Léa Saint Pé qu’èra ua musiciana-paisana, que viscoc a Polastron (Gèrs), e estoc ua figura de las magèrs de la renaishença de la musica e la dança tradicionalas gasconas, particularament deu rondèu, en las annadas 1970.
Biografia e anecdòtas Hilha de Camille, Simon Saint Pé e de Pauline, Timothée Marsoulan, Léa Saint Pé que nascoc lo 9 de març de 1904, dens ua familha de paisans-teulèrs, a Polastron (Gèrs). Que moriscoc lo 30 de julhet de 1990, a l’espitau de Lombers, a 86 ans. La sua lenga mairala qu’èra lo gascon deu Savés.
Lo son pair qu’èra paisan e teulèr, proprietari de la teulèra a Polastron de 1906 a 1910. Destrusida en 1910, la teulèra qu’estoc benlèu tornada bastir, puishque Léa St Pé que’n deveng la dauna en 1911.
Autant l’ententa dab la mair èra fusionala, autant avèva en hasti lo pair. Qu’avoc aquesta frasa sens equivòca, quan aqueste moriscoc empalat sus ua horca, pr’amor deu basculament d’ua carreta de hen : « Quan moriscoc lo papa, plourem dambe la mama, plourem de … contentament ! »https://fresques.ina.fr/regards-gers/fiche-media/GERS0000036/lea-saint-pe-une-pratique-musicale-partagee.html.
Quitament se Léa St Pé pensava que « los òmes valen pas arren»Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon, Jacques Lajoux (Groupe Archéo Gimont)- Savès Patrimoine (p.23), qu’estoc maridada dus còps, e separada d’autant, sia que l’avon quitada sia que’us avoc hèits partir. Un prumèr maridatge, donc, dab Arthur Boussès lo 12 d’octòbre de 1924, que se desmaridèc lo 10 de noveme de 1944 (ne vivèvan pas mei amassa dempuish longtemps), puish, un maridatge dab André Lamothe lo 7 de heruèr de 1950, que se desseparèc quauquas annadas après.
Léa qu’èra, prumèr, paisana, a la bòrda qu’avèva conservat lo nom de la Teulèra. Dens un quasernet personau, blu, de 15 cm per 12 cm (trobat e sauvat de la destruccion per un vesin), datat de 1937 a 1942, que figuran hèra d’indicacions non solament sus las suas activitats ligadas a la bòrda (crompas e ventas de vacas, vedèths, poralhas, ueus, pòrcs, trabalhs de la tèrra, vrenhas), mès tanben sus crompas de la vita vitanta, taus coma accessoris entaus vestits (teishuts, lana, capèth, saquet de man…), la sua bicicleta e lo materiau de reparacion, los sons desplaçaments, a Samatan, Gimont, mès tanben Tolosa.
Aqueste quasernet que revèla mei que simples hèits: que guarda tanben la traça de la relacion que ligava Léa e la sua mair, inseparablas, quasi ua relacion bessoada. Non solament, las suas activitats, de la bòrda o a l’exterior (marcats, hèras, sortidas a Tolosa) se passavan en « duo » (lo pair qu’èra estremat), mès n’èran quitament pas amassa, Léa St Pé se preocupava de la sua mair, que’u crompava çò que se procurava entà-n-era medisha.
En 1928 o 1929, de cap a l’atge de 25 ans, que comencèc de jogar d’acordeon (los remembres de Léa semblan imprecís sus la data). Un tuaire de tesson, tanben musician, que l’avèva prestar lo son instrument, e coma ac digoc era medisha, "ne s’i ei pas solament divertida, que s’i ei apresahttps://fresques.ina.fr/regards-gers/fiche-media/GERS0000036/lea-saint-pe-une-pratique-musicale-partagee.html". Mei tard, que decidiscoc alavetz de se’n crompar un, entàu son plaser.
Un ser, un aute tuaire, tanben acordeonista, que n’èra pas liure (« pèla-pòrc » a acabar) que demandèc a la Léa St Pé de’u remplaçar entà hèr viver un bal a Aurimont. D’aquí enlà, qu’estoc engatjada pendent tot l’ivèrn e la sua carrièra de musiciana debutèc vertadèrament. Que hascoc víver balòchas, sovent acompanhada de la mair, abans e après la Segonda Guèrra mondiala (pendent aquesta, las hestejadas èran defendudas mès bals clandestins se debanavan per las bòrdas).
