thumb|300px|Topografìa dël Càucas Ël Càucas (ëdcò Caucàsia, an russi: Кавказ, Kavkaz ; an georgian: კავკასია, Kawkasia; an armen: Կովկաս, Kovkas ; an turc/aserbaigian: Kafkas; an persian: کوه قاف, ) a l’é na region a caval dl’Orient avzin e dl'Eurasia, posissionà antr ij mar Neir e Caspi e marcà për dle caden-e ‘d montagne ch’as a slongo an sens latitudinal d’un bassin a l’aut. Tera ‘d confin antra siviltà difèrente ch’a son sempre mës-ciasse ant le soe valà, ël Càucas a l’ha na colocassion cultural andefinia. An efèt, la sò marca a l’é sempe staita la diferensa ‘d lenghe (indòeuropenghe, turche e locaj, coma ‘l cartvel, dont ël georgian), ëd culture e ‘d religion. Coma conseguensa, ëdcò da la mira geografica për quaidun a l’é un-a dle frontiere antra Euròpa (a nòrd) e Asia (a sud), antrament che, ant l’usagi spantiassé dapuì la fin ëd l’URSS, a l’é considerà coma part ëd l’Euròpa. Dòp d’j’event dël 1990-91, conforma a la pratica lassà da la longa aministrassion russa, al dì d’ancheuj ël Càucas as divid politicament antra ël Nòrd, ciamà Ciscàucasia, armanì part integral ëd la Federassion Russa - articolà ant le repùbliche ‘d Karacèvò-Cerchessia, d’Adighea, ‘d Cabardinò-Balcharia, d'Ossetia dël Nòrd, d'Ingossia, ‘d Cecénia e dël Daghèstan, pì le region (krai an russi) dë Stavròpòl e ‘d Krasnòdar - e ‘l Sud, ciamà dcò Transcàucasia o Subcàucasia, dividù antra jë Stat ex-sovietich ëd Geòrgia, Armenia, Aserbaigian, pì le region ancheuj turche ‘d Cars e d’Arvin. Dle part ëd l’Iran nòrd-ossidental a peulo ‘dcò bin consideresse coma caucàsiche.
Stat ch'a fan part ëd la region: Armenia Azerbaigian Repùblica dël Nagòrno-Karabakh (Teritòri pretendù da l'Azerbaigian e indipendent de facto) Geòrgia Abcàssia (Teritòri pretendù da la Geòrgia e indipendent de facto) Ossèssia dël Sud (Teritòri pretendù da la Geòrgia e indipendent de facto) Iran Russia Turchìa
Ël teritòri goernà da la Russia a l'é formà da 7 entità federaj: Cecènia Dàghestan Ingussèssia Kabardino-Balkaria Ossèssia dël Sud Kraj dë Stavropol' Karachàevo-Cherkesia
Lë spassi: Profil geopolitich ëd la region
Lë spassi Caucàsich a së strutura dantorn ëd doe gròse caden-e ‘d montagne. Ij 1.200 km dël Grand Càucas (dominà ant la part sentral da ij pich dl'Elbros, 5.642 m, la pì auta sima dla part ossidental dl’Eurasia, Dykh Tau, 5.203 m, Sckhara, 5.201 m, Kosctan Tau, 5.150 m, Kasbek, 5.047 m), as dëslongo da lë streit ëd Kertcc (mar Nèir) fin-a a la penisola d'Apscèròn (mar Caspi). Se consideroma ‘l Càucas coma europengh, ël Grand Càucas a saria ‘l massiss montagnos ël pì alvà d'Euròpa. Pì curta e pian-a, la caden-a dël Cit Càucas, al cheur dla qual as marca ‘l mitich mont Aràrat (5.156 m), a definiss ij limit meridionaj an mës-ciandse con ij platò d’Anatòlia e Iran. Le montagne caucàsiche as dësvlupo an sens latitudinal an dividend an manera pitòst frëmma la Ciscaucàsia da la Transcaucàsia. Ij ràir passagi da na banda a l’auta a son storicament consentrasse arlongh dle còste, dzoratut ëd cola càspica. Ambelessì ël massiss montos as pòrta motobin aranda dël mar an formand na streita pian-a costera larga an media 20/30 km. Ant ël pont pì setentrional la pian-a a l’é streita mach 2 km. Ambelessì, ant l’odiern Daghestan, dapuì ‘l secol VI a.C., as leva la sità ëd Derbent, ël pù antich senter abità dla Federassion Russa. Arlongh dij secoij, ël contròl ëd Derbent a l’ha permetù ‘d dominé ij trafich via tera antra le Stepe Eurasiatiche e ‘l Mojen Orient. Costa situassion as arflet ant l’etimologia dël sit: an Persan Darband a veul dì “pòrta dzurà” e sòn as esprim ëdcò ant le denominassion araba Bab al-Abwâb, “pòrta dle pòrte”, e turca Demir Kapi, "pòrta ‘d fer". Gavà le doe còste, ‘l prinsipal passagi dël Grand Càucas a l’è col ëd Darial (dal persan Dar-e Alan, “pòrta dj’Alan”), ch’as doerta da la valà dël fium Terech e a travers ël còl ëd la Cros (2.388 m) a men-a ant ël cheur ëd la Transcaucasia, andova a sorgiss l’antica Tiflis, ancheuj Tbilissi.
