L’ateïsme (var. descresençaLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, consultat lo 10 de julhet de 2021, cèrca « athéisme », .) es una posicion filosofica definida coma l'abséncia ò lo refús de crèire dins l'existéncia d'una divinitat quina que siegue. Es una idèa anciana, apareguda tre l'Antiquitat, qu'a conegut plusors evolucions segon leis endrechs e leis epòcas istoricas. Pasmens, s'opausa au teïsme qu'es la cresença dins l'existéncia d'au mens un dieu. Es donc tanben sovent en oposicion amb lei religions, e mai s'existís quauquei religions que reconoisson pas l'existéncia de dieus.
Per aquela rason, leis atèus foguèron e son totjorn l'objècte de discriminacions e d'una repression de part deis autoritats religiosas que lei considèran coma d'apostats, d'eretics, de blasfemaires, de mescresents ò d'infidèus. Aqueu fenomèn es principalament present dins lei regions dominadas per de religions abraamicas, especialament l'islam. En particular, en 2013, lei lèis de 13 Estats musulmans prevesián totjorn condamnar a mòrt leis atèus.
Istòria
Antiquitat
L'ateïsme dins la tradicion filosofica asiatica
En Asia, de corrents filosofics non centrats sus l'existéncia d'un dieu apareguèron tre lo sègle VII avC au sen dau jaïnisme, dau bodisme, de l'indoïsme e dau taoïsme. D'efiech, aquelei religions prepausan un sauvament etèrne qu'implica pas necessariàment la preséncia d'una divinitat. Per exemple, mai d'un teologian bodista questiona dubertament l'existéncia dei dieus per la contestar.
Se formèt egalament de movements pus radicaus coma aqueu fondat per lo pensaire indian Charvaka (sègle VII ò sègle VI avC) que promouguèt una filosofia materialista, sceptic, atèu e edonista(en) Bruce M. Sullivan, The A to Z of Hinduism, Vision Books, 2014, p. 53.. En mai d'aquò, Charvaka s'opausèt ai doctrinas tradicionalas e acceptèt unicament la percepcion coma mejan de conoissença. Aquelei corrents atèus subrevisquèron fins ai sègles VIII e IX. Èra benlèu totjorn presents a la cort de l'emperaire Akbar (1556-1605) mai aquò es pas totalament segur. Demorèron minoritaris mai aguèron una certana influéncia sus l'elèit intellectuau de la peninsula.
L'ateïsme grècoroman
thumb|right|Representacion romana d'Epicur.
L'ateïsme europèu es eissit de la filosofia grèga presocratica dau sègle VI avC(en) Julian Baggini, Atheism: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2003, pp. 73-74.. Pasmens, l'ateïsme au sens modèrne i èra rar car l'impietat èra passibla de la pena de mòrt. D'efiech, dins una societat fòrça supersticiosa, trebolar l'òrdre public e la religion « civica »Aquela religion « civica » regardava subretot lo culte dei divinitats protectritz de la Ciutat. Èra un aspècte important de l'organizacion de sa vida locala e la participacion ai celebracions pus importantas èra sovent obligatòria. de la Ciutat èra considerada coma una menaça grèvaPer exemple, Anaxagoras foguèt condamnat a mòrt en causa de sa teoria cosmica que considerava lo Soleu coma una pèira incandescenta. Pasmens, poguèt s'escapar avans lo verdicte gràcias a l'ajuda de son amic Pericles.. En revènge, au sen deis escòlas de filosofia, i aviá una certana libertat intellectuala que permetiá ai mèstres e ai discípols de desvolopar de teorias sus l'organizacion de l'Univèrs ò l'origina dei fenomèns naturaus. Dins aqueu quadre, certanei pensaires desvolopèron d'ipotèsis que necessitavan pas l'intervencion de divinitats. Per exemple, foguèt lo cas de de Socrates (v. 470-399 avC) ò de Democrit (vèrs 460-370 avC)(en) Walter Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, 1985, pp. 311–317..
Pasmens, a partir dei sègles IV e III avC, leis idèas atèas venguèron pus frequentas amb de personalitats coma Evemerus (sègle IV avC), Estraton de Lampsac (335-269 avC) ò Teodòr l'Atèu (vèrs 340-250 avC). Per exemple, per lo premier, lei dieus èran lei senhors e conquistaires deïficats dau passat. Pasmens, la personalitat pus importanta de l'ateïsme antic es probablament Epicur (341-270 avC)(en) Martin Mulsow, "Atheism" dins Anthony Grafton, Glenn W.Most e Salvatore Settis, The Classical Tradition, The Belknap Press of Harvard University Press, 2010, pp. 96–97..
Durant lo periòde roman, la situacion evolucionèt gaire. Per exemple, au sègle II apC, Sextus Empiricus (vèrs 160-210) poguèt redigir una importanta sintèsi deis arguments regardant l'inexisténcia dei dieus(en) Hans-Joseph Klauck, "Moving in and Moving Out" dins Jan G. van der Watt (ed.), Identity, Ethics, and Ethos in the New Testament, 2017, p. 417.. En conclusion, conselhèt de pas cercar de solucions. Pasmens, maugrat lo mantenement d'aquela libertat intellectuala, l'ateïsme èra encara un crime que foguèt utilizat per reprimir lei premierei comunautats crestianas.
Edat Mejana
Durant l'Edat Mejana, l'ateïsme revendicat demorèt rar en Euròpa e en Orient Mejan car lo cristianisme e l'islam o consideran coma un crime grèu. Pasmens, la redaccion regulara de refutacion de l'ateïsme per de teologians mòstra lo mantenement d'una pensada atèa. De mai, existís quauqueis exemples d'intellectuaus sospichats d'ateïsme coma Ibn al-Rawandi (827-911)(en) Abas Mirzaay, "Ibn Rawandi's Defense of Kufan Shi'ism", Islamic Theology Studies, 2014, 2., Al-Razi (854-924)(en) Lenn Goodman, Robert Audi (ed.), The Cambridge Dictionary of Philosophy, The Cambridge University Press, 1995, pp. 20–21., Abu Isa al-Warraq (889-994)(en) Sarah Stroumsa, Freethinkers of Medieval Islam: Ibn al-Rawandi, Abu Bakir al-Razi and their Impact on Islamic Thought, Brill, 1999. ò Al-Ma'arri (973-1057)(en) Lloyd Ridgeon, Major World Religions: From Their Origins To The Present, Routledge, 2003, p. 257.. Per aqueu darrier, la religion èra estada inventada per leis Ancians e i aviá dos tipes d'òmes : « aquelei amb un cervèu e ges de religion ; aquelei amb una religion e ges de cervèu ».
Dins aquò, lei trabalhs que criticavan la religion demorèron isolats e la pensada dau periòde foguèt dominada per la teologia e la metafisica. De mai, de tendàncias conservatritz (disparicion dau mutazilisme dins l'espaci musulman, instauracion de l'Inquisicion dins lei país crestians... etc.) favorizèron gaire leis evolucions. Pasmens, se pòdon citar lei trabalhs de Guilhèm d'Occam (1290-1347) e de sei discípols. D'efiech, tocats per lo racionalisme, concluguèron qu'es impossible per l'esperit uman de comprendre la natura de Dieu. Pauc a pauc, aquò menèt a un concèpte novèu dins l'Euròpa Medievala : la separacion progressiva entre la fe e la rason(en) Zofia J. Zdybicka, "Atheism", dins Andrzej Maryniarczyk (ed.), Universal Encyclopedia of Philosophy, Polish Thomas Aquinas Association, 2005, 1, p. 4..
De la Renaissença au Sègle dei Lutz
A partir de la Renaissença, lei pensadas criticas, agnosticas e atèas se desvolopèron pauc a pauc en Euròpa. La difusion dau racionalisme foguèt una dei causas d'aqueu fenomèn amb de personalitats coma Leonardo da Vinci (1452-1519), Nicolau Maquiavèl (1469-1527), François Rabelais (mòrt en 1553) ò Miquèl de Montanha (1533-1592). Pasmens, lo motor principau d'aquela evolucion foguèt probablament la Reforma car lo debat teologic entre catolics e protestants favorizèt l'aparicion d'una critica de la religion ela meteissa(en) Geoffrey Blainey, A Short History of Christianity, Viking, 2011, p. 388..
