thumb|right|Fotografia dei roïnas d'Assur.
Assiria es una region istorica dau nòrd de Mesopotamia qu'es centrada sus lei vilas d'Assur e de Niniva. Situada a una importanta crosiera dau nòrd de Mesopotamia, venguèt un centre economic major. Durant plusors periòdes, aquela prosperitat favorizèt l'emergéncia de reiaumes poderós coma lo Reiaume de Mesopotamia Auta e l'Empèri Assirian. A partir dau sègle XIII avC, l'Empèri Assirian venguèt una poissança majora de Mesopotamia. Dominèt l'espaci mesopotamian durant la premiera mitat dau milleni I avC mai de revòutas recurrentas dei pòbles somés menèron a sa destruccion en 609 avC. Pasmens, en causa de sa poissança, Assiria laissèt una traça duradissa dins l'istòria de la region e lei roïnas de sei capitalas pus recentas, Dur-Sharruken e Niniva, son de sites arqueologics fòrça importants.
Istòria
La ciutat-Estat d'Assur
L'emergéncia de la vila
thumb|right|Assur dins l'Empèri d'Akkad.
Leis originas de la vila d'Assur son mai conegudas. Segon lei conoissenças actualas, dos temples dedicats a la divessa Ishtar èran presents sus lo site au sègle XXVI avC. Leis escribas assirians an laissat una lista reiala que menciona de datas pus ancianas. Pasmens, aqueu tèxte es probable una imitacion de la lista reiala de Sumèr qu'èra destinada a legitimar lo poder dei sobeirans assirians. D'efiech, aquela lista presenta de diferéncias importantas amb lei listas dei rèis d'Akkad e de Sumèr.
Tre sa fondacion, Assur conoguèt un certan desvolopament car èra situada lòng de la rota dirècta entre lei regions autas e bassas de Mesopotamia. Foguèt donc rapidament un enjòc dei luchas entre ciutats-Estats mesopotamians. Per exemple, foguèt conquistada per leis Akkadians, per lei Gutis e per la III dinastia d'Ur. Sembla venir lo centre d'un Estat independent per lo premier còp vèrs 2025 avC en aprofichant lo declin d'Ur. Sei caps prenguèron lo títol de « vicari » de la divinitiat Assur ò de « cap de l'assemblada dei ciutadans ». Comencèron la construccion d'infrastructuras (aigatge, canau...) e de fortificacions.
Après son independéncia, Assur desvolopèt son pòrt fluviau e aprofichèt sa posicion de crosiera per venir lo centre comerciau principau dau nòrd de Mesopotamia. Rapidament, leis autrei vilas de la region – Isin, Larsa, Eshnunna, Mari – foguèron reduchas a un ròtle segondari dins aqueu domeni. Assur venguèt ansin lo còr dau comèrci entre Zagros, Curdistan, Anatolia e Mesopotamia. Aquò permetèt a la ciutat de desvolopar son influéncia en Anatolia gràcias a la creacion de comptadors comerciaus dirigits per de marchands dichs karuKarum au singular.. De mai, coma lei karu èran plaçats sota lo contraròtle dau palais reiau, aqueu sistèma permetèt ai sobeirans d'obtenir de revenguts considerables (principalament gràcias au comèrci de la lana, dau coire e de l'estanh).
Lo Reiaume de Mesopotamia Auta
Vèrs 1850 avC, una guèrra en Anatolia trebolèt lo ret marchand assirian e causèt de problemas economics. Afeblida, Assur deguèt faciar lei temptativas d'egemonia de plusors sobeirans assirians e, vèrs 1816 avC, foguèt presa per Shamshi-Adad. Rèi d'Ekallatum, Shamshi-Adad conquistèt Assur, Niniva e Mari, çò que li permetèt de fondar un reiaume poderós en Mesopotamia Auta. Durant aqueu periòde, Assur perdiguèt son independéncia mai tornèt trobar rapidament son ròtle economic.
Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e lei fius de Shamshi-Adad poguèron unicament gardar lo contraròtle d'Ekallatum. Assur passèt alora sota la dominacion d'Eshnunna. Puei, se placèt sota la proteccion d'Hammurabi de Babilònia. Intrèt alora dins un periòde de declin politic e venguèt un principat situat au limit entre leis esfèras d'influéncia de Babilònia e de Mitani.