Antra ël Grand e Cit Càucas, as treuva na region complessa ‘d pian-e aluvionaj (fium Riòni, Arasse, Cora, Alasani), ch’a së slonga për 700 km antra ij mar Neir e Caspi, dzora ij quaj a son doerte a òvest la Còlchide, e a est la pian-a ancheuj ocupà da l'Aserbaigian. Cost-sì, ansema a le autre republiche d’Armènia e ‘d Geòrgia, as divid la Transcàucasia dapuì la dipartia dl’Union sovietica.
Ij Pòpoj Costi pòch dait geografich a fan capì coma, ël Càucas, ant ël sò ansema, a l’é da semp un confin antra mond diferent (Miller 2005). El grand Càucas a l’ha marcà ‘l limit antr l’influensa dle grand siviltà dël Mediterani e dl’Orient avzin a sud e le federassion nomadiche d’Eurasia a nord. A la division sivilisassional Nòrd-Sud antra l’univers nòmad e col sedentari con sò sossietà complesse, as no giunta un-a Ovest-Est: ij duj mar ch’a marco ij limit ossidental e orientaj dël Càucas a son semp ëstait gran coletor d’influense cultural, cola greca e roman-a da na banda, cole asiatiche orientaj, ch’a viagiavo ans la via dla seda, da l’auta. Arlongh dla stòria, le turbolense e le invasion dij grand ëspassi nomadich dël nòrd parej coma ij scontr e l’interassion dle grand sivltà al sud a l’han possà inumerevoj pòpoij a serché rifugi antr le montagne dël Càucas. L’ëspassi dificil ch’i l’oma ilustrà a l’ha favorì l’ësfurvajament e peuj l’isolament dle comunità arlong dle sò vaire valà. Parej, tute coste colture a son an quaica manera sedimentasse ans ël teritòri càucasich, ël qual as definiss da semp coma un-a dle region pì composite al mond ans ël pian etnich. Cost mosaic etnich a l’era già armarcà da Strabon (64 an. a.C. G.-C. – 21-25 dòp G.-C., autor dla “Geografia”) e a l’ha semp anciarmà ij viagiator - « montagna dle lenghe» (Djabal al-alsun) a lo ciamavo ij visitator arab. La carta aministrativa d’ancheuj a riess nen a rende l’idea ëd costa diversità ch’a l’è massima an particolar arlongh dij 1200 km dël Grand Càucas, andova le migrassion a son staite pù sovensse. Al di d’ancheuj, la pù part ëd costi pòpoj a dzoraviv ancora e mach an tninda cont dij prinsipaj, as conta un minim ëd 40 gent difèrente për religion e famija lenghistica. An schematisanda, as armarco tre famije prinsipaij : càucasica, indo-euròpengha e tursica (uralò-altaica). Cola propriament càucasica a rapresenta l’òn ch’a ‘rman dla popolassion indigena present dapuì la preistòria. Costi pòpoij a son present al nòrd, un pòch press ‘d 20 pòpoij, coma j’Adighé, ij Cabardin e ij Sircass, ij Ceccen, j’Ingosc e ancora 12 gent diferente ëd col mosaic ant ël mosaic etnic ch’a l’é ‘l Daghestan. A sud as trata prinsipalement dij Cartvel, an prim leu ij Georgian e ij pòpoij a lor avzin qual ij Mengrej, ij Laz e ij Svan, antrament che j’Abcas a son parent d’j’Adighé-Sircass dla Russia. La presensa indo-europenga dël Càucas a lé dcò antica. Armen e pòpoij iranich coma j’Osset, ij Curd, ij Tat e fin-a ij Grech, a son da sempe present ant la region. L’ariv dij Russi a l’ha dait an peis decisiv a costa presensa e a l’ha dcò amnà apress ëd chiel ant la region pòpoj propriament europèngh coma j’Alman, ij Baltich e ij Polach, dont quaich rapresentant as peul ancontresse ‘ncora ‘l dì d’ancheuj. Arivaja d’Asia sentral, la presensa tursica (uralò-altaica) a l’é la pù recenta e as consentra ant l’Aserbaigian tut an essenda dcò presenta dëspartut a macia ‘d leopard ant ël versant setentrional, con dij pòpoij qual ij Comyc, ij Caracciaj e ij Balcar. El Càucas a presenta dcò dle cite comunità ‘d pòpoij semitic qual j’Assyr e, bin che na frisa geograficament marginaj ant ël nòrd-est, ij Calmuch mongoj. An general a i é squasi niun-a omogeneità ant la distribussion ans ël teren. Danans a costa babel ëd lenghe, ant ël secol XXI ël Russi a ‘rman la lenga pù spantiaia e ‘l mojen ëd còmunicassion andispensabil për bogé e fé afé ant la region.
