Lo latin vulgar, o latin popular (en latin : sermo vulgaris, « lo lengatge popular »), es un tèrme que designa los dialèctes vernaculars latinizats qu’existissián, subretot, dins las províncias occidentalas de l'Empèri roman fins a çò que, aquestes dialèctes, s'alunhant sempre mai del latin, sián gradualament transformats en lengas romanicas primitivas. Se considèra que la mutacion, començada vèrs lo sègle II amb de rèstes de cambiament precedent, s’acabèt vèrs lo sègle IX Michel Banniard, Du Latin aux langues romanes, Nathan.
Aqueste sociolècte se destriava de la lenga literària del latin classic que siá dins sa prononciacion e son vocabulari que dins sa gramatica. Tampauc cal pas lo confondre amb lo « latin contemporanèu », parlat e escrich per unas personas lo revandicant coma lenga internacionala, qu’es de fach un latin classic aumentat de tèrmes necessaris a la comunicacion modèrna.
Unes aspèctes del latin vulgar apareguèron a l’escrich sonque a la fin de l’Empèri, mas es probable que d'autras ajan existit dins lo latin parlat, al mens dins las formas basilèctas del latin, plan d’ora.
Dins gaireben totas las definicions, lo « latin vulgar », o « latin popular », aparéis coma una lenga subretot parlada e rarament escricha, lo latin escrich demorant mai pròche del latin classic. I a de bonas rasons per pensar que lo latin parlat s’asclèt en dialèctes divergents venent del substrat de las lengas italocelticas pendent aqueste periòde. Pas degun transcriguèt lo parlars quotidians dels latinofòns pendent lo quite periòde, e aquestes qu’estudian lo latin vulgar devon donc lo far utilizan de metòdes indirèctes.
La coneissença del latin vulgar ven de tres fonts màger. Primièra, la lingüistica contrastiva pòt servir a tornar bastir sas formas sosjacentas a partir de las lengas romanicas atestadas, per enseguida notar cossí diferisson del latin classic.
Segonda, de tèxtes de gramatica normativa datant del periòde del latin tardièr condamnan d’errors linguisticas que los latinofòns avián tendéncia a commetre. Aqueste tèxtes son donc de bonas fonts sul biais que los latinofòns parlavan realament lor lenga.
Puèi, los solecismes e los usatges non classics, encontrats a l’escasença dins unes tèxtes en latin tardièr, enlusivan lo biais que parlavan lors autors.
Descripcion drecha|vinheta|Lo Cantar de Mio Cid es lo tèxte Mai precòç d'una longor considerabla qu’existís en castelhan medieval e marca los començaments d’aquesta lenga, destriada del latin vulgar. Lo nom « vulgar » significa « comun »: ven del mot latin uulgaris, que significa « comun » o « çò qu’es del pòble ». L'expression de « latin vulgar », inspirada de l'expression sermo uulgaris, utilizada per Ciceron aparegut dins las annadas 1870. Pels latinistas, « latin vulgar » a diferents sens :
Designa la lenga parlada de l'Empèri roman. Lo latin classic èra vengut subretot una lenga escricha; l'idiòma latinizat portat pels soldats, los comerçants e artesans romans en Gàllia, en Ibèria o en Dàcia èra aqueste de Ciceron. Segon aquesta definicion, lo latin vulgar èra la lenga parlada, e s’escriviá en latin « classic », puèi « tardièr » (qu’èra un pauc diferent de las nòrmas classicas). Designa l'aujòl ipotetic de las lengas romanicas, una lenga que se pòt conéisser de biais dirècte sonque per unas inscripcions (graffitis); aqueste latin patiguèt de fòrça importants cambiaments podent èsser tornadas mercé a la lingüistica comparada en analisant las modificacions observadas a l'interior de las lengas vernacularas romanicas. Dins un sens mai estrech, se nomena a vegadas « latin vulgar » la lenga ipotetica protoromanica que menèt a las lengas romanicas occidentalas: las vernacularas trobadas al nòrd e a l'oèst d'una linha La Spezia-Rimini, en Gàllia, e dins la peninsula iberica ; e las lengas romanicas de l'Africa del Nòrd-Èst que demòra pas que pauc de rèstes. Segon aqueste punt de vista, l'italian del sud-èst de l'Itàlia, lo romanés e lo dalmatoromanic se serián desvolopats de biais separats. S’utiliza a vegadas lo « latin vulgar » per descriure los novelums gramatics que se trapan dins unes tèxtes escrichs en latin tardièr coma lo Peregrinatio Aetheriae del sègle IV, un raconte escrich per una religiosa en demorança en Palestina e al Sinai, o alara las òbras de Gregòri de Tors. Coma se trapa fòrça pauc de documentacion escricha en latin vulgar, aquestas òbras ensenhan plan los filològs sus la lenga parlada a l’epòca.
