thumb|200px|Mapa de l'Egipte antic, mostrant las vilas e lòcs mai grands del periòde dinastic
L'Egipte antic foguèt lo breçòl d'una civilizacion concentrada al cors mejan e inferior de Nil, dins un territòri que correspond a l'Egipte actual e lo nòrd de Sodan. Lo periòde de l'istòria egipciana, entre l'invencion de l'escritura e l'Antiquitat tardiva, sorgís en 3100 aC amb l'unificacion politica dels reialmes de l'Aut e lo Bas Egipte durant lo regne de Narmer. De l'acamp de las tribús egipcianas que fondèron lo primièr empèri faraonic fins a la sieuna casuda al començament de l'èra crestiana, l'Egipte antic foguèt lo teatre d'eveniments màgers qu'an influenciat prigondament la cultura d'una part importanta dels pòbles d'Africa, de Mediterranèa e de l'Orient Mejan.
Geografia
La geografia de l'Egipte antic, d'un punt de vista climatic, es pro pròcha de la de l'Egipte contemporanèu. Egipte es un país de clima semidesertic que sola la faissa fertila dels dos costats de Nil, lo Dèlta e qualques oasis esparpalhats, son pròpris a l'implantacion umana. Lo rèsta es ocupat pel Desèrt Libic à l'oèst, lo Desèrt Arabic à l'èst e Sinai al nòrd-èst. Las frontièras « traditionalas » de l'Egipte antica son pro semblablas a las de l'Egipte actuala. Aital, dins l'Ancian Empèri, lo país confrontava al nòrd la Mediterranèa, al sud la primièra cataracta de Nil, a l'oèst lo Desèrt Libic, a l'èst la mar Roja e lo desèrt de Sinai. Lo territòri egipcian èra descopat en regions administrativas, los nòmes, qu'èran governats, al nom de faraon, per de nomarcas.
Istòria
Lo periòde predinastic
Lo periòde predinastic, es a dire abans l'aparicion de la monarquia unificada, es pauc conegut. L'analisi dels còrs d'abitants d'aquel temps mòstra de ligams genetics amb las populacions de la Somalia actuala. Dins de circonstancias desconegudas, aquelas populacions remplacèron de populacions mesoliticas identificadas sul site de Wadi Halfa. De culturas diferentas se formèron en Nauta e Bassa Egipte. En Naut Egipte, la cultura badariana predominèt de 4300 a 3900 abC(fr) Béatrix Midant-Reynes, Aux origines de l'Égypte : Du Néolithique à l'émergence de l'État, París, Éditions Fayard, 2003, pp. 87-88.. Seminomada, èra probablament pauc ierarquizada. Foguèt remplaçada per la cultura de Nagada I en 3900 abC. Aquò entraïnèt una transformacion de las estructuras socialas amb l'aparicion d'una societat agricòla sedentària e ierarquizada. En Bassa Egipte, se desvolopèron las culturas omariana (4700-4300 abC)(fr) Béatrix Midant-Reynes, Aux origines de l'Égypte : Du Néolithique à l'émergence de l'État, París, Éditions Fayard, 2003, p. 77. e de Maadi (4000-3500 abC). L'agricultura i aviá un ròtle important, mas lo nivèl tecnologic sembla mai feble amb una terralha mai ruda qu'en Nauta Egipte.
Vèrs 3650 abC, en Naut Egipte, la cultura de Nagada I foguèt remplaçada per la cultura de Nagada II. La secada, ligada a la formacion de Sahara, venguèt mai importanta e las activitats agricòlas se concentrèron long de Nil. Vèrs 3400 abC, la cultura de Nagada II èra tanben predominanta en Bassa Egipte, çò qu'illustra l'unificacion progressiva del país(fr) Béatrix Midant-Reynes, Aux origines de l'Égypte : Du Néolithique à l'émergence de l'État, París, Éditions Fayard, 2003, p. 118.. Enfin, de 3300 a 3150 abC, predominèt la cultura de Nagada III qu'es caracterizat per l'estructuracion creissenta de la monarquia egipciana. Aquel periòde es sovent qualificada de « protodinastic » car lo transicion amb lo Periòde Tinita se faguèt probablament a aquela epòca.