La musica tenguèva ua tau plaça, en la sua vita, que podèva desdenhar daubuns trabalhs domestics entà cedir a l’enveja de jogar, davant l’ostau o a l’ombra deu cobèrt, o, quitament, per los prats, au gran bonur deus joens pastors.
De cap a las annadas 1970-1973, pendent qu’èra retirada e non hasèva pas víver los bals dempuish mantua annada, Léa St Pé estoc enqüera contactada ; prumèr, entà avivar seradas d’iniciacion a las danças gasconas entaus mainatges deu collègi de Gimont e los deu licèu de Samatan. Puish, Maurice Roux, fotografe e collector gascon, s’i escadoc a la convéncer de la necessitat e la prèssa de botar lo son instrument e lo son repertòri au servici d’ua renavida de la musica e la dança gasconas. Aqueth moment decisiu, iniciat per Maurice Roux, que permetoc lo retorn de Léa St Pé suu davant de la scèna, adonc la reconeishença unanima deu son talent.
La prumèra hestejada, organizada peu Larèr Rural de Samatan, se debanèc devath la hala de Samatan a la prima de 1973, prumèr dab los musicians deu Conservatòri Occitan, lèu rejunts per lo grop Perlimpinpin fòlc, puish Léa St Pé.
L’impacte de Léa St Pé dens aquera renavida « folk » qu’estoc tau qu’estoc invitada aus USA, en 1976, entà participar au Festival of American Folk Life, dedicat a las musicas e aus cantaires tradicionaus deu Continent Vielh, dens l’encastre de manifestacions organisadas entà celebrar lo bicentenari de l’independéncia deus Estats-Units. Que joguèc dab noms illustres e y coneishoc ua grana escaduda.
Deu temps d’aquera demorada, qu’encontrèc tanben un american, a qui avèvan vantat los sabers de Léa en lo maine de las plantas. Que’n coneishèva efectivament los efèits e los plan.hèits, e ‘us emplegava en medecina naturala. Cap a-n-aqueth òme, que se suenhava per las plantas e que l’assautava de questions, Léa St Pé que declarèc, exasperada : « Comença a me hè cagar aqueth òme! ». Qu’èra Charles Bronson, l’actor plan conegut, e qu’ac saboc o pas, non cambiava pas arren a l’ahar.
De retorn au país, pendent qu’evocava lo son viatge dab Jacques Lajoux (amic musician, jogaire de sonsaina, membre deu grop La saucisse musicale de St Michel e autor deu libe Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon) la sua conclusion, après s’èster amuishada a Washington, a La Nouvelle-Orléans (Loisiana), a Saint Louis (Missouri), a Filadelfia , qu’estoc: « Ah l’America ! L’America ! … Pas un arromec ! »
Au miei deus objèctes trobats en çò de Léa St Pé, que i a ua reproduccion en miniatura (20 cm de haut et 15 cm de larg) de la campana de Filadelfia, emblèma de la vila e simbèu de la libertat, aufèrta per lo màger de l’epòca.
Après l’ahonida deu son ostau lo 24 de deceme de 1981 (que se’n tirèc miraculosament, gràcia a un piterau que s’aclapèc suu cap deu lheit, en tot l’emparar atau) , qu’estoc arrecaptada, gràcia a l’ajuda deus vesins e parents. Que viscoc dens aqueth dusau ostau, tot pròche de la sua anciana bòrda, dinc a la sua admission a l’ostau de retirada de Lombèrs, on acabèc los jorns.
En 1991, l’annada que seguiscoc la mort, la hèsta deu rondèu, organisada a Castèthnau Barbarens, que l’estoc dedicada.
Lo 31 de mai de 2024https://www.samatan-gers.com/evenement/hommage-a-lea-sempe/, que i avoc un omenatge a Léa St Pé entà l’anniversari deus 120 ans de la sua naishença, a la mediatèca de Samatan. A-n-aquesta ocasion, objèctes personaus de la musiciana estón aufèrts per l’associacion Savès Patrimoine e son auèi expausats en veiria. Au demiei d’eths : lo son darrèr accordeon, lo son quasernet de comptes, la campana de Filadelfia.
Caractèr Auèi, laudada coma hemna liura, independenta, rebèlla, qu’èra autes còps redobtada (e lhèu un chic considerada coma ua « posoèra »), escarnida entaus sons « esplèits», los sons harolèrs tampanejaires, que circulavan de boca a aurelha en tot lo canton, e lhèu mespresada pr’amor que pensada tròp grossièra.
