Londra a l'é la capital dël Regn Unì e dl'Anghiltèra. A l'ha na popolassion ëd 7.355.400 abitant (2006), 12-14 milion s'as conta ëdcò tuta l'àrea metropolitan-a. As treuva a l'ora ëd Greenwich, visadì a Londra a l'é óndes ore dla matin cand che an Piemont a l'é mesdì.
Ël clima J'istà a Londra a son frësche: la media dle temperadure pì càude a riva apopré a 21 gré. D'invern a cala da ràir sota ij 0 gré. Le pressipitassion a Londra a resto sota ij 600 milim a l'ann; tutun a pieuv an media 10 di al mèis.
La strutura urban-a L'aglomerà londinèis as dëstend arlongh apopré quìndes chilòmeter su tute doe le rive dël cors bass ëd Tamis, a anviron 60 chilòmeter da lë sboch dël fium ant ël mar dël Nòrd. Soa caraterìstica d'avèj na granda estension e na densità ëd popolassion nen tant àuta a l'é dovùa da na part a l'abondansa d'àree vërde e da l'àutra a na bassa densità d'utilisassion dij teren, dzortut ant le zòne residensiaj. An efet, la strutura dl'abità a l'ha goernà dle ca dai 2 ai 5 pian, soens con giardin privà.
Ël sènter dla sità a l'é constituì da la City, sènter mondial d'atività bancarie e dle suranse, dal pòrt e dai quarté ëd West End e East End.
L'evolussion demogràfica La popolassion ëd Londra a l'era d'anviron 750.000 abitant al prinsipi dël sécol ch'a fa XVIII. Ant ël cors dël sécol a l'é aumentà ëd fasson moderà, rivand a pòch pì che 850.000 dël 1801, ann dël prim censiment. Tutun, dzortut ant ël darié ters dël sécol ch'a fa XVIII a-i é staje na mobilità motobin gròssa: an cost'época a l'é anandiasse un moviment d'imigrassion che a seghitrà ant ij sécoj apress an pràtica sensa anterussion e dont le caraterìstiche a variëran an fonsion dle situassion polìtiche e econòmiche. Dël 1780 ël 9% ëd tuti j'imigrant as compon d'irlandèis; dël 1800 la comunità ebréa a conta anviron 20.000 përson-e, la pì part originarie dl'Euròpa sentral.
La gròssa chërsùa demogràfica ëd Londra a l'é stàita l'arzultà d'un process migratòri ch'a l'é mai anterompusse da l'ancamin dël sécol ch'a fa XIX e ch'a l'ha amplicà irlandèis (possà vers Londra da le famin-e antra 'l 1820 e ël 1850), ebréo, europengh continentaj, peui asiàtich. J'atività portuaj, comersiaj, andustriaj a l'han arciamà dij travajeur da la provinsa anglèisa, bele ch'a-i fussa l'atrassion concorenta dle region carbonìfere.
Dël 1821 Londra e soe bariere a l'avìo 1.400.000 abitant; dël 1901 ant la granda época dl'amper britànich, a j'ero passà a pì che 6 milion, ël 15% ëd la popolassion dël Regn Unì, dont quatr milion e mes ant ël cheur ëd la sità, malgré j'epidemìe ëd colera ch'a son rivaje antra 'l 1849 e ël 1854. La chërsùa a aumenta prima dla prima guèra mondial: la Gran Londra a riva a 7.252.000 abitant dël 1911 e a 8.650.000 ant ël 1939.
Apress la sconda guèra mondial, për via dij ravage dël conflit e dl'arnovament dle zòne dësblà e an relassion a la diminussion demogràfica dij grand sènter urban ocupà da j'atività fonsionaj, la popolassion ëd l'aglomerassion a l'ha ancaminà a calé. An paralel a-i é staje n'ardussion sensìbil dij pòst ëd travaj; vàire dle fonsion che la capital ëd l'amper a l'avìa a l'han përdù part ëd soa amportansa.
Stòria L'antichità Parèj ëd tante àutre sità, Londra a dev soa nàssita al fium, via ëd comunicassion antra 'l nòrd e ël sud. Ël sènter comersial ëd Londinium (nòm sèltich adotà dai roman) a l'é intrà ant la stòria con ij Roman, dël 43 dGC. L'ansediament a l'ha conossù la prosperità, 'me ch'a l'é testimonià da soa estension ëd 3 chilòmeter quàder e da soe costrussion: vàire templi e na basìlica longa 150 méter. Tàcit a massion-a che dël 61 a l'era un pòst motobin frequentà dai mërcant. An col ann, ël goernador Svetòni as artira e la sità a l'é ravagià da j'armade dj'Icen guidà da l'argin-a Boadicea ch'a l'era arvirasse. Soe milissie a-j dan feu e a massacro lòn ch'a-i resta dla popolassion. L'autorità roman-a a l'é stàita peui restaurà e mantnùa për d'àutri tre sécoj e mes. La sità a l'é stàita arcostruìa, fortificà con un murajon - dont a resto vàire tòch - e a l'é stàit batì ël templi ëd Mitra, dont as peulo vëdd-se le reste davzin a Guidhall. L'amportansa ëd Londinium a l'é atestà ëdcò dal fàit che da là a partìo le prinsipaj stra roman-e ch'a lijavo a Londra le zòne pi leugne dla provinsa.