D’òbras literàrias escrichas dins un registre familièr, que datan de l'epòca del latin classic, permeton tanben d'entreveire çò qu’èra lo latin vulgar. Dins las comèdias de Plaute e de Terenci, los personatges son sovent d’esclaus que gardan de formas basilèctas primitivas del latin. Se pòt tanben citar lo dialòg dels afranquits dins lo Cena Trimalchionis de Petròni.
Los diferents desvolopaments del latin vulgar aguèron per resultat la formacion graduala de las diferentas lengas romanicasVoir les époques d'apparitions de ces diverses langues dans l'article Langues romanes.. Lo latin vulgar demorèt la lenga populara fins a que de novèlas formas localizadas se sián alunhadas las unas de las autras, per formar de novèlas lengas. Aquesta transformacion s'acabèt quand l'intercompreneson venguèt impossibla.
Se considèra qu’es a partir del sègle III que lo latin vulgar comencèt a cambiar de biais important, subretot dins son vocabulari e dins sas declinasons. Per exemple, equus foguèt remplaçat pel mot celtic caballus, per venir caval.
Dos documents son considerats coma simbolics del passatge del latin vulgar cap a las lengas romanicas. Lo premièr es un compte-rendut del tresen concili de Tors, en 813: per èsser comprensibles, los prèires foguèron ordonats de donar lors predicacions dins las lengas vernacularas localas, en rustica lingua romanica o dins un dels dialèctes alemands. Pel primièr còp, lo latin vulgar foguèt percebut atal clar, dins un document escrich, coma una lenga diferenta del latin classic.
De desenats d’annadas mai tard, Nithard transcriu dins son Istòria dels filhs de Loís lo Pietós lo jurament d’aliança fach en 842 per Loís lo Germanic a son fraire Carles lo Calvet (Jurements d’Estrasborg) en lenga romanica e non pas en latin. Es lo primièr tèxte escrich en romanic. vinheta|Extrach dels juraments d’Estrasborg Extrach del tèxte:
« Pro Deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d'ist di in avant, in quant Deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo et in ajudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dift, in o quid il me altresi fazet, et ab Ludher nul plaid numquam prindrai, qui, meon vol, cist meon fradre Karle in damno sit. »
Traduccion:
« Per l'amor de Dieu e pel pòble crestian e nòstre comun salvament, d'aicí en avans, tant que Dieu saber e poder me done, atal salvarai lo mièu fraire Carles, e amb mon ajuda e que que siá, atal coma segon lo drech son fraire se lo deu salvar, en que fariá lo mèsme per ièu; e de Lotari pas cap de plaid jamai prendrà, que, par ma volontat, siá per mon fraire Charles un domatge. »
Es donc entre lo sègle VIII e X que le latin auriá acabat d’èsser comprés coma lenga de comunicacion correnta. M. Banniard, se piejant sus las òbras de sociolingüistica retrospectiva, dona:
Lo latin vulgar es donc un tèrme collectiu emplegat per descriure un grop de dialèctes avent de caracteristicas localas sens pasmens èsser necessàriament comuns, mas son tecnicament una « lenga » dins lo sens classic del tèrme. Catégorie:Article à référence nécessaire
Fonologia
Vocalas LetraPrononciacionClassicVulgarTonicAtònĂ, ăA brèu[a][a][a]Ā, āA long[aː][a][a]Ĕ, ĕE brèu[e][ɛ][e]Ē, ēE long[eː][e][e]Ĭ, ĭI brèu[i][ɪ], puèi [e][ɪ], puèi [e]Ī, īI long[iː][i][i]Ŏ, ŏO brèu[o][ɔ][o]Ō, ōO long[oː][o][o]Ŭ, ŭV brèu[u][ʊ], puèi [o][ʊ], puèi [o]Ū, ūV long[uː][u][u]Æ, æ[aɪ̯], puèi [ɛː][ɛ][e]Œ, œ[oɪ̯][e][e]AU, au[aʊ̯̯][aʊ̯̯̯], puèi [o][aʊ̯̯̯], de còps [a] Los cambiaments fonetics mai prigonds èran una novèla organizacion de son sistèma vocalic. Lo latin classic possedissiá dètz vocalas destriadas: de versions longas e cortas d'[i], [e], [a], [o], [u], e tanben tres diftong : [aʊ̯̯̯], [aɪ̯̯] et [oɪ̯̯]. La longor de las vocalas aviá una volor fonemica.
