vinheta|500x500px|Projècte original del Plan Cerdà Lo Plan Cerdà es un plan de refòrma e d’espandiment de la vila de Barcelona de 1860 que seguís los critèris del plan ipodamic, amb una estructura en grasilha o damièr, dobèrta e egalitària. Foguèt creat per l'engenhaire Ildefons Cerdà e son aprobacion seguèt una fòrça granda polemica que foguèt impausat pel govèrn de l'Estat espanhòl en contra del plan d'Antoni Rovira i Trias qu'aviá ganhat lo concors de la Vila de Barcelona.
L'espandiment envistjat se desplegava sus una immensa superfícia liura de bastits qu’èra estat considerada coma zona militara estrategica.
Prepausava un damièr d’ilons de 113,3 mètres dempuèi Besòs fins a Montjuïc, amb de carrièras de 20, 30 e 60 mètres e una nautor maximala dels bastits de 16 mètres. Lo novelum al respècte del plan ipodamic consistís dins lo fach que los ilons que los cantons son troncat a 45° per permetre una melhora visibilitat. Eixample, 150 anys, pàg. 67
L’espelida del plan durarèt gaireben un sègle. Mentretant, lo plan se transformèt e fòrça directivas foguèron pas aplicadas. Los interesses dels propietaris terrencs e l'especulacion faguèron desviar lo plan Cerdà.
Contèxte istoric
La Barcelona del sègle XIX. Insalubra e quichada Pendent lo sègle XVIII e la primièra partida del XIX la situacion sanitària e sociala de la populacion de Barcelona s’anava sufocant.
La muralha medievala qu'aviá permés a la vila de resistir a set sètges entre 1641 e 1714 de venguèt a representava un fren a l'expandiment urban. La creissença demografica faguèt auçar la populacion de 115.000 abitants en 1802 a 140.000 en 1821 e arribèt a 187.000 lo 1850. Los 6 quilomètres de muralha cenchavan una superfícia de mens 2 milions de m², que 40% de l'espaci èra ocupat per sèt casèrnas, onze espitals, quaranta convents e vint-e-sèt glèisas.Eixample, 150 anys, pàg. 15
Las condicions de salubritat mermavan a causa de la densitat e de la manca d'infrastructuras sanitàrias coma de rets de càner o d'aiga correnta. Los enterraments dins los cementèris davant las glèisas èran de fogals d'infeccions, de contaminacion de las aigas sosterranhas e d'epidemias. Malgrat la decision de far los enterraments al cementèri de Pòble Nòu en 1819 per l'evèsque Pau de Sitjar i Ruata, la realizacion ven efectiva sonque a la mita del sègle XIX.El cementiri de Poble Nou havia estat construït pel bisbe Climent el 1719, si bé no va tenir èxit a causa de la llunyania de la ciutat, sent finalment destruït a la guerra del francès. Fou a partir de la seva reconstrucció, el 1819, quan comença a funcionar amb una progressiva normalitat.Revista Icària. Ed. Arxiu històric de Poble Nou. núm. 13 (2008). pàg. 13–18 A partir d'alara, e forçat per d’ordenanças militaras, comencèron a se sasir los espacis dels cementèris a las sortidas de las glèisas coma aqueste de Sant Just, Sant Pere de las Puellas o lo cementèri de les Moreres.Huertas, pàg. 13
Dins aquesta situacion, la mejana de vida èra de 36 ans pels rics e de 23 pels paures e jornalièrs.Eixample, 150 anys, pàg. 15
Barcelona, coma lo rèsta de Catalonha, èra tocada per la pèsta dins los sègles XV e XVI, e patiguèt de divèrsas epidèmias pendent lo XIX:
1821: fèbre jauna amb 8.821 mòrts 1834: colèra amb 3.344 mòrts 1854: colèra amb 6.419 1865: colèra amb 3.765.Eixample, 150 anys, pàg. 19
vinheta|La vila dins los barris e la Ciutadèla Qu’èran consideradas Barcelona e sa cuitadèla coma plaça fòrta se condicionava la vida urbana. Passant suls problèmas dels abitants dins los barris, los timides movements per s'espandir fòra foguèron reprimits pel demoliment dels bastits qu’aquò «empachava la defensa de la vila» coma se passèt en 1813, que se considerava coma airal non aedificanda la zona compresa dins a la distància d'un trach de canon, que vendrà los «jardinets de Gràcia».Eixample, 150 anys, pàg. 28
