilović, Pravdić, Grdak, Jagnić/Janjić, itd.
Često su vojnici, posebno vojvode, na novu dužnost odlazili sa svojim porodicama, kao što su to docnije učinili kralj Vladislav i ban Ulrih grof Celjski. Potonji je bio zet srpskog despota Đurđa Brankovića — Smederevca. Proleća 1434. godine, srpski despot Đurađ je svoju kćerku Kantakuzinu Katarinu Branković udao za pomenutog hrvatsko-slavonskog bana Ulriha grofa Celjskog. Tada je zajedno s njom i nešto docnije, došla u gornju Slavoniju i znatna srpska vojnička posada, koja je smeštena u Medvedgrad kod Zagreba, Rakovac kod Vrbovca, Veliki i Mali Kalnik kod Križevca i u Koprivnicu. Katarinin kastelan u Medvedgradu i župan Polja Zagrebačkoga bio Srbin iz Despotovine, plemić Bogavac Milaković, a u oba Kalnika Pavle Mikšić sa svojim vojnicima iz Srbije. Te vojničke posade ostale su i posle Ulrihova ubistva (1456. g.) i odlaska Katarine Branković u Staru Srbiju, a najveći broj ih je vremenom primio katoličku veru.
Između 1467. i 1470. godine u kalničko-bilogorski kraj pristižu srpske porodice iz Bosne i Hercegovine sa vojvodom Vladislavom Hercegovićem, sinom osnivača Hercegovine, Stefana Vukčića Kosače. Vladislav Hercegović je kao utvrde za svoju posadu dobio Veliki i Mali Kalnik kod Križevaca.
Prezimena koja se u to vreme javljaju u okolini Kalnika, Križevaca i Koprivnice ukazuju na srpsko poreklo: Brankovići, Borići, Vučići, Dobrenići, Ivkovići, Jugovići, Nedeljkovići, Novkovići, Marčetići, Milićevići, Obradovići, Petkovići, Petrovići, Poznanovići, Radinovići, Stančići, Đurđevići, Gvozdanovići, Ljubići, Jelačići, Meštrovići, Radakovići, Serbljinovići, Simići, itd.
U jednom pismu ugarskog kralja Matije Korvina od 12. januara 1483. pominje se da je kralj uspeo u protekle četiri godine da u južnu Ugarsku i Slavoniju „preseli oko 200,000 Srba iz Turske”. Ta velika seoba svakako se odrazila i na porast broja Srba u bilogorsko-kalničkom kraju. Druge seobe, kao posledica dubljih turskih prodora na Balkan, bile su tokom 16. veka iz severnih krajeva današnje Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Stare Srbije, većinom preko Kranjske i Štajerske, Ugarske i Slavonije.
Nova naselja niknula su na gotovo opustelom zemljištu, odakle su domicilni „Slovinci” pobegli, zbog turskih pljački i zlostavljanja, pre više desetina godina.
1543. godine dolaze u ove krajeve iz Donje Slavonije i Ugarske još neke vojvode sa svojim oružanicima i narodom, kao što su: Marko Tomašević, Petar Besedić-Pribeg, Ivan Margetić-Rascianus i stric mu Plavša Margetić, koji je osnovao današnje selo Plavšinci kod Koprivnice.
1555. godine pristiglo je 200 uskoka iz Žumberka, dok su iz Donje Slavonije došli trojica braće sa 40 duša — vojvode Aleksa, Dojčin i Vukmir. Iduće godine došao je i vojvoda Ratko Pribeg za 43 pešaka i nastanio se kod sela Topolovca kraj Križevaca. Negde u isto vreme, u ovaj kraj su „uskočili” i Srbi Morlaci, koji su naselili selo Glogovnicu pod Kalnikom.
Jačanju tih seoba doprinela je „Bručka libela” iz 1578. g. kojom je određeno da se plaćenička vojska znatno poveća u Slavonskoj krajini. Između 1583. i 1586. godine iz srednje Dalmacije stiglo je u ovaj kraj 800 porodica pod vođstvom vojvode Petra Hasanovića, koji se svojim junaštvom istakao u borbama protiv Turaka kod Ivanić-Kloštra 1586. godine.
