Turquia (en turc: Türkiye), oficialament la Republica de Turquia (en turc: Türkiye Cumhuriyeti), es un estat transcontinentau que s'estend entre Euròpa e Asia. Tràcia, la partida europèa, es separada d'Anatolia, per la mar Mediterranèa, entre la mar Egèa e la mar Negra. Confronta Bulgaria au nòrd-oèst, Grècia a l'oèst, Georgia au nòrd-èst, Armenia, Iran e l'exclava de Naxçıvan (part d'Azerbaitjan) a l'èst e Iraq e Siria au sud. Sa capitala es Ankara, mai lo centre economic, demografic e culturau dau país es Istambol (èx-Constantinòble). Es una republica constitucionala, democratica e unitària, que foguèt establida per Mustafa Kemal « Atatürk » a partir dei rèstas de l'Empèri Otoman. Pasmens, dempuei lo començament dau sègle XXI, lo govèrn es vengut mai e mai autoritari e lo jòc politic es regularament minat per d'arrestacions d'opausants.
Turquia es una importanta poissança regionala en Mediterranèa Orientala e en Orient Mejan. Membre de l'OTAN, dispausa de fòrças armadas nombrosas, mai es implicada dins plusors conflictes locaus en Orient Mejan e en Caucàs. De tensions vivas existisson tanben amb Grècia a prepaus dau contraròtle de la mar Egèa e de l'illa de Chipre. Turquia es tanben un centre industriau amb d'exportacions fòrça importantas de produchs industriaus de basa. Es a assaiar de modernizar son economia per produrre de bens pus complèxes. Enfin, eiretiera de l'Empèri Otoman e de l'Empèri Bizantin, a un patrimòni culturau fòrça ric.
Geografia
Geografia fisica
Turquia s'estend principalament sus la peninsula d'Anatolia que se situa entre lei continents europèu e asiatic. Es ansin enviroutada per la Mar Negra au nòrd, la Mar Egèa a l'oèst e la Mar Mediterranèa Orientala au sud. Dins lo nòrd-oèst, se troba tanben la Mar de Marmara qu'es una mar interiora pichona que fa la joncion entre leis Estrechs. Son relèu es dominat per lei doas cadenas montanhosas anatolianas, orientadas èst-oèst, que son lei Monts Taurus au sud e la Cadena Pontica au nòrd. Plusors montanhas i passan mètres d'altitud. Dins l'èst dau país, lei doas cadenas se jonhon e forman un plan d'altitud fòrça auta. Mai d'una cima i passa mètres coma lo Mont Ararat ( m) qu'es la montanha pus auta de Turquia.
Entre lei doas cadenas, se situa lo plan anatolian qu'es una region d'altitud auta amb un nivèu mejana de mètres. Es una zòna relativament traversuda formada de valats mai ò mens parallèls. L'origina d'aquelei relèus es variabla mai generalament dictada per la preséncia de relèus ancians parcialament usats ò de vaus fluvialas s'escolant vèrs la Mar Egèa. Lei regions litoralas ocupan generalament una superfícia limitada entre lei mars enviroutant lo país e lei premierei montanhas qu'apareisson rapidament. Pasmens, quauquei plans litoraus existisson que son formadas per un deltà fluviau en Anatolia ò per lo plan dau sud de Tràcia dins la partida europèa dau territòri turc.
Lei rius d'Anatolia pòdon presentar una longor importanta ( km per Halys, 824 km per Sakarya) mai an generalament de debits febles en causa de la quantitat limitada de precipitacions. Doas excepcions se situan dins la region sud-èst d'Anatolia que son lei dos fluvis majors d'Orient Mejan, Eufrates e Tigre, que se forman gràcias ai precipitacions pus importantas dei regions orientalas. S'escolan en direccion dau Golf Persic e son de fònts importantas d'aiga per lo país.
Clima
Situada au nòrd-èst de la Mar Mediterranèa e au sud de la Mar Negra, Turquia fa principalament partida de la zòna climatica mediterranèa amb d'ivèrns doç e d'estius secs e cauds. Pasmens, aquel esquèma presenta de variacions importantas entraïnadas per lo relèu. D'efèct, aquelei montanhas pòdon blocar lo movement dei massas d'èr ò demenir la temperatura mejana.