I aviá tanben de versions longas e cortas d'[y], manlevadas al grèc ancian. Aquesta vocala existissiá pas que pels letrats. Lo pòble prononciava [i] o [u]Jean-Marie Pierret, , .Jean-Marie Pierret, , ..
Los diftongs [aɪ̯̯] et [oɪ̯̯] se monoftonguèron al sègle I AbC en [ɛː] e [eː], respectivament. [aʊ̯̯̯] demòra encara mas de biais non unifòrme: l'alteracion del [aʊ̯̯̯] en [o] es atestada a partir del sègle I AbC. (per l'exemple de Claudius Pulcher adoptèt lo nom de Clodius per seguir la prononciacion populara), mas s’encontra en latin tardièrJean-Marie Pierret, , ., a çò nòstre, en retoromanic e dins los parlars del miègjorn d'Itàlia; lo portugués manten de formas intermediària (ou, oi). Dins las autras lengas, se reduch a [o] après que los [o] e [oː] originals subiguèron d'autres cambiaments.
Donc, lo sistèma de dètz vocalas del latin classic (sens comptar los diftongs e [y] d'origina grèga) se transformèt en un sistèma ont las longors de las vocalas avián pas pus de valor fonemica. Qu’èra pas pus obligat de metre l’accent sus de vocalas e donc de las far mai longas que d'autras, se podiá metre l'accent sus de sillabas, en accentuant cèrtas d'entre elas, çò que se fasiá fòrça mens en latin classic. E, metre l'accent sus las sillabas accentuadas aguèron tanben coma resultat que las sillabas non accentuadas aguèron tendéncia a venir mens distinctas. Mai, de cambiament se debanèron suls sons de las sillabas accentuadas. Totes aquestes cambiaments acabèron en un sistèma novèl de vocalas: n'i aviá ara sèt qu’èran accentuadas (sièis en romanic, cinc en sarde) e tanben cinc fonèmas vocalics non accentuats.
Las vocalas que faguèron nàisser l’aclapament de l'« o » e l'« e » brèus se revelèron instablas dins la lengas filhas e aguèron tendéncia a se transformar en diftong. Focus (que l'accusatiu es focum) (fogal) ven lo mot general en protoromanic per « fuòc », remplaçant ignis, mas son « o » brèu se transformèt en diftong; de diftongs diferents apareguèron dins las lengas eissidas del protoromanic (lenga rebastida):
espanhòl : fuego francés : feu occitan : fuòc/fuèc, huèc (gascon) catalan : foc italian : fuoco romanés : foc
Consonanta La palatalizacion del latin /k/, /t/, e sovent /g/, èra gaireben universala en latin vulgar; los sols dialèctes romanics que la coneissián pas èran de varietats del sarde. Donc, lo latin caelum, prononciat /kaelu(m)/ /k/) ven ciel /sjɛl/, céu /ˈsɛu/ en portugués e cèl /ˈsɛl/ en occitan: los tres començant amb /s/. Las semivocalas latinas èran V, prononciada /w/, coma dins vinum) e I (prononciat /j/, coma dins iocunda ; se transformèron en /v/ e /dʒ/, respectivament. Tanben, las consonantas /b/, /w/ e /v/, entre unas vocalas, se fusionavan sovent en un son intermediari: /β/.
Dins l'alfabet latin, las letras U e V e tanben la letras I e J, representavan lo mèsme son.
Las lengas romanicas occidentalas apondèron una vocala epentetica al començament dels mots que començavan per una s + autra consonanta. Lo mot latin spatha venguèt donc espada (occitan, espanhòl e portugués), e espasa occitan e catalan, per una probabla estapa intermediària espassa, la ' ss ' volent donar la ' th ' latina). Mas, las lengas romanicas orientalas gardèron las règlas d'eufonia apondent l'epentèsi a l'article precedent quand lo caliá. L'italian garda donc l'article la devant spada mas transforma l'article il en lo devant spaghetto.