Iste godine izvedene su i prve znatnije seobe pod komandom Mihajla barona Sekelja i kapetana Hansa Vilhelma Globicera, koji su sa svojim četama prodrli u Malu Vlašku (Donja Slavonija) i doveli srpskog kneza Ivana Pejašinovića sa mnoštvom naroda. Iduće godine, uz nagodbu sa austrijskim vojnim vlastima, knez Ivan Pejašinović je uspeo da se probije do Sirča i povede sa sobom 13 zadružnih porodica sa jednim sveštenikom, te ih smestio u okolinu Koprivnice i Križevaca. Uz njega se pominju u istoj seobi i vojvode Milak Graholjan, Milosav Katalenić i harambaša Vojin.
Potomci ovih doseljenika većinom su očuvali pravoslavlje, tokom velikih borbi koje su vodili sa Zagrebačkom nadbiskupijom protiv nametanja unijatske vere. Međutim, veliki deo naroda je tokom tih previranja ipak prešao u katolicizam i stopio se sa domicilnim „Slovincima”, koji su nakon pomeranja hrvatske granice ka Gornjoj Slavoniji i vaspostavljanja zajedničkog hrvatsko-slavonskog sabora (1558), te unifikacije Hrvatske i Slavonije pod zajedničku kraljevinu — postepeno prihvatili hrvatsko narodno ime.
Posebno značajan događaj za pridošle Srbe zbio se oko 1550. godine, kada je podignut pravoslavni manastir Lepavina, koji je i danas duhovni centar pravoslavnih kalničko-bilogorskih Srba.
Treće seobe izvršene su uglavnom od kraja 16. do pred kraj 17. veka (1597—1683) preko Slavonije i Hrvatske.
Tokom tih seoba naseljena je i centralna oblast na kojoj žive današnji kalničko-bilogorski Srbi (od Rovišta do Severina). U to vreme, prvi puta se kod srpskog stanovništva (prevashodno sveštenstva) kao naziv za ovaj kraj upotrebljava ime „Vretanija”. Nju će ruski vladari u svojim spisima toga vremena nazivati „srpskom zemljom”.
U to vreme započele su još obimnije seobe Srba u kalničko-bilogorske predele, koje su izveli pukovnik (i baron) Hans Sigismund Herberštajn i njegovi kapetani Grgur Lajbaher, Alban Grasvajn i Gašpar Glajspah, kako bi povećali broj Srba na Slavonskoj krajini.
Juna 1597. g, po želji harambaše Milije, križevački kapetan Grgur Lajbaher upao je u Malu Vlašku i popalio sela Cepidlake, Drežnik i Kusonje, te izveo Miliju sa 117 Srba i 1,000 grla stoke, te ih naselio po selima: Crkvena, Sv. Ivan Žabno, Glogovnica, Topolovac, Gradec, Dubrava i Sv. Petar Čvrstec. Iste godine prebegao je iz turskog dela Slavonije (manastir Orahovica) i poznati ”serbo-slavonski” episkop Vasilije, te nastavio sa službom u manastiru Marča.
Septembra 1599. baron Herberštajn je uspeo da prodre sa 500 vojnika do Podravske Slatine, kao i do Požege, koju je zapalio i vratio se sa 1,100 Srba i 4,000 grla stoke. Taj narod je prethodno živeo oko Pakraca u 17 sela: Bogićevci, Medari, Dragalići, Kukavice, Smrtić, Borovac, Cage, Benkovac, Bijela Stijena, Rogolje, Bršljanica, Drenovci, Pustoselo, Rakovčani, Rasočka i Džaferaginci. Srbi su pri odlasku zapalili ova sela.
Koprivnički kapetan Alban Grasvajn upao je 27. januara 1600. u turski deo Podravine, gde je opustošio okolinu Virovitice i Brezovice.
Maja 1600. g. provalio je ivanićki kapetan Gašpar Glajspah u 8 sela istočno od Pakraca (Kričike, Cikote, Prgomelje, Šumetlica, Grahovljani, Bobare, Kusonje i Dereza), odakle je u Ivanić doveo 828 Srba, od kojih se 238 naselilo oko Rovišća, gde su podigli novo selo — Prgomelje.