Ai sègles XVII e XVIII, lei filosòfs « semiatèus », coma Baruch Spinoza (1632-1677), se multipliquèron e desvolopèron de visions materialistas e empiricas dau monde. Pasmens, leis atèus revendicats coma Matthias Knutzen (vèrs 1634-1676) demorèron rars car la repression aviá pas encara disparegut. Per exemple, lo filosòf John Locke (1632-1704) demandèt ais autoritats britanicas d'agir còntra l'ateïsme que menaçava, segon eu, l'òrdre sociau(en) Jeremy Waldron, God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought, Cambridge, 2002, p. 217.. Aquò empediguèt pas lo desvolopament d'una pensada critica sus la religion e l'ateïsme venguèt pus frequent durant lo Sègle dei Lutz. De questions apareguèron tanben sus l'utilitat dei religions. Per Voltaire (1694-1778), l'existéncia de Dieu èra pauc probabla mai lo filosòf reconoguèt son interès sociau per mantenir l'òrdre dins la societat(en) Geoffrey Blainey, A Short History of Christianity, Viking, 2011, pp. 390–391..
L'ateïsme contemporanèu
De la Revolucion Francesa a Friedrich Nietzsche
thumb|right|Friedrich Nietzsche (1844-1900), filosòf alemand dau sègle XIX que declarèt « Dieu es mòrt ».
La Revolucion Francesa foguèt una etapa majora dins la definicion de l'ateïsme contemporanèu en causa de la lucha entre lei revolucionaris e una partida dau clergat catolics. Aquò entraïnèt la formacion d'un corrent anticlericau poderós que denoncièt lei privilègis dei prèires e que se difusèt lentament vèrs leis autrei religions. Se lei promotors d'aquela politica èran en majoritat teïstas coma Maximilien Robespierre (1758-1794), aquelei combats afebliguèron pauc a pauc lei religions organizadas, pas totjorn capablas de justificar seis avantatges sociaus. Lo desvolopament de l'Estat Nacion durant lo sègle XIX renforcèt aqueu fenomèn car l'identitat nacionala venguèt un aspècte fondamentau de la vida politica.
La Revolucion Industriala e lo desvolopament dau capitalisme liberau foguèron una autra causa de declin dau fach religiós en Euròpa. D'efiech, lei condicions de vida fòrça malaisadas deis obriers, l'utilizacion de la religion per justificar leis inegalitats socialas en favor de la borgesiá e l'aparicion d'ideologias atèas (marxisme, anarquisme...) permetèron a l'ateïsme de tocar una partida importanta de la populacion. Dos filosòfs majors dau periòde teorizèron aquel ateïsme. Lo premier foguèt Karl Marx (1818-1883) que demostrèt lo ròtle dei religions per mantenir un òrdre sociau e morau favorable ais elèits. Lo segond foguèt Friedrich Nietzsche (1844-1900) que concluguèt a la mòrt de Dieu après un estudi de l'evolucion de la moralitat umana durant lo sègle XIX(en) Wayne J. Hankey, "Why Heidegger's 'History' of Metaphysics is Dead", American Catholic Philosophical Quarterly, 2002, 78 (3): 425–443..
La difusion de l'ateïsme
thumb|right|País que foguèron (roge clar) ò que son (roge sorn) oficialament atèus.
Dins lo corrent dau sègle XX, l'ateüsme conoguèt una difusion sensa precedents en Euròpa e en Asia. Lo desvolopament dau comunisme es una causa majora d'aqueu fenomèn amb l'instauracion d'Estats oficialament atèus dins lo blòt sovietic e en Republica Populara de China. Pasmens, la secularizacion dei societats occidentalas n'es un autre factor, especialament en França, en Belgica e en Escandinàvia. Lo progrès scientific e lo conservatisme dei mitans religiós favorizèron tanben aquela evolucion mai l'ateïsme es sovent en concurréncia amb l'agnosticisme.
Basas de l'ateïsme
L'ateïsme es una posicion filosofica qu'a de basas variadas.
Basas scientificas
thumb|right|Esquèma de l'organizacion aristoteliciana de l'Univèrs que foguèt represa per la Glèisa Catolica.
Lo progrès scientific es un fondament important de l'ateïsme modèrne. D'efiech, dempuei la revolucion coperniciana e lo Sègle dei Lutz, lei sciéncias son capablas d'explicar lo foncionament de l'Univèrs d'un biais mai e mai complèt sensa necessitar l'existéncia d'una divinitat mitologica ò biblica. Per exemple, la demonstracion de l'eliocentrisme e la descubèrta dei lèis de Kepler e Newton invalidèron totalament la vision aristoteliciana de la Glèisa Catolica d'un Univèrs compausat d'esfèras immobilas permetent lo desplaçament deis astres(fr) Jean-Toussaint Desanti, "Nouvelle conception de la nature", dins La Philosophie, tome 2, de Galilée à J.J. Rousseau (dir. François Châtelet), Marabout, 1972..