vinheta|Illustracion de 1660-1661 de Johannes van Loon dels signes del zodiac e del sistèma solar amb la Tèrra a centre (National Library of Australia, Canberra, Austràlia)
En astronomia, lo geocentrisme, sistèma o modèl geocentric (del grèc , geokentrikó, centrat sus la Tèrra) es modèl que plaça la planeta Tèrra immobila al centre de l'univèrs, e las autras planetas, lo Solelh e las estrelas viran a son entorn. Aquela cresença es tradicionala dina la Grècia antica e la China,Colin Ronan, "Astronomy in China, Korea and Japan," in Walker, ed., Astronomy Before the Telescope, pp. 264-5. e subrevisquèt fins al començament de l'edat modèrna; a la fin del sègle XVI li substituiguèt gradualament lo modèl eliocentric. Ara, la cosmologia geocentrica sobreviu coma element literari dins la sciéncia ficcion.
La teoria foguèt formulada per Aristòtel al sègle IV AbC e completada per Claudi Ptolemèu al sègle II. Abitualament, los filosòfs grècs e medievals combinavan lo modèl geocentric amb una Tèrra esferica, diferent del modèl d'una Tèrra plana ligat a las autres mitologias. Tanben se cresiá que lo movement de las planetas èra circular e non pas elliptic, una vision foguèt pas mesa en dobte dins la cultura occidentala fins al sègle XVII.
Grècia classica Lo modèl geocentric fa partit de l'astronomia e de la filosofia grègas de fòrça lèu, qu'es ja present dins la filosofia presocratica; dos fenomèns, aisidament observables, semblava piejar l'idèa que la Tèrra èra al centre de l'univèrs. Lo primièr es que lo Solelh, las estrelas e las planetas semblan virar a l'entorn de la Tèrra, que dins las contradas septentrionalas o fa de contunh e dins aquelas anant fins a l'eqüator sortissent e trescolant cada jorn.Thomas S. Kuhn, The Copernican Revolution, pp. 5-20 Lo segon, la percepcion abituala que la Tèrra es solida e establa, e que se mòu pas mas que demora immobila.
Al sègle VI ApC, Anaximandre de Milet prepausèt una cosmologia ont la Tèrra èra configurada coma un cilindre situat sus la partida superiora al centre de tot. Lo Solelh, la Luna e las planetas eren ficadas sus de ròdas invisiblas que a l'entorn la Tèrra; per aqueles orificis, los èssers umans podava veire lo fuòc amagat en arrièra. Gaireben a la meteissa epòca, e a partir de l'observacion dels eclipsis, los pitagoricians deduguèron que la Tèrra èra una esfèra, mai qu'èra pas al centre e que se moviá a l'entorn d'un fuòc invisible. Mai tard, aquelas doass visions se combinèron, e a partir del sègle IV AbC los grècs mai cultivats pensavan que la Tèrra èra una esfèra al centre de l'univèrs.
Al sègle V AbC, dos influents filosòfs grècs, Platon e son discípol Aristòtel, faguèt d'òbras escrichas basats sul modèl geocentric. Segon Platon, la Tèrra èra una esfèra, immobila al centre de l'univèrs, e las estrelas e planetas se trobavan a son entorn sus d'esfèras o de cercles, seguent l'òrdre seguent (de l'interior cap a l'exterior): Luna, Solelh, Vènus, Mercuri, Mart, Jupitèr, Saturne e las estrelas fixas. Lo Mite d'Èr, dins La Republica, Platon descriu el cosmòs coma l"Axe de la necessitat", servit per las Serenas e les tres Moiras. Eudox de Cnidos, que trabalhava amb Platon, dona una explicacion mens mitica e mai matematica del movement de las planetas, se basant sus l'afirmacion de Platon que totes los fenomèns celèsts se pòdon explicar amb un movement circular unifòrme. Aristòtel aprigondiguèt lol sistema d'Eudox: la Tèrra esferica es al centre de l'univèrs, e totes los corsos celèsts son encastats dins 56 esfèras concentricas (Lo nombre es tan gran perque cal diferentas esfèras transparentas per cada planeta) que viran a l'entorn de la Tèrra. La Luna, es sus a l'esfèra mai interiora, dintra en contacte amb lo règne de la Tèrra e n'es perticada, causa que provòca las tacas escuras e las fasas lunaras; alara, es pas tan perfiècha que los autres corses celèsts, que brilhan de la lor lutz.