Lo premier Empèri Assirian
La restauracion de l'independéncia assiriana
La restauracion de l'independéncia assirian aguèt luòc durant lo rèine d'Eriba-Adad I (v. 1393-1366 avC) que rebutèt la preséncia de Mitani e conquistèt Niniva. Son successor, Assur-uballit I (1366-1330 avC), perseguiguèt lo combat còntra Mitani e la dinastia cassita de Babilònia. Pasmens, leis Assirians se turtèron lèu a la poissança itita e ai populacions dei montanhas de Zagros e dau nòrd de Mesopotamia. Deguèron egalament luchar en Pèrsia còntra l'influéncia dei rets marchands babilonians.
La militarizacion de la societat assiriana
Au sègle XIV avC, leis Assirians deguèron menar una tiera de guèrras còntra sei vesins ò còntra de pòbles nomadas assaiant de s'installar en Mesopotamia. La guèrra prenguèt alora una plaça fòrça importanta dins lor societat, illustrada per l'evolucion de la divinitat Assur. Inicialament pròche dei divinitats classicas dau panteon mesopotamian, prenguèt un caractèr guerrier e pretenguèt a la dominacion universala. La guèrra venguèt ansin un acte religiós e piós.
A partir de la fin dau sègle XIV avC, leis Assirians ataquèron donc regularament sei vesins, caracteristica que venguèt un element major de la politica mesopotamiana fins a la disparicion d'Assur. En 1269 avC, leis Egipcians e leis Ititas foguèron obligats de s'aliar per equilibrar aquela menaça. Pasmens, foguèron durament batuts en 1269 avC. Durant lei rèines d'Adad-Nirari I (v. 1308-1275 avC), de Salmanazar I (v. 1275-1245 avC) e de Tukulti-Ninurta I (1245-1208 avC) prenguèron pauc a pauc possession de la Mesopotamia Auta, de Babilònia e de Sumèr.
L'invasion aramèa
A la fin dau sègle XIII avC, divèrsei pòbles nomadas arribèron dins lei regions vesinas de Mesopotamia : Frigians e Cascas au nòrd-oèst e Aramèus au sud-oèst. De mai, Assiria conoguèt un periòde de crisi intèrna après l'assassinat de Tukulti-Ninurta I que sa maufisança inquietava fòrça la noblesa d'Assur. En parallèl, lei Cassitas restaurèron son poder en Babilònia.
Lo sègle XII avC veguèt donc Assiria menar de guèrras còntra leis ambicions de totei sei vesins. En mai d'aquò, foguèt tanben atacada per leis Elamitas. En despiech dei victòrias d'Assur-resh-ishi I (1134-1116 avC) e de Teglath-Phalasar I (1116-1077 avC), leis Assirans perdiguèron lo contraròtle de totei sei conquistas e foguèron enceuclats per de principats aramèus. De mai, Assiria ela meteissa foguèt victima de plusors incursions enemigas. Pasmens, leis Assirians mantenguèron son independéncia.
Lo Segond Empèri Assirian (ò Empèri Neoassirian)
La renaissença de l'Empèri
thumb|right|Racònte d'una campanha de Tukulti-Ninurta II còntra Urartu.
En despiech dei pilhatges e dei chaples menats per leis Aramèus, Assiria gardèt una certana poissança demografica e economica e lo poder reiau demorèt relativament estable. De mai, leis Aramèus se fragmentèron lentament en causa de la fondacion de principats independents que venguèron pauc a pauc rivaus. En parallèl, leis autrei poissanças tradicionalas de la region – Babilònia e Egipte – èran tanben afeblidas per de trèbols intèrnes ò per d'atacas exterioras.
Durant la premiera mitat dau sègle IX avC, aquelei condicions permetèron a Adad-Nirari II (912-891 avC) e a Tukulti-Ninurta II (891-884 avC) de restaurar la poissança assiriana gràcias a una tiera de victòrias còntra leis Aramèus. Puei, dirigiguèron sa fòrça militara vèrs leis autrei pòbles de la region. Durant lo rèine de Salmanazar III (859-824 avC), l'armada assiriana intervenguèt tornarmai dins lo sud d'Anatolia, en Armenia, en Siria e dins lo sud de Mesopotamia.
Aquela activitat militara foguèt conjugada amb un esfòrç important per modernizar Assiria gràcias a la construccion d'infrastructras, de monuments e de vilas novèus. Per exemple, Assurnasirpal II (884-859 avC) restaurèt Nimrod, una vila destrucha durant lei guèrras còntra leis Aramèus.
L'egemonia assiriana
thumb|right|Expansion e declin de l'Empèri Neoassirian.