Las voses en contra provenián dels ciutadans, mas tanben de la vila de Barcelona que, ensems lo Conselh de Ornato e lo capitani general baron de Meer, en 1838 demandèron una modificacion dels barris entre la pòrta dels estudis (la Rambla) e lo baloard de las Jonqueras (Plaça Urquinaona) per poder realizar un pichon alargament.Eixample, 150 anys, pàg. 22
Abajo las murallas
Lo 1841 la Vila de Barcelona convoquèt un concors per promòure lo desvolopament de la vila. L’11 de setembre de 1841 se dictèt lo prèmi al doctor Pere Felip Monlau, mètge e igienista autor de l’òbra Abajo las murallas, Memoria acerca de las ventajas que reportaría á Barcelona y especialmente á su industria de la demolición de las murallas que circuyen la ciudad (Memòri al subjècte dels avantatjes que donariá a Barcelona e subretot a son industria lo demoliment de las muralhas que cenchan la vila), que demanda un espandiment dempuèi lo riu Llobregat al Besòs.Eixample, 150 anys, pàg. 22 vinheta|Revòlta de 1842 contra Espartero La larga difusion del projècte e lo vam popular provoquèt d'afrontaments coma aqueste del 26 d'octòbre de 1842 coma lo Conselh de Derribo que demoliguèt una partida de la Ciutadèla, fach que provoquèt lo general Espartero a bombardar Barcelona dempuèi lo castèl de Montjuïc lo 3 de decembre e ordonèt que torne èsser bastida amb una còst de 12 milions de rals per la vila.Pascual Madoz y el derribo de las murallas en el albor del Eixample de Barcelona, Javier García-Bellido; Sara Mangiagalli. Ponència en el bicentenari del naixement de Pascual Madoz. 2005.
En 1844, Jaume Balmes s'apondèt, dins las paginas de la Sociedad, a las protestacions contradisent las teorias de la valor estrategica militara defenduda pel general Narváez.Eixample, 150 anys, pàg. 22
Se passèt mai de dètz ans fins que la vila de Barcelona apròve un projècte preparat per son secretari Manuel Duran i Bas qu'envièt al govèrn de Madrid lo 23 de mai de 1853 amb la signatura unanima del consistòri, primièr amb son cònsol, Josep Beltran e Ros. Lo projècte recebèt l’aprobacion dels deputats catalans e subretot de Pascual Madoz, deputat de Lhèida e persona clau en l’aclapament de las muralhas. Madoz venguèt governador civil de Barcelona pendent setanta cinc jorns puèi ministre de las finaças del govèrn progressista, que sollicitèt la desamortizacion e promulguèt una ordonança reiala per acabar los afronaments entre la Vila e lo ministèri de la Guèrra. L'òrdre de demoliment de las muralhas del 9 d'agost de 1854 especificava que se caliá manténer la muralha de mar, lo castèl de Montjuïc e la Fortalesa de la Ciutadèla.Eixample, 150 anys, pàg. 26
Lo projècte de l'Eixample
La necessitat d'un espandiment La necessitat de créisser fòra dels barris èra evidenta, mas cal de mai se rendre compte de l'efièch especulatiu que supausava l'urbanizacion de 1.100 ectaras de tèrra. Amb lo concors dobèrt per la vila en decembre de 1840 e ganhat pel projècte «Abajo las Murallas» de Monlau, comença lo periòde de transformacion de la vila.
En 1844 Miquel Garriga i Roca se prepausa a la Vila de Barcelona coma arquitècte municipal per far lo plan de l'espandiment, amb una proposicion centrada sus d’òbras d’embeliment ornamental.
En 1840 Antoni Rovira publiquèt dins lo Boletín Enciclopèdico de Nòbles Artes una proposicion per la formacion d'un plan geomètric de Barcelona.
La gestacion del projècte de l’Eixample En 1853, un an abans d’aclpar las muralhas, la comuna comencèt a se preparar per l’estapa seguenta en creant la Comission de las Corporacions de Barcelona. Venent mai tard la Comission de l'Eixample; comptava amb los representants de l'indústria, los arquitèctes Josep Vila, Francesc Daniel Molina, Josep Oriol Mèstres, Josep Fontserè i Domènech, Joan Soler i Mèstres, e de representants de la premsa: Jaume Badia, Antoni Brusi i Ferrer, Tomàs Barraquer e Antoni Gayolà.