La cresença dins lo modèl geocentric se basava en granda partida sus diferentas observacions importantzs. D'en primièr, se la Tèrra se de vertat se mouriá, seriá possible d'observar lo cambiament de posicion de las estrelas fixas a causa del parallaxi, es a dire, que las formas de las constellacions deurián cambiar fòrça pendent l'an, mas las estrelas son tan alunhadas que lor cambiament de posicion ven indetectable. La parallaxi estelara foguèt detectada al sègle XIX, coma las estrelas efectivament son tant alunhadas de la Tèrra que l'efècha es fòcha petit, de biais que los grècs se tancavan a l'explicacion mai simpla: la Tèrra se mòu pas, e la manca de parallaxi foguèt considerat coma una deca basica per quina que siá teoria no geocentrica.
Encara, Vènus mòstra pauc de variacions de brilhança, e d'aquí se deduguèt que se trobava sempre a la mateissa distància de la Tèrra, fach que s'explica melhor amb un model geocentric qu'amb un d'eliocentric, mai que en realitat es a causa del fach que la pèrda de luminositat produsida per sas fasas es compensada per l'aument de sa talha aparenta a causa sa distància variable de la Tèrra.
E mai, per afortit la teoria i aviá la idèa, plantejada per Aristòtel, que l'estat natural dels objèctes pesucs, coma la Tèrra, es lo repaus, e que per èsser desplaçar se cal una mena de fòrça. Se cresiá també que la rotacion de la Tèrra sus son axe fasiá que l'atmosfèra, e los objèctes que s'i trobavan, com los nívols e los ausèls, demorarián enré.
Pasmens, un dels problèmas principals dels modèls d'Eudox e d'Aristòtel, basats sus d'esfèras concentricas, èra que se podava pas explicar los cambiaments en la brilhança de las planetas, causats per lor distància variabla.
Sistema ptolemaíc vinheta|Representacion dels corses celèsts, illustracion de 1568 del sistèma geocentric ptolemaíc del cosmograf e cartograf portugués Bartolomeu Velho (Bibliotèca nacionale de França, París) Que que siá los principis del geocentrisme grèc establits per Aristòtel, son sistema foguèt pas considerat coma estandard, a diferéncia del de Claudi Ptolemèu, desenvolupat al sègle II. Son òbra astronomica màger, l'Almagèst, èra a la cima dels sègles de trabalh del astronòmas ellenics e babilonians, e, pendnet mai d'un millenari, los astronòmas europèus e de l'Islam l'acceptèron coma modèl cosmologic valable. Es a causa de son influéncia que lo sistema ptolemaíc es vist a vegada coma sinonime del modèl geocentric.
Ptolemèu afirmava que la tèrra èra al centre de l'univèrs, a partir de la simpla observacion que, a tot instant, la mitat de las estrelas es trobavan sus l'oritzont e l'autra mitat sota d'el, e de la cresença que totas elas se trobavan a la matessaa distància del centre de l'univèrs. Se la Tèrra se desplaçava al respècte del centre, la proporcion entre las estrelas visiblas e las no visiblas cambiariá.Argument esmentat al llibre I, capítol 5è de l'Almagest
vinheta|La planèta se mòu sus l'epicicle (linha en puntejats pichons), qu'a son torn se mòu sul deferent (linha en puntejats grands). Lo centre del deferent es X, mas lo movement angular de l'epicicle es unifòrme sonque al respècte del punt •, qu'es l'equant Dins lo sistèma ptolemaíc, cada planeta se mòu per cinc o mai esfèras; una d'elas n'es lo deferent, un cercle al centre del que i a un punt situat entre l'equant e la Tèrra. Una autra esfèra es l'epicicle, ancorat dins lo deferent, e ont la planeta es ancorada. Lo deferent vira a l'entorn de la Tèrra, alara que l'epicicle vira dins lo deferent, fasent que la planeta se mòu mai luènh o mai prèp de la Tèrra en diferents punts de son orbita, e tanben pòt s'alentir, s'arestat e retrocedir (moviment retregrad). Los epicicles de Vènus e Mercuri son sempre centrats sus una linha entre la Tèrra e lo Solelh (amb Mercuri mai prèp de la Tèrra), çò qu'explica que son sempre tant près dins lo cèl.
