miniatura|Aristòtil, che a l'ha sistematisà la metafìsica coma dissiplin-a filosòfica
La metafìsica a l'é na branca central dla filosofìa ch'a studia la natura dla realtà fondamental. Ël nòm a ven dal grech "μετὰ τὰ φυσικά" (meta ta physika), ch'a veul dì "dòp la fìsica", ma a l'é stàit dàit për cas a j'euvre d'Aristòtil ch'a j'ero classifià dòp cole an sla natura.
Etimologìa e orìgin Ël termo "metafìsica" a l'é stàit conià da Andrònich ëd Ròdi ant ël sécol I a.C., ch'a l'ha butà j'euvre d'Aristòtil an sël "l'é an tant che a l'é" dòp cole an sla natura (fìsica) ant l'ordinament dij lìber. Për sòn a l'han ciamaje "metà-fìsica". Aristòtil a l'ha mai dovrà sto termo, a disìa "filosofìa prima".
Definission La metafìsica as ciama ëd rësponde a le question fondamentaj: "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?" "Che tipo ëd còse a-i son?" "Coma a son organisà le còse ch'a esisto?"
Stòria
Antichità Aristòtil: a l'ha definì la metafìsica coma la siensa dl'é "an tant che a l'é" Platon: teorìa dle Ideje, realtà trassendent Plotino: neoplatonism, l'Un com prinsipi dla realtà
Età medieval Tomà d'Aquin: síntesi antra Aristòtil e teologìa cristian-a Duns Scòto: distinsion antra essensa e esistensa Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion
Età moderna René Descartes: dualism ëd sostansa (ment e materia) Baruch Spinoza: monism, Dé com sostansa ùnica Gottfried Leibniz: mònade e armonìa prestabilìa
Età contemporania Martin Heidegger: crìtica dla metafìsica tradissional Alfred North Whitehead: filosofìa dël process Willard Van Orman Quine: metafìsica naturalisà
Tema prinsipaj
Ontologìa L'ontologìa a l'é la part dla metafìsica ch'a studia l'é e soe categorìe: Sostansa e atribut Universaj e particolar Possìbil e real Necessari e contingent
Causałità Ël rapòrt ëd càusa e efet: Teorìe clàssiche dla causałità Determinism e lìber arbitri Regularità e necessità
Spassi e temp La natura dlë spassi e dël temp: Spassi e temp assolù o relativ? Relatività e metafìsica La natura dël cambiament
Identità e cangiament Coma le còse a peulo cangé e resté le mideme: Problema dij navij ëd Teséo Identità personal Persistensa ant ël temp
Scòle ëd pensé
Realism A fortiss che le còse a esisto independent da nòstra ment: Realism metafìsich Realism sientìfich
Idealism A sosten che la realtà a l'é fondà an sla ment o an sj'ideje: Idealism sogetiv (Berkeley) Idealism assolù (Hegel)
Materialism A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj: Materialism redutiv Materialism eliminativ
Dualism A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa: Dualism cartesian (ment e materia) Dualism proprietà
Métod metafìsich Anàlisi concetual Argomentassion a priori Fenomenologìa Esperiment mentaj Anàlisi dël lengagi ordinari
Critiche a la metafìsica David Hume: empirism e crìtica dij concet metafìsich Immanuel Kant: lìmit ëd la rason pura Positivism lògich: metafìsica com nonsens Ludwig Wittgenstein: metafìsica com maladìa dël lengagi
Metafìsica contemporania La metafìsica a l'ha avù na rinassita ant ël sécol XX: Metafìsica analìtica (David Lewis, Saul Kripke) Metafìsica dël process (Alfred North Whitehead) Metafìsica feminista Metafìsica aplicà
Metafìsica e siensa Ël rapòrt antra metafìsica e siensa a l'é complicà: Metafìsica com fondament dla siensa Metafìsica e fìsica quàntica Metafìsica e teorìa dl'evolussion
Autor amportant Aristòtil (384-322 a.C.) Tomà d'Aquin (1225-1274) René Descartes (1596-1650) Gottfried Leibniz (1646-1716) Immanuel Kant (1724-1804) Martin Heidegger (1889-1976) Willard Van Orman Quine (1908-2000) David Lewis (1941-2001)
Euvre fondamentaj Metafìsica d'Aristòtil Meditassion metafìsiche ëd Descartes Critica dla rason pura ëd Kant Esse e temp ëd Heidegger La salvëssa dij fenòmen ëd Quine
Vëdde ëdcò Ontologìa Epistemologìa Cosmologìa Filosofìa dla ment Teologìa natural
Bibliografìa Aristòtil, Metafìsica Heidegger, M., Che còsa a l'é la metafìsica?, 1929 Lowe, E.J., A Survey of Metaphysics, 2002
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI