__TOC__ thumb|right|200px|Gottfried Wilhelm Leibniz Gottfried Wilhelm Leibniz (o Leibnitz, von Leibniz) a l'é stàit filòsof rassionalista, matemàtich e òm dë stat. Sò pensé a l'ha avù n'anfluensa ancreusa ansima a tuta la filosofìa europenga ch'a l'é vnuje apress. A l'era nassù a Lipsia ël 1 ëd luj dël 1646 e a l'é mòrt a Hannover ij 14 ëd novèmber dël 1716.
La gioventura A vnisìa da na famija nòbila e coltivà e a l'é chërsù an n'atmosfera rica d'erudission: tre generassion ëd sò cé a l'avìo travajà për ël goern ëd Sassònia; sò pare e sò grand ëd mare a j'ero professor universitari. Anlevà da sò pare protestant ant n'atmosfera rica ëd sens religios, già da masnà Leibniz a dimostrava notèivoj capassità d'amprende; da cit a l'era stàit mandà a la scòla Nicolai ëd Lipsia e da cand ch'a l'avìa ses agn a passava bomben ëd temp a lese ant la biblioteca ëd sò pare. Da sò pare, mòrt dël 1652, Leibniz a l'avìa ardità la passion për jë studi stòrich. A eut agn a l'ha amprendù ël latin; ancor prima ëd compie dódes agn a l'era bel fé për chiel lese an latin e a l'avìa ancaminà a studié ël grech. A l'era ëdcò bon a scrive dij vers an latin. Apress esse formasse n'educassion dzortut umanìstica, a quìndes agn a intra a l'Università ëd Lipsia 'me student an drit, filosofìa (sota Jakob Thomasius) e teologìa, anteressand-se a problema 'd metafìsica. A oten ël bacelierà dël 1663 con la tesi De principio individui, anté ch'a difend la dutrin-a nominalìstica che l'andividualità a l'é constituìa da tuta l'entità o essensa 'd na còsa. Durant ij prim doi agn a l'università a les un përfond d'euvre filosòfiche e a fa conossensa con le dëscuverte dj'ansidit filòsof naturaj dël temp: Kepler, Galilei, Descartes. An rendendse cont che costa neuva filosofìa a podìa pa esse capìa sensa conòsse la matemàtica, Leibniz a passa l'istà dël 1663 a l'università ëd Jen-a anté ch'a frequenta ij cors ëd matemàtica d'Erhard Weigel. Rintrà a Lipsia a l'é torna dasse al drit.
Già ant ël prim perìod ëd soa produssion a-i son tant ëscrit ëd caràter giurìdich ('me Disputatio juridica de conditionibus, 1665; Disputatio de causibus perplexis in jure; 1666) che arserche ant ël camp ëd la lògica e dla matemàtica (Dissertatio de arte combinatorica, 1666). Dël 1666 la facoltà ëd Lipsia a j'arfuda la nòmina a dotor: la rason ofissial a l'é ch'a l'era tròp giovo. Antlora chiel a chita soa sità e a tramuda a Noremberga, andoa che an novèmber dël 1666 a passa sò dotorà a l'Università d'Altdorf con na memòria an s'un neuv métod, stòrich, ëd mostré ël drit (Nova methodo docendi discendique juris). An Altdorf a-j eufro na càtedra ëd drit, ma chiel a l'arfuda.
L'angagg pùblich Për tuta la vita Leibniz a cobia ai sò studi n'infatigàbil atività pùblica (dzortut polìtica e diplomàtica) che, bele che soens compagnà da na candidità utopìstica, a rendìa cont ëd soa vision fondamental dël savèj, conforma a la qual ël patrimòni dle conossense sientìfiche a dev avèj për but ël progress ëd la sossietà sivil. Sòn a s-ciairiss da na part l'anteresse ch'a l'avìa për j'inovassion tecnològiche gropà al dësvlup ëd la siensa (për esempi, a l'ha travajà chiel-midem a la progetassion ëd màchine për fé ij cont: soa calcolatris a podìa fé d'operassion pì complicà che cola ëd Pascal), da l'àutra jë studi da chiel ëmnà ant la filologìa e la storiografìa ch'a l'avìo d'amplicassion polìtiche, adressà a fortì l'unità stòrica e coltural ëd la nassion alman-a. An efet, da banda dj'ideaj universalista ch'a vëddìo ant la consiliassion religiosa un passage obligà për l'aprocesse dij pòpoj, Leibniz a cudìa ëdcò l'ideal dl'unificassion dl'Almagna.
An visitand Noremberga, a l'avìa fàit conossensa con Johan Christian von Boyneburg, ch'a l'era stàit prim ministr dl'eletor ëd Magonza; Leibniz a dventa consijé a la canselerìa ëd cort dl'eletor ëd Magonza dël 1667, cand a l'era andàit a smonje sò Nova methodo docendi discendique juris. Cost ancàrich a l'era l'ocasion ëd buté an pràtica sò ideaj polìtich. Soa atività a ancamin-a con l'ancàrich d'assistent a la revision dlë statù. Dël 1669 la coron-a ëd Polònia a l'era vnùita vacanta e Leibniz a l'é stàit ancarià ëd sosten-e le rason ëd na candidadura alman-a. Antlora a scriv Specimen demonstrationum politicarum pro rege Polonorum eligendo, anté ch'a serca ëd dé na dimostrassion matemàtica ch'a l'era ant l'anteresse dla Polònia d'avèj ël cont ëd Neuburg tanme re; a la fin a l'é però elegiù un prinsi polonèis. Ant në scrit dël 1670 Leibniz a possa për la creassion ëd n'antèisa për protege l'Almagna e a fortiss che jë stat europengh a dovìo dovré soa potensa nen an combatend-se an tra 'd lor, ma për conquisté ël mond nen cristian. Soa atività pùblica a l'avrà sò pont pi àut ant ël 1672 con la mission diplomàtica mnà da chiel a Paris, su anvit dël segretari dë stat ëd Fransa, Simon Arnauld de Pomponne, për convince Luis XIV a conquisté l'Egit, arnonsiand parèj a l'anvasion dl'Olanda.
Ël perìod ëd produssion pì bondosa Sò perìod a Paris, durà fin-a al 1676, a l'é stàit un faliment për soa mission diplomàtica, ma motobin drù da na mira filosòfica e sientìfica. A l'é an coj agn che Leibniz a fa conossensa con A. Arnauld e N. Malebranche, a aprofondiss ël cartesianésim (dont a dirà soèns ch'a l'é ël vestìbol dla verità, ma mach ël vestìbol) e a fa amicissia con Christiaan Huygens, ch'a armarca sò talent matemàtich e a l'ancoragia a studié. A ancamin-a antlora ël perìod pì fiamengh ëd soa atività ant la matemàtica e la fìsica. Da gené a mars 1673 a fa un viage a Londra an mission diplomàtica për l'eletor ëd Magonza; a strenz amicissia con Oldenburg, segretari dla Royal Society, col chìmich Boyle e 'l matemàtich Pell. An avril a dventa mèmber dla Royal Society. Rintrà a Paris as dédica, guidà da Huygens, a studi ëd geometrìa e a ancamin-a na serie d'anvestigassion ch'a lo menëran ant ël 1675-1676 a soa anvension dël càlcol diferensial e antëgral. Sò travaj a l'é publicà dël 1684; Newton a lo sospetrà d'avèj lesù sò manoscrit an sël càlcol diferensial e a-i nassrà na rusa su chi a l'avìa anventalo prima.
Dël 1673 a ancamin-a a travajé për ël duca Gioann Federich ëd Brunswick-Lüneburg, con ël qual a l'avìa corëspondù ëd tansantan.
L'artorn Dël 1676 ël duca a-j ciama ëd tramudé a Hannover, tanme bibliotecari ëd cort. An efet, ës travaj a l'era mach un pretest për podèj buté an tren vàire inissiative: fondassion d'arviste sientìfiche, anstitussion d'academie, progetassion d'arforme polìtiche e religiose. Leibniz as trasferiss, an passand prima për l'Olanda, anté ch'a rëncontra Spinoza, e a fa conossensa con Leeuwenhoek. Për quarant'agn, e sota tre prinsi 'd fila, Leibniz a resta al servissi dla famija Brunswick, dont a l'é ëdcò ancarià dë studié la genealogìa, lòn ch'a lo ten fòrt ocupà e ch'a-j fa chité për un pòch sò travaj sientìfich. Lòn ch'a l'é riussì a fé sl'argoment a sarà publicà ant ël 1843. An costi travaj a stabiliss j'orìgin comun-e dle famije Brunswick e Este. La stòria ëd Brunswick midema a l'é stàit ël darié travaj ëd soa vita: a coata ël perìod 768-1005 e a l'é stàit anterompù da soa mòrt. Dël 1682 a fonda l'arvista Acta Eruditorum. Dantorn al 1686 a l'era ampegnà al proget d'unifiché torna le cese catòlica e protestante: ëd col ann a l'ha scrivù Systema theologicum anté ch'a serca ëd trové un teritòri comun ant lòn ch'a chërdo catòlich e protestant, ma as rend dlongh cont dle dificoltà. Gnanca l'àutr proget ch'a l'avìa ëd na reunion dle cese arformà e luteran-e a l'ha avù pì gran sucess. Dël 1690 a l'é nominà bibliotecari a Wolfenbüttel dal duca Antòni ëd Brunswick-Wolfenbüttel. Ant ël 1699 a dventa mèmber ëd l'Academia dle Siense ëd Paris (prim mèmber ëstrangé), l'ann apress consijé dl'eletor ëd Brandeborgh. J'11 ëd luj dël 1700 a l'é fondà l'Akademie der Wissenschaften ëd Berlin, che chiel a l'avìa progetà e dont a dventa pressident a vita. Dël 1711 a l'é consijé segret ëd Pero ël Grand e dl'amperador Leopold d'Àustria e a l'é nominà baron dël Sacr Roman Amper.
La fin Ël darié perìod ëd soa vita, già dai prim agn dël Setsent, a l'é sombr. Ij sò rapòrt con la ca dij Hanover a j'ero vastasse e a l'era slontanasse da la comunità sientìfica për soa rusa con Newton. La Royal Society a lo acusava d'avèj copià. Si da na part a l'é vera che an soa memòria dël 1684 Leibniz a l'avìa pà mensionà Newton, bele s'a l'era a conossensa 'd sò travaj as pensa ch'a sia rivà an manera indipendenta ai sò arzultà, ch'a vnisìo da na vision teòrica pì spantià e dont la formulassion a l'era mej.
Ant ij darié agn a l'era vnùit malavi, ma a l'avìa goernà la fòrsa 'd travajé. A l'é mòrt sol e a soa sepoltura a l'é andaje mach sò segretari Eckhart. A l'era mai mariasse e a l'ha avù gnun-e masnà.
Dël 1883 a l'han alvaje na statua a Lipsia.
Sò caràter Leibniz a l'era bon a travajé tant e an pressa; ëdcò an camin ch'a viagiava a passava sò temp a arzòlve 'd problema matemàtich. A l'é descrivù tanme moderà an soe costume, tolerant ma pront a dëscute. A-j piasìa arsèive j'onor e as dis ch'a fussa ëdcò tachign.
Soe contribussion sientìfiche Ël pensé ëd Leibniz a forma na totalità orgànica dont ij vàire aspet (lògica, metafìsica, matemàtica e via fòrt) a son colegà.
Matemàtica A l'adoss la formassion ëd Leibniz a l'era pà matemàtica. Apress sò rëncontr con Huygens, a les j'euvre ëd Pascal, Sluse, Grégoire de Saint-Vincent. Për Leibniz la matemàtica a resta pà mach n'utiss. So nòm a l'é dzortut gropà al càlcol diferensial e a l'anàlisi combinatòria. Huygens a-j ciama ëd trové la soma dij nùmer triangolar: Leibniz a armarca che e a treuva parèj ch'a fa 2. Antlora as passion-a a lë studi dle serie numériche e a antërpreta j'arzultà ant ël quàder dj'arserche an sle quadradure, visadì ël cont ëd la surfassa ch'a sta sota na curva. Un dij sò arzultà, dle vire atribuì a James Gregory, a l'é che Ij sò rasonament a stërmo lë bzògn d'un passage al lìmit e a ventrà speté fin-a al 1961 për che Robinson a daga na giustificassion sòlida a j'infinitesimaj, ant ël quàder dl'anàlisi nen standard.
Leibinz a l'avìa tavòta ël crussi d'esse bin capì e a l'é, ansema a Euler ël pì gran creator ëd notassion matemàtiche, ch'as deuvro ancor dël di d'ancheuj: a antroduv d - abreviassion ëd diferensa - për la diferensiassion, la notassion , ël sìmbol , ch'a l'é la litra s dij sò temp, inissial dla paròla latin-a summa. A l'é 'l prim a dovré ëd fasson sistemàtica ël pontin për la multiplicassion, ij doi pontin : për la division, e a l'é mersì a chiel e a Newton che l'usage dël sign = ëd Recorde a së spantia. A l'é 'l prim ch'a deuvra la paròla fonsion. A studia j'equassion diferensiaj linear e për fé sòn a l'é 'l prim ch'a utilisa la nossion ëd determinant. Ant l'àlgebra a l'ha studià ij sistema d'equassion ëd prim gré. As dev ëdcò a chiel la fórmola dël multinòmi, dësvlup ëd .
Dël 1683 a dimostra che tuti ij nùmer dla forma a son divisìbij për k si k a l'é 'n nùmer prim.
Leibniz a l'é ëdcò anventor dël sistema binari, ch'a l'é a l'adoss dij modern ordinator.
Na metafìsica rassionalìstica Leibniz a arconòss na relassion d'isomorfism an tra pensé e lengage. Un dij problema ansima ai quaj as concentra 'd pì ant j'agn ëd soa gioventura, e che d'àutra part a restrà sempe al sènter ëd soa riflession, a l'é col ëd la costrussion ëd na lenga universal e d'un sistema universal ëd rasonament, visadì na lenga concepìa 'd fasson d'assossié sìmboj sempi a 'n cit ansem ëd concet sempi e d'esprime qualsëssìa concet pì complicà për mojen ëd sìmboj compless arzultant da 'd combinassion conveniente ëd sìmboj sempi. A assòcia a minca concet primitiv un nùmer prim e a minca concet compòst ël prodot dij nùmer dij concet primitiv ch'a lo compon-o; ma ij sò travaj, nen publicà, a rivo nen a na conclusion anteressanta. Un-a dle rason ëd sò faliment a l'é che Leibniz as rendìa pa bin cont ëd le limitassion dla lògica clàssica e a l'era convint che tut rasonament giust a fussa traduvìbil për mojen dij silogism catalogà da Aristòtil.