Periòde Tinita
Lo Periòde Tinita correspond a las premièras dinastias faraonicas egipcianas de la fin del millenari IV abC e del començament del millenari III abC. Comencèt vèrs 3200 abC amb l'unificacion dels reialmes de Nauta e de Bassa Egipte per un sobeiran apelat Narmer o MeniL'identitat d'aqueles faraons es un objècte de débats demest los istorians. Son benlèu una meteissa persona.(en) Toby Wilkinson, Early Dynastic Egypt, Londres, Routledge, 1999, pp. 66-67.. Establiguèt sa capitala a Tinis e fondèt probablament la vila de Menfis. Los faraons de las doas premièras dinastias contunhèron son òbra unificatritz amb lo desvolopament de l'agricultura (construccion d'una ret d'irrigacion « nacional », desvolopament de l'elevatge), la definicion dels principis de la monarquia faraonica (absoluda e d'esséncia divina) e la creacion d'administracions reialas e provincialas.
L'Ancian Empèri
L'Ancian Empèri durèt de 2778 a 2420 abC e cubriguèt lo priòde de la III a la VI dinastia. La capitala foguèt transferida a Menfis al començament d'aquela epòca que veguèt l'afirmacion de la poténcia reiala gracias a l'importància novèla de l'administracion (cort, favorits, foncionaris…), de l'adopcion d'una definicion mai precisa de la natura divina del sobeiran (« filh de Ra ») e del ròtle novèl del reialme dins los affaires de la region (comèrci en Mediterranèa, mesa en plaça de relacions establas amb los estats sirians e mesopotamians…). Tanben, l'Ancian Empèri foguèt lo periòdede construccion de las piramidas.
Pasmens, del temps de la VI dinastia, en particular après lo lòng regne de Pepí II, la poténcia dels faraons declinèt al profièch dels cortesans e dels caps provincials. Foguèt tanben benlèu minada per de revòltas popularas. Lo periòde entre la fin de la VI dinastia e l'aveniment de la XI es pauc conegut e sembla trebolat per una fragmentacion politica, de faminas, d'insureccions e d'invasions estrangièras.
L'Empèri Mejan
L'Empèri Mejan comencèt vèrs 2160 abC e s'acabèt vèrs 1785 abC. Foguèt dirigit per las XI e XII dinastias. Sa fondacion foguèt l'òbra dels princes de Tebas que restaurèron l'unitat del país. La monarquia tornèt trobar sa fòrça e son centralisme. Lo panteon foguèt leugièrament modificat amb la primautat novèla de la divinitat tebana Amon que fusionèt pauc a pauc amb Ra per formar Amon Ra.
Al sen de la societat, consequéncia de l'agitacion sociala del Primièr Periòde Intermediari, la populacion egipciana aviá mai de drechs. Aquò favorizèt l'aparicion d'una classa mejana formada de foncionaris qualificats coma los escribas e los artesans. Aguèt un ròtle important dins lo desvolopament del culte d'Osiris que permetiá l'accession a la vida etèrna a cada èsser uman. Los santuaris e los centres religiós coma Abidòs prenguèron aital una importància novèla que foguèt a l'origina d'una difusion dels rites funeraris de momificacion — inicialament reservats al faraon — a l'ensemble de la societat.
Après son aveniment, la XII dinastia transferiguèt la capitala a Licht, vila de l'oasi de Faium que venguèt lo centre economic d'Egipte. Menèt tanben de trabalhs de fortificacions del Deltà, en particular durant lo regne d'Amenemhat I (1991-1962 abC), per protegir lo país contra las incursions de pòbles asiatics. Al sud, s'organizèt la progression en direccion d'Africa amb la creacion d'una vice-reialtat per contrarotlar los territòris al sud de la II cataracta. Une ret de fortalesas foguèt tanben bastida en Nubia.
A partir de 1900 abC, d'invasions e de movements de populacion en Siria e en Mesopotamia entraïnèron de migracions de populacions asiaticas en direccion d'Egipte. Apeladas Icsòs (« caps dels estrangiers » en occitan), aquelas populacions aprofechèron lo trebolitge ligats a la disparicion de la XII dinastia per traversar las defensas egipcianas e s'installar dins lo nord-est del Deltà. Puei, avancèron pauc a pauc cap al sud. Vèrs 1650 abC, de caps icsòs prenguèron lo poder e formèron las XV e XVI dinastias. Dirigiguèron lo país fins als ans 1580 abC.
Lo Novèl Empèri
thumb|La Mediterranèa Orientala durant lo periòde dels Pòbles de la Mar.
Lo Novèl Empèri durèt de 1552 a 1069 abC. Correspond a l'apogèu de l'Egipte Antic e a un periòde d'activitat intensa dins los domenis economics, culturals e militars. Sa fondacion foguèt l'òbra de la XVII dinastia. Eissida d'un ostal princier de Tebas qu'aviá resistit als Icsòs en Nauta Egipte, menèt una lucha acarnada — assimilada a una guèrra de liberacion nacionala — contra los faraons icsòs a partir de 1640 abC. Après sa victòria e la reünificacion del país, son cap, Ahmes I fondèt la XVIII dinastia.