Au sud e a l'oèst, lei regions litoralas de la Mar Mediterranèa e de la Mar Egèa an d'ivèrns fregs e plujós e d'estius cauds e relativament secs. Lei precipitacions anualas i varian entre 500 e mm. Son generalament pus importantas a l'oèst. Au nòrd, la region litorala de la Mar Negra a de precipitacions regularas e pus importantas en causa de l'influéncia dei massas d'èr umid que se forman au dessús de la mar. Au contrari dei regions mediterranèas e egèas, son pus importantas a l'oèst onte agantan un nivèu mejan de mm.
Lei montanhas situadas lòng dau litorau moderan l'influéncia dei mars e favorizan l'emergéncia de trachs climatics continentaus. Lei sasons i son pus marcadas e leis ivèrns pus fregs, especialament dins lei regions orientalas onte l'altitud aumenta. Dins lei zònas d'altitud fòrça auta, lo clima vèn montanhard amb d'ivèrns fòrça fregs amb de temperaturas de -30 a -40°C. Lei montanhas litoralas limitan tanben lei precipitacions mejanas dins lei regions interioras que son d'aperaquí 400 mm.
Demografia
Populacion e zònas de poblament
En 2013, la populacion de Turquia agantava oficialament 76,7 milions d'abitants. Dins lo corrent dau sègle XX, conoguèt una aumentacion rapida de 13,3 milions d'abitants en 1927, a 31,3 milions en 1965, 57,0 milions en 1990 e 72,1 milions en 2005. L'alentiment d'aquela creissença es limitat en causa dau taus de fertilitat permetent lo renovalament dei generacions (2,07 enfants/frema en 2013), d'una esperança de vida importanta (76,9 ans en 2013) e d'una populacion relativament jova.
Aquela populacion se concentra principalament dins lei zònas litoralas, dins lo centre dau país a l'entorn d'Ankara e dins lei regions sud. Lei vilas pus importantas se situan dins aquelei regions. La pus importanta es Istambol (13,8 milions d'abitants en 2013) que se situa lòng de Bosfòr. Es una metropòli majora e fòrça anciana dau continent europèu que sa region es la pus poblada de Turquia amb d'autrei vilas importantas coma Esmirna (2,8 milions d'abitants en 2013) ò Brossa (1,8 milions en 2013). La segonda vila de Turquia es la capitala Ankara que teniá una populacion de 4,4 milions d'abitants en 2013. Enfin, lo litorau mediterranèu e leis autrei regions dau sud assostavan leis autrei vilas importantas coma Adana (1,6 milions en 2013), Gaziantep o Aintab (1,5 milions), Icòni (1,1 milions) e Adàlia (1,0 milion). Lo taus d'urbanizacion èra de 70% en 2010 e aumentava de 1,7%/an. Lei regions mens pobladas se situavan dins lo plan anatolian e dins lei regions autas de la Cadena Pontica, dei monts Taurus e dei montanhas orientalas.
Minoritats etnicas
La populacion de Turquia es magerament formada de Turcs que representavan en 2008 entre 70 e 75% de la populacion totala. Tres minoritats son oficialament reconegudas per lo Tractat de Lausana que son lei Grècs, leis Armènis e lei Josieus. Pasmens, aquelei grops son fòrça minoritaris e representavan mens de 0,1% de la populacion en 2005. Dins aquò, de minoritats etnicas importantas existisson au sen de la populacion musulmanas. An ges d'estatut oficiau mai pòdon formar d'ensems importants.
Ansin, lei Curds, subretot installats dins lo sud-èst dau territòri, representavan aperaquí entre 15 e 23% de la populacion turca. Son originaris de tribús iraninas installadas dins la region dins lo corrent dau millenari I avC. La màger part dei Curds es musulmana sunita. Fins au sègle XIX, aquelei tribús èran una fònt d'agitacion periodica e la poissança otomana aguèt de dificultats per lei sometre. Après la fondacion de la Turquia modèrna, foguèron integrats dins lo país novèu sota lo nom de « Turcs dei Montanhas ». Pasmens, aquela integracion demorèt en realitat fòrça teorica e deviá respectar lo dògma oficiau de l'unitat de la nacion turca. Sa basa èra la participacion de caps curdes a la vida politica turca — certanei venguèron ministres — en cambi de crèdits per sei fèus electoraus. En retorn, lei revendicacions culturalas e autonòmistas de la region èran defendudas. Pasmens, dins leis annadas 1970, aqueu sistèma conoguèt una crisi en causa de la manca de desvolopament de la region e de l'escart entre lei caps e lo pòble curdes. Entraïnèt l'aparicion d'una oposicion nacionalista curda puei un conflicte militar lòng e saunós entre lo govèrn centrau e mai d'una guerilha. Aquela guèrra es totjorn en cors en despiech d'una demenicion de l'intensitat dei combats dins lo corrent deis annadas 2000.