En 1855, lo Ministèri de l’Immoblièr encarguèt Cerdà d’auçar lo plan topografic de Barcelona, dins la vasta zòna sens urbanizacion per de rasons militaras que se trapava entre Barcelona e Gràcia e dempuèi Sants a Sant Andrèu de Palomar. Èra una persona afogada dels corrents igienistas, qu’apliquèt sas coneissenças a desvolopar, per son compte, una Monografía de la clase obrera (1856), completa e prigonda analisi estatistica sus las condicions de vida dintra los barris comprenent los aspèctes socials, economics e alimentaris. Lo diagnostic foguèt clar: la vila èra pas bona per «la novèla civilizacion, caracterizada per l’utilizacion de l'energia de la vapor dins l'indústria, e melhorar la mobilitat e la comunicativitat» (lo telegraf optica èra l'autra invencion considerabla).El primer ferrocarril entre Barcelona i Mataró es va inaugurar el 1848.Fulletó Ajuntament de Barcelona
Conscient d'aquela manca, Ildefons Cerdà comencèt sens cap de compromission a estructurar sa pensada, pareissent d’annadas mai tard (1867) dins son òbra màger: Teoría General de la Urbanización. Un dels traches mai importants de la proposicion de Cerdà, e que lo destria dins l'istòria de l'urbanisme, es la recèrca de coeréncia prenent en compte las exigéncias contradictòrias d'una aglomeracion complèxa. Passa los vejaires parcials (vila utopica, culturala, monumentala, racionalista…) per far la recèrca d'una vila integrala. vinheta|L'Aishamplatge actual En 1859 es l'an decisiu per l'Eixample. Lo 2 de febrièr, Cerdà recebèt l'òrdre del govèrn central perque complisca l'estudi per l'eixample dins los dotze meses. La vila reagís en convocant lo 15 d'abril un concors public sus plans per l’eixample amb per data limita lo 31 de julhet, remandat al 15 d'agost. Mentretant, Cerdà perdèt pas de temps, acabèt son projècte e se consacrèt a lo mostrar — per ganhar de supòrts a Madrid — a Madoz, Laureà Figuerola e al director general de las Òbras Publicas, lo marqués de Corvera.
Mas lo 9 de junh de 1859 es la data que de biais definitiu lo govèrn central mejanç una ordonanaça reiala, apròva lo plan de l'eixample dessenhat per Cerdà.
Alara se succedisson de bregas de tipe tecnic, politic e economic entre lo govèrn central e la vila.
Al concors municipal, que se presentèron tretze projèctes, ganhèt al unanimitat Antoni Rovira i Trias lo 10 d'octòbre de 1859. Seguent una ordonaça reiala del 17 de decembre, totes los projèctes, aqueste de Cerdà comprés, foguèron expausats amb un nòta, s’absenguèt la Vila de notar aqueste de Cerdà. Lo concors èra dotat d’un prèmi de 80.000 rals, medalha d'aur e lo bateg d'una carrièra amb lo nom del ganhant, 10.000 rals e una medalha d'argent pel primièr e 5.000 rals pels segond e tresen. Eixample, 150 anys, pàg. 46
La question foguèt definitivament resolguda lo 8 de julhet de 1860 que lo ministèri ordenèt l'execucion del Plan Cerdà.
Lo concors municipal Lo concors municipal de Barcelona consistissiá en dessenhar un espandiment per la vila, los arquitèctes se centravan, dins la majoritat de cases, sus la solucion del «camin de Barcelona a Gràcia» que ja fasiá un temps que se nomenava urbanisticament coma alo passeig de Gràcia e que condicionava las possiblas solucions. Aqueles plans, a la diferéncia d’aqueste prepausat per Cerdà, ocupavan una mendre superfícia e èran destinats a aculhir mens de personas, çò qu'es logic se pensam que seguisson los objectius de la borgesiá de refortir la segregacion sociala. Atal, lo plan ganhant del concors, presentat per Rovira i Trias, correspondava al lèma definit: «lo traçat d'una vila es òbra mai del temps que de l'arquitècte»; e lo quita Rovira afirmava que los proletaris poirián pas viure dins çò «que pròpiament se deuriá sonar vila de Barcelona».
Los projèctes èran presentats jos pseudonim e los dossièrs dels refusats foguèron destruchs, que fòrça se perdèt la documentacion.Gimeno, Eva. La gestació de l'eixample de Barcelona: el concurs municipal de projectes de 1859. L'any Cerdà-2009
Lo projècte d'Antoni Rovira vinheta|Projècte ganhant d'Antoni Rovira e Trias