Mitologìa e imàgin ëd la region ant la stòria
Coma tera ‘d frontera e crosiera dle pì grande sivilisassion milenarie dla stòria dl’òm, ël Càucas as caraterisa ëdcò coma cun-a ‘d mitologia e ‘d pensé religios, a parte da la Bibia ch’a mension-a ‘l mont Ararat coma ateragi dl’Arca ‘d Noé dòp dël Diluvi ‘niversal. El fàit a l’é che da sempe costa tera a l’ha anciarmà ij viagiator lassandje sburdì për le soe richësse natural e uman-e o provocand sconcert con ij sò misteri. Për ij pòpoj nòmad dl’Eurasia, le sime dla region, blòc anposant ëdmontagne ch’as drissava dòp mila e mila ëd chilòmeter ëd pian, as presentavo coma na frontera tant material che mistica. Parej, për ij Persan, ël Càucas, andova mai a j’ero rivà a spantié fin-a an fond ij sò Imperi, a rapresentava la tera mítica ëd Cafcuh, ël limit misterios dël mond conossù. Sì as trovavo le sime pì aute dl’univers, dimòra ‘d demòni e teater dla rinovassion final dël mond ant la bataja dël salvator, Saoshyant, contra le fòrse dël mal dla tradission zoroastrista. Anciarmandlo con ël sò esotism, la region a l’ha sempe a ansigà l’imaginari europengh. Ij grech a consideravo ël Kaukasos coma un dle pilie ch’a tnivo ël mond an pé. La mitologia elènica a contava che Zeus a l’aveissa ancadenà ël gigant ribel Prométeus (conossù ant le legende locaj coma Amirani) pròpe ans na montagna ëd cost massiss, ël Kazbeg, coma punission për avej smonù ‘l feu a j’òmni. Sì, n’aghia a mnisia minca dì a rosié ‘l fidich ëd Prométeus, fin-a quand a l’é staita massà da Ércol. Ël mit grech pì anvosà gropà a la region a l’é col dl’eròe Giason, ch’a l’era mnù a tense ans la còsta ossidental dël Càucas con ij formidabil guerié Argònaut an serca dël toson d'òr. Ant la mìtica Còlchida, Giason a dovìa mariesse con Medea, fija dël re Eetes. An manera men prosaica, ël poeta roman Ovidi a buta ël Càucas ant la scítia an rapresentandlo coma na montagna frèida e desolà ch’a l’era l’incarnassion dla fam. Costi e d’autri mit an diso coma la region a sia sempe ëstaita lontan-a e al midem temp avzin-a coma ariferiment dla nòsta cultura. An cost sens sì, i noteroma sì che ël Càucas a l’é ëdcò la tera d’andova a l’é spantiasse la coltivassion ëd la vì e la coltura dël vin (a-i é ‘d trasse dla soa pròdussion sì dagià ant ël 6000 a. C.!). An cost sens a peul ben consideresse limit ultim ëd l’Euròpa.
Religion
Ël Càucas a l’é ëdcò na crosera për tute le grande religion dla stòria dl’òm. Ant ël prim secol anans ëd Crist, lë Zoroastrism a l’é la religion dominanta dla region. Anvers ël secol IV d.C. ij pòpoj indoeuropengh a ven-o parsialment cristianisà – ël Regn d'Armènia a l’é ël prim Ëstat a adoté ël Cristianesim coma religion ofissial (301 d.C.), seguità da la Geòrgia – lòn ch’a va possé lë Zoroastrism ant na posission marginal. Con la conquista musulman-a dla Pèrsia, j’Arab a spantio ant la region l’Islam. Costa possà a sarà arneuvà da l’Imper otoman secoj pì tard. D’armarché l’intrà dël Catolicesim ant la region. Ant ël secol XV ël Vatican dël Papa Sisto IV a pija part a jë sfòrs dij Venessian d’aleansa anti-turca con la Persia, parej che dij missionari ‘d Roma as ënstalo ant ël Càucas an convertend vàire vilagi locaj, lòn ch’a crea ‘ncora ancheuj na presensa catòlica antra Geòrgia e Armenia. Gavà son, anver ël secol XVIII, l’Islam a l’era an camin a fesse religion dominanta e l’avnì dël Cristinanesim ant ël Càucas a saria stait butà an question s’a fiussa nen ëstait për l’intrà dla Russia ant la region. Con ël confront russi-otoman ant ël secol XIX, le valade Càucasiche a son traversà d’esod confessionaj: centen-e ‘d mijara ‘d musulman a bogio vers l’Imperi ottoman antrament che dij cristian a pijo la via contraria për butesse sota la protession d’jë Zar. Coma resultà ‘d sòn, as peulo trovesse micro-comunità religiose antra le pì diferente (cristian assir, vej credent ortodòss, etc.).