Lo son parlar franc e la sua replica legendària, lo son mesprètz deus dísers, la sua libertat de víver segon los sons còdis pròpis, butavan la societat planpensanta, pr’amor que las suas faiçons de parlar e de hèr, entà ua hemna, èran reprovadas a-n-aquera epòca.
Personatge infernau, hemna hòra nòrmas, deu caractèr hòrt, a l’esperit ahiscaire, quitament hissant e ruste, « Ne’u calèva pas cercar camaligas, que podèva èster maishanta !»https://www.ladepeche.fr/article/2018/03/11/2757486-feministe-lea-saint-pe.html ça digoc Thierry Dupouy, acordeonista, amic de Léa (article de La dépêche mars 2018).
La musica
Léa musiciana Figura de la tradicion musicala gascona, egeria de la renavida de la dança tradicionala a Samatan, dab lo grop Perlimpinpin Fòlc (Agen), Léa St Pé qu’ei considerada per fòrça monde coma la « reina de l’acordeon e deu rondèu de Samatan ». La sua coneishença de las danças localas e un sens musicau excepcionaus, permetón de tornar trobar la màger part deus aires de dança de Samatan. Totun, qu’èra autodidacta e qu’aprengoc a jogar sens lo solfègi.
Lo son repertòri qu’anava deu hons ancian, dab los rondèus, lo tira lo gigòt, lo marin congo, a las danças en coble apareishudas de cap au sègle XIX d’usatge en Savès : valsas, pòlcas, escotishas, masurcàs…, mès tanben tròces d’originas divèrsas, venguts d’Itàlia o Portugau, qu’a podut hèr qualificar la sua tecnica « d’italiana »
Laudada entà la sua tecnica de jòc estomaganta, plea de finessa e d’elegància, l’aisida enjaurida, l’economia e la doçor dab las quaus Léa St Pé tira suu bohet, que practicava autant aisidament lo jòc de dits sus ua rengada coma crotzat sus las duas.
Léa St Pé que susprenguèva per la sua libertat per rapòrt a la linha melodica, lo son sens de l’invencion, de las variacions dens lo ritme e la melodia. Lo son estile personau, las suspresas e la reala coquineria qu’ornan la suas interpretacions, que hasèvan lo son jòc còp sèc identificader. « Maliciosa » dens la musica, qu’èra urosa e brilhava sus la scèna.
Marc Peronne (deus « Perlimpinin ») la mentavèva en modèle : « Léa Saint Pé, ou Ernest Lurde, lo sons jòcs m’ahuecavan. E Léa sustot pr’amor qu’ei benlèu dab era qu’aprengoi, trabalhèi, joguèi mei.»Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon, Jacques Lajoux (Groupe Archéo Gimont)- Savès Patrimoine
Léa, cantaira e dançaira Que podèva interpretar cants, en gascon o francés : cants « pour la table », cants de conscrits, cants de trabalh, cants faceciós... (enregistraments realizats per Maurice Roux conservats au COMDT). Quan entrava sus la pista, entà un rondèu, «Léa balhava a véser çò qu’èra estada aquesta dança, tala coma transmesa a travèrs lo temps, dab la sua fòrça, la sua precision ritmica, la sua elegància, la sua capacitat a amassar lo grop dens ua medisha aviada partatjada. [… Que pausava] ua tòca d’inventivitat personala, sens tradir, a nat moment, lo debanar deu pas tau coma fixat per la tradicion, e perturbar la deambulacion colectiva. » (Pierre Corbefin, agost 2019)
Léa auèi : un eretatge (de sauvar) e totjorn viu « Auèi, mantuas decenias après, suu territòri francés e mei delà, los noms de Léa St Pé, Ernest Lurde, Marie Archidec son coneguts deus musicians, cantaires e dançaires dits « tradicionaus » que s’interèssan aus repertòris gascons. Vadut « trad », lo moviment « folk » s’ei constituit ua sòrta de « panteon », sus las taulas de qui son gravats los noms d’aqueras personas que, d’un país a l’aute, d’ua region a l’auta, èran portairas tot au còp d’ua memòria, de saber-hèr e de personalitats que’us conferiscón un estatut de « legenda ». […] Dempuish lo son retorn a la scèna e portada qu’estoc, tant per las circonstàncias coma lo son talent de mantua faceta, Léa St Pé que gausish d’aquesta notorietat. » (Pierre Corbefin, août 2019)