Pendent cinc sègles, Egipte foguèt dirigit per las XVIII (1552-1292 abC), XIX (1292-1186 abC) e XX dinastias (1186-1069 abC). Adoptèron una politica expansionista e luchèron pel contrarotle de Siria, de Palestina e de Nubia per protegir lo còr del territòri egipcian. Aquò entraïnèt una tièra de guèrras contra Mitani, los Ititas e los Pòbles de la Mar(fr) P. Grandet, Les Pharaons du Nouvel Empire : une pensée stratégique (1550-1069 avant J.-C.), París, 2008, pp. 260-262.. L'administracion restèt centralizada, mas s'inspirèt en partida del sistèma de vassalitat dels Icsòs. Aquò permetèt de la racionalizar e de mantenir en plaça l'autoritat dels faraons dins de régions relativament alunhada. Pasmens, per legitimar mai son poder, los faroans del Novèl Empèri donèron mai d'importància a lor estatut divin. Aquò aguèt per consequéncia de renforçar la poténcia del clergat d'Amon que venguèt pauc a pauc, d’una cèrta manièra, un Estat dins Estat amb de domenis, de milícias e de tribunals pròpris. Per reduire aquela influéncia, Akhenaton (v. 1355-1338) assajèt d'instaurar lo culte del disc solar Aton e los Ramsès desplacèron la capitala dins lo Deltà per l'alunhar dels santuaris mai importants.
Ça que la, aquelas temptativas permetèron pas d'empachar lo declin de l'Estat amb lo desvolopament de la corrupcion al sen de l'administracion e de l'armada. Pendent lo regne de Ramsès XI (1103-1069 abC), aquelas tensions degenèron en guèrra civila(fr) Frédéric Payraudeau, L'Égypte et la Vallée du Nil : Les époques tardives, t. 3, París, Presses Universitaires de France, coll. « Nouvelle Clio », 2020, pp. 54-59.. Aquò afebliguèt durablament lo país que perdiguèt son influéncia en Mediterranèa.
L'Epòca Bassa
De 1069 a 332 abC, Egipte conoguèt de périodes de division, de reünificacion brèva e de dominacion estrangièra que constituïsson lo Tresen Periòde Intermediari (1069-750) e la Bassa Epòca (750-332 abC).
Entre los sègles XI e XVIII abC, Egipte conoguèt un lòng periòde de fragmentacion inaugurat per l'establiment de dinastias centradas sul Deltà (XXI, XXIII e XXIV dinastias), per la formacion d'un reialme dirigit per de reis-prèires d'Amon eissits del clergat de Tebas o per la dominacion de dinastias estrangièras coma la XXII dinastia qu'èra originària de Libia.
La reunificacion del país foguèt l'òbra d'una dinastia kushita que conquistèt la totalitat d'Egipte entre 750 e 715 abC. Fondèt la XXV dinastia egipciana e, gràcias al sosten del clergat d'Amon, gardèt lo contrarotle del territòri fins a l'invasion assiriana de la fin dels ans 670 abC. Los Assirians assajèron de s'installar durablament dins lo país. Ça que la, los problemas intèrnes de l'Empèri Assirian après la mòrt d'Assarhaddon permetèron ai princes de Sais de restaurar l'independéncia egipciana (XXVI dinastia). Los faraons assajèron de tornar conquistar Palestina per privar las poténcias asiaticas de la basa de sas atacas còntra Egipte. Pasmens, signe del declin de la poténcia dels faraons, la preséncia egipciana demorèt febla dins la region en despièch de las divisions demest los reialmes mesopotamians (Assirians, Caldèus, Medes, Aquemenidas…). Aital, après l'unificacion de l'Orient Mejan per Pèrsia, Egipte foguèt facilament conquistada pels Aquemenidas en 525 abC.
Egipte venguèt alavetz una satrapia pèrsa e los sobeirans aquemenidas portèron lo títol de faraon (XXVII dinastia). En 404 abC, una insureccion egipciana profechèt lo declin pèrsa e las guèrras civilas entre pretendents al tròne aquemenida per restaurar l'independéncia del país. Pasmens, los Aquemenidas o reconquistèron en 341 abC. Aquel retorn foguèt brèu perque lo país foguèt conquistat, sens trobar de resisténcia, per l'armada d'Alexandre lo Grand en 333 abC.
Lo periòde ellenistic