L'ariv dël cristianésim Ël cristianésim a l'é rivà a la fin dël III sécol. Restitù a l'é stàit nominà vësco ëd Londra al concili d'Arles dël 313.
Ël tard perìod roman A l'é mach dël 368 che Londra a l'ha arseivù ël tìtol d'Augusta.
Durant la tarda ocupassion roman-a, a smija ant ël IV sécol, ël murajon a l'é stàit ranforsà con dij bastion. Con ël decliné dl'amper roman, dël V sécol ij roman a bandon-o la sità, ch'a l'é restà an man a j'orde barbàriche.
Ël tëssù urban roman as peul an part arconòss-se ant ël pian ëd la City.
L'Età ëd mes Dël 597, cand ël vësco ëd Roma, Gregòri I, a manda Agustin ëd Canterbury a mostré ël cristianésim ai pagan, Londra a l'é un sènter amportant. Dël 604 Melit a na dventa vësco e a l'é arseivù da Sebert, antlora re a Londra. Tòst a l'é batìa la prima Catedral ëd San Pàul. Con la mòrt ëd Sebert dël 616 e cola ëd sò leu-tenent Etelbert ëd Kent, ij sàsson orientaj a son tornà al paganésim e ël vësco a l'é scapà. Bele che Cedd (dël 633) e Wine (dël 665) a son massionà 'me vësco e a l'han travajà për arporté ël cristianésim, a l'é stàit ant ël perìod d'Earconwald - nominà anviron dël 675 da l'arsivësco Teodòr tanme vësco dij sàsson orientaj e dla sità 'd Londra - che la fé a l'é stàita ripristinà ëd fasson ëstàbil.
Al prinsipi dël sécol ch'a fa VIII la sità a l'é descrivùa da Beda tanme un basar ëd tanti pòpoj. Dël 796 j'Anglo-Sàsson a òcupo 'l pais e Londra a dventa residensa real.
Alfred ël Grand a òcupa Londra dël'886 e sota 'd chiel ël comersi për mar a l'é dësvlupasse e la sità e sò pòrt a son ëdventà amportant. Ëdcò ij murajon a son ëstàit restaurà.
Ant ël sécol ch'a fa X a dventa la capital dij re sàsson. Dël 994 Olaf e Sweyn a l'assedio con 94 nav, ma j'abitant a arzisto e a arposso j'anvasor. La sità a l'é peui drocà sota Sweyn dël 1013. L'indipendensa a l'é stàita artrovà sota Ethelred che, a la mòrt dë Sweyn ant ël 1014, a l'é stàit elegiù re da j'anglèis. Cand che Ethelred a l'é mòrt dël 1016, sò fieul Edmond Brass ëd Fer a l'é stàit sernù tanme re a Londra, antant che ël pais dantorn a Londra a l'ha acetà Canut, ël fieul dë Sweyn. Londra a l'é stàita torna assedià, j'abitant a l'han arpossà j'atach sucessiv, e sota Edmond a l'han torna conquistà ij teritòri anvironant. Tutun ël regn d'Edmond a l'ha durà mach set mèis e a soa mòrt l'Anghiltèra a l'ha arconossù Canut tanme sò re. Sota 'd chiel ij comersi 'd Londra a son dësvlupasse an pressa e la sità a l'ha stabilì ëd fasson përmanenta soa primassìa ant j'afé nassionaj.
N'àutr perìod ëd turbulensa a l'é rivaje apress a la mòrt ëd Canut, dël 1035. Edoard I, pi tard dit ël Confëssor, a l'é stàit sernù re dël 1042 dal pòpol radunà a Londra.
La conquista norman-a Ël 1066 a l'é l'ann ëd la fin dij regn sàsson e dla conquista norman-a: Londra as sot-met a Gulielm ël Conquistador, duca ëd Normandìa, ant ël mèis dë dzèmber e chiel a intra a Londra e a l'é ancoronà re ël di 'd Natal. Londra a dventa capital polìtica. L'amportansa conòmica e stratégica dël leu a l'é dimostrà da l'ampressman con ël qual Gulielm ël Conquistador a arneuva la carta e ij privilege acordà an precedensa da Edoard I e a fàbrica, a est dle fortificassion roman-e agrandìe, la Tor bianca, cola che, trasformà e agrandìa durant ij regn sucessiv, a dventrà l'arnomà Tor ëd Londra.
Dël 1136 un feu a dësbla la sità e soa catedral. L'arcostrussion a l'ha përmëttù ëd rampiassé almanch na part ëd le struture ëd bòsch con dle costrussion an pera e ëd doté le stra dë sternì e ëd dòire.
Le corporassion A la fin dël sécol ch'a fa XII vàire colònie comersiaj a contribuisso a deje l'andi a la prosperità dla sità. An efet, a l'é ant ël sècol ch'a fa XII che a-i nasso le corporassion, ch'a rivran a esse 110 ant ël 1400. Coste-sì a l'han negossià con la coron-a na pì granda autonomìa munissipal.
La pi gròssa inissiativa për ël dësvlup ëd Londra ant l'età ëd mes a l'é stàita la costrussion dël prim pont ëd pera për rampiassé le struture ëd bòsch precedente. Pero ëd Colechurch a l'ha ancaminane ij travaj dël 1186, ma a l'é mòrt durant la costrussion ëd l'euvra, ch'a l'ha pijà pi che trant'agn. Ël pont a l'é restà an fonsion fin-a al 1832, cand a l'é stàit dësblà.
Dël 1192 Londra a l'ha sò prim sìndich: Henry FitzAlwin, ch'a goernërà l'ufissi fin-a a soa mòrt dël 1212. A chiel as dev ël prim Strument ëd costrussion, dont ël but a l'era la protession contra ij feu che soens a ravagiavo la sità. Dël 1215, con la Magna Carta, re Gioann Sensa Tèra a arconòss a le corporassion ëd Londra ël drit d'elege 'l sìndich, a condission che la sernia a fussa presentà al re o a sò ministr për l'aprovassion real.
Dël 1381, sota Wat Tyler, a-i é staje n'arvira dij paisan; dël 1450 l'arvira ëd Jack Cade.
Durant ël sécol ch'a fa XV l'andustria dij tëssù a l'ha cissà un gròss comersi d'esportassion da Londra.
L'Arnassensa Ant l'época elisabetian-a Londra a l'é amponusse an sla sena antërnassional e a l'ha stabilì ëd fasson definitiva soa primassìa da la mira econòmica e polìtica an sël rest ëd l'Anghiltèra.
Antra 'l 1530 e ël 1600 la popolassion a l'é triplicà, argionzend jë 75.000 abitant dël 1605, antant che 150.000 përson-e a vivìo fòra dij murajon, schivianda përparèj le rèide laj dle corporassion e anviarand dle neuve andustrie tanme la tëssiura dla seda, le vedrarìe, jë stabiliment ëd la majòlica. A l'anterior dla sinta dij murajon la pression demogràfica a l'ha provocà na lesta degradassion dla situassion dj'alògg. A l'é ëd costa época ch'a-i comparisso ij grand ospidaj, tanme San Bartromé, Crist, Bedlam, San Tomà. Ël dësvlup marìtim, l'espansion comersial e colonial a l'han avù, tra l'àutr, 'me conseguensa lë spantiament ëd j'anstalassion portuaj a Deptford, ant la prima mità dël sécol ch'a fa XVI.
Da na mira urbanìstica, ël sécol ch'a fa XVI a l'ha marcà l'achit ëd lë spantiament pianificà dla sità vers òvest, apress la costrussion da part d'Enrich VIII dël palass ëd San Giaco a Westminster: tòst Westminster e la City, visadì ël sènter polìtich e col comersial, a saran anglobà sota l'istess nòm ëd Londra; la stra ch'a-j gionz, lë Strand, a dventrà la zòna residensial për ecelensa.
Le lòte armà Durant l'época Tudor, Londra a l'é stàita doe vire la sena d'arvire armà contra la coron-a: dël 1554 sir Thomas Wyat a l'é arvirasse contra l'argin-a Marìa e dël 1601 ël cont d'Essex contra l'argin-a Elisabeta.
Jë Stuart Dël 1603 në scossèis a riva an sël tròno d'Anghiltèra tanme re Giaco I. A sò séghit a-i é staje la prima gròssa migrassion ëscossèisa a Londra.
Durant la guèra sivila la City a l'é butasse da la part dël parlament, contra Carl I ch'a n'avìa contrastane j'anteresse comersiaj e ij privilegi munissipaj.
La pest, ël grand feu e l'arcostrussion Dël 1665 na gròssa pest a l'ha frapà Londra, anandiand-se ant la bariera ëd St. Giles-in-the-Fields. A l'ha dzortut fàit dij ravage fòra dij murajon ëd la sità e a l'é stàita ciamà la pest dij pòver. Ël re Carl II e soa cort a son ëscapà da Londra ant ël mèis ëd giugn e a son mach tornà ant ël fërvé apress. Dij ministr dël re, mach ël duca d'Albemarle a l'é restà a Londra. Dle 97306 mòrt ëd l'ann 1665, 68596 a son ëstàite atribuìe a la pest.
La pest a l'avìa ancor nen chità che a anviron un bòt ëd la matin ëd dumìnica 2 dë stèmber 1666 la botega d'un panaté an Pudding Lane, davzin al pont ëd Londra, a l'ha pijà feu. Le fiame as son ëspantiasse a travers le ca 'd bòsch e a l'han anandià ël grand feu ëd Londra ch'a l'ha durà quatr di. La roa për l'eva davzin al pont a l'é stàita tòst flambà an tajand parèj j'arforniment d'eva ant la zòna. Ël vent a l'ha sofià për tre di, an possand le fiame a travers la sità.