Leis Arabis seriàn la segonda minoritat de Turquia. Son nombre es generalament entre 1,0 et 1,5 milions d'individús que son installats lòng de la frontiera siriana. Son musulmans sunitas ò alawites. Pasmens, existís tanben una minoritat bosniaca qu'es fòrça mau coneguda e estimada de còps a quatre milions d'abitants. Es principalament presenta dins lei vilas importantas de la mitat orientala e sa formacion sembla liada ai guèrras d'Iogoslavia car lo recensament oficiau de 1965 enregistrèt mens de Bosniacs. Dins lei regions nòrd-orientalas, se troba tres minoritats mens importantas que son lei Zazas ( personas) un pòble iranian musulman sunita ò alevis, leis Azèris ( personas) e lei Lazes (entre e personas) que son un pòble sunita originari de Caucàs installat entre lo nòrd-èst de Turquia e Georgia. Enfin, existís una minoritat de Ròms que son nombre es estimat entre e abitants.
Lengas
Lo turc es la lenga oficiala de Turquia. En 2007, èra la lenga principala de 84% de la populacion. Lei lengas dei tres minoritats (Grècs, Armenians, Josieus) oficialament reconegudas an un estatut assegurat per lo Tractat de Lausana. Pasmens, lo nombre de locutors es fòrça limitat en causa de la feblesa numerica dei tres grops : lo grèc èra la lenga premiera de 0,06% de la populacion, l'armèni de 0,07% e lei lengas parladas per lei comunautats josievas de 0,01%.
Leis autrei lengas an ges d'estatut e son utilizacion es sovent mau considerada per leis autoritats maugrat de demandas de reconóissança regularas, especialament de part de la minoritat curda. En 2007, lo curd èra parlat la lenga premiera d'aperaquí 12% de la populacion e lo zazaki, lenga pròcha dau curd parlada per lei Zazas, de 1,01%. L'arabi èra la darrièra lenga parlada per mai de 1% deis abitants (1,38%). Totei leis autrei lengas èran fòrça minoritàrias amb 0,28% de la populacion per leis autrei lengas d'origina turca, 0,23% per lei lengas d'origina balcanica, 0,12% per lo laz e 0,18% per leis autrei lengas de la region de Caucàs.
Religions
L'islam es la religion majoritari de la populacion turca (entre 96,4 e 99,0% en 2012). Faguèt son aparicion en Anatolia tre lo periòde dei conflictes entre Arabis e Bizantins mai son implantacion vertadiera acomencèt au sègle XI amb l'installacion dei Turcs Seldjokides dins la peninsula. Es devesit entre diferentei brancas. En causa de l'abséncia d'estatisticas oficialas regardant lo nombre de fidèus d'aquelei brancas, la reparticion entre elei es mau coneguda. Lo sunisme (entre 70 e 85%) es la pus importanta e se troba dins totei lei regions dau país. Es plaçat sota la tutèla d'un Ministèri deis Afaires religiós.
La libertat religiosa es teoricament assegurada per la constitucion. Lei minoritats religiosas musulmanas son formadas de movements chiistas ò d'inspiracion chiista. La premiera es l'alevisme (entre 10 e 25%), una branca eterodòxa de l'islam eissit dau chiisme duodeciman. Se formèt en Anatolia au sègle XIII e conoguèt una importància gròssa amb lo còrs dei janissaris que plusors soudats l'avián adoptat. Pasmens, après la casuda dei janissaris, venguèt la buta de mai d'una campanha de repression de part deis autoritats otomanas ò turcas. Es principalament implantat dins lei regions orientalas. La segonda es formada per lo chiisme jafari (4%). Enfin, dins lo sud, se troba una minorita alawista (0,5%) qu'es tanben una branca eterodòxa que s'es formada a partir dau chiisme.
Segon lo Tractat de Lausana, quauquei religions — lo judaïsme e de brancas dei Glèisas Ortodòxa e Armenia — an un estatut protegit de minoritats religiosas oficialament reconegudas per lo govèrn turc. Pasmens, aquel ensems de comunautats son fòrça minoritàrias e representan mens de 0,5% de la populacion.
Istòria
Preistòria