Après lo rèine de Salmanazar III, Assiria conoguèt un periòde de declin relatiu en causa de revòutas intèrnas e de rèis pauc poderós. De mai, foguèt menaçada per l'emergéncia d'Urartu lòng de sa frontiera septentrionala. Aquò durèt fins au rèine de Teglath-Phalasar III (745-727 avC). Sobeiran intelligent e eficaç, reorganizèt l'armada e restabliguèt l'autoritat reiala. En 743 avC, expulsèt Urartu de Siria e restaurèt l'accès assirian a la Mar Mediterranèa. Puei, annexèt lei principats neoittitas de Siria, especialament Damasc en 732 avC. Enfin, infligiguèt de desfachas ai Medes e venguèt rèi de Babilònia.
La dominacion assiriana foguèt confiermada durant lo rèine de Sargon II (722-705 avC) que prenguèt lo contraròtle de l'ensemble dau Creissent Fertil e d'una partida de Pèrsia e d'Anatolia. Fondèt una capitala novèla, Dur-Sharruken, que foguèt abandonada au profiech de Niniva après sa mòrt.
Lo fiu de Sargon II, Sennacherib (705-681 avC), contunièt la politica de sei predecessors. Niniva venguèt un centre culturau major e sei jardins inspirèron benlèu la legenda dei Jardins penjats de Babilònia. Lassat dei revòutas recurrentas de Babilònia, ordonèt de destrurre la vila en 689 avC. Pasmens, aquò empachèt pas sa reconstruccion. Puei, en 667 avC, Assurbanipal (669-630 avC) conquistèt Egipte e l'Empèri Neoassirian agantèt son extension territòriala maximala.
Lo declin e la fin de l'Empèri Assirian
En causa de l'abséncia de politica d'assimilacion e dei guèrras tròp frequentas, lo declin assirian foguèt rapid. Tre 653 avC, leis Egipcians restaurèron son independéncia e leis Assirians foguèron pauc a pauc expulsats de la region. En parallèl, Babilònia se revoutèt tornarmai e de pòbles nomadas (Escites e Medes) ataquèron l'Empèri. En 625 avC, lo rèi Assur-etil-ilani (630-625 avC) foguèt batut e tuat a la batalha de Nippur per l'armada babiloniana. Aquò favorizèt la formacion d'una aliança entre Babilonians, Escites e Medes. Lei coalizats conquistèron e destruguèron Assur en 614 avC e Niniva en 612 avC. Enfin, lo darrier rèi assirian foguèt tuat a l'eissida dau sètge d'Harran en 609 avC, çò que marquèt la disparicion de l'Empèri(fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, París, Presses Universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 2001, pp. 123-126.(fr) Bertrand Lafont, Aline Tenu, Philippe Clancier e Francis Joannès, Mésopotamie : De Gilgamesh à Artaban (3300-120 av. J.-C.), París, Belin, coll. « Mondes anciens », 2017, pp. 778-779..
Organizacion politica e sociala
Lo poder centrau
Lo poder reiau
thumb|right|Representacion d'una caça au lion menada per lo rèi Assurbanipal.
Coma la màger part deis Estats de la region, Assiria èra una monarquia absoluda que son sobeiran aviá per obligacions de protegir sei subjèctes e d'assegurar sei besonhs materiaus. Per aquò, teniá totei lei plens poders. D'efiech, èra considerat coma lo representant terrèstre dau dieu Assur. Per aquela rason, portava generalament lo títol de « vicari d'Assur » ò de « rèi dau país d'Assur ». Cap dau clergat de la vila, èra tanben lo proprietari de sei ressorsas e de sei mejans de produccion car la ciutat èra lo domeni dau dieu.
Politicament, lo rèi aviá tanben una legitimitat dinastica car lo poder èra transmés au sen d'una familha reiala. Aquò èra fòrça important per leis Assirians e la question de la legitimitat de rèis usurpators entraïnèt sovent de revòutas, compres amb d'usurpators eissits de brancas segondària de la familha reiala coma Sargon II. Aquela origina dinastica permetiá ai sobeirans assirian d'èsser lo cap suprèm de l'armada e lei competéncias militaras èran la qualitat premiera exigida per demorar au poder.
Enfin, coma representant de la divinitat protectritz, lo rèi deviá tanben èsser un modèl de vertut e de moralitat. Aquò permetiá de justificar lo poder judiciari dau sobeiran qu'èra lo jutge suprèm dau reiaume. En mai d'aquò, sa paraula aviá fòrça de lèi.
L'administracion