L'òrdre ptolemaic de las esfèras, a partir de la Tèrra, es lo seguent: Luna Mercuri Vènus Solelh Mart Jupitèr Saturne Estelas fixas
Lo modèl deferent-epicicle foguèt utilizat pels astronòmas grècs pendent de sègles, tanben coam la idèa de l'"excentric" (un deferent leugièrament descentrat al respècte a la Tèrra). Dins l'illustracion, lo centre del deferent es pas la Tèrra mas X, venguent l'excentric. Malaürosament, lo sistèma disponible a l'epòca de Ptolemèu s'acordava pas completament amb las observacions, pasmens èra considerat plan melhor que lo sistèma d'Aristòtel. De còps qu'i a, la talha d'una bocle retrograda d'una planeta (subretot de Mart) èra mai pichona, e d'autres mai granda, aquò faguèt espelir l'idèa dels equants. L'equant èra un punt, pròche del centre de l'orbita de la planeta, dempuèi que un observator li semblariá que lo centre de l'epicicle de la planeta se moviá sempre a la meteissa velocitat. Alara, la planeta se moviá vetadièrament a de velocitats diferentas quand l'epicicle èra a de punts diferents de son diferent. Utilizar l'equant, Ptolemèu afirmava mantenir lo moviment unifòrme e circular, fòrça o agradava pas perque cresián pas dins la teoria del movement circular unifòrme de Platon. Fin finala, lo sistèma resultant que foguèt grandament acceptat en Occident se trapa pauc aisit de gerir als uèis dels modèrnes: cada planeta necessitava un epicicle qu'orbitava dins un deferent e desplaçat a un equant diferent per cada planeta. Pasmens, prevesiá diferents movements celèstes, coma lo començament e fin dels movements retrograds, amb fòrça exactitud per l'epòca.
Geocentrisme e sistèmas rivals Pas totes los grècs acceptavan lo modèl geocentric. Ja se mencionèt lo sistèma pitagorician: de pitagoricians cresián que la Tèrra èra una de las diferentas planetas que viran a l'entorn d'un fuòc central. Icetes e Ecfant de Siracusa, dos pitagoricians del sègle V AbC, e Eraclides Pontic del segle IV AbC, cresián que la Tèrra virava sus son axe mas que demorava al centre de l'univèrs; un sistèma amb aquelas caracteristicas se pòt considerar coma geocentric, e Jean Buridan lo reviscolèt a l'Edat Mejana. Tanben se podèt dire qu'Eraclides Pontic afirmava tant Venus coma Mercuri viraven al'entorn del Solelh e non pas de Tèrra, mas aquò es pas clar. Marcian Capella plaçava clarament Mercuri e Vènus sus d'epicicles a l'entorn del Solelh.
Aristarc de Samos foguèt lo mai radical; escriguèt una òbra, que se perdèt, sus l'eliocentrisme, disent que lo Solel èra al centre de l'univèrs alara que la Tèrra e las autres planetas i orbitavan. Aquela teoria foguèt gaire populara a se'n coneis pas qu'un seguidor, Seleuc de Seleucia.
Sistèma Maragha? La revolucion Maragha fa referéncia a la revolucion de l'escòla de Maragheh (actual Iran) contra l'astronomia ptolemaïca. L'escòla de Maragha èra una tradicion astronomica iniciada a l'observatòri de Maragheh e seguida pels astronòmas de Damasc e Samarcanda. Coma los precedents andaluses, los astrònoms Maragha ensagèron de resòlvre lo problèma dels equants e desenvolopèron de configuracions alternativas al modèl ptolemaíc, e se revelèron mai eficaç que aqueles creant de configuracions non ptolemaïcas qu"eliminèron l'equant e l'excentric, essent mai exactes per la prediccion numerica de las posicions planetàrias s'aprochant melhor de las observacions empiricas. Los astronòmas Maragha mai importants èran Mo'ayyeduddin Urdi (mòrt el 1266), Nasīr al-Dīn al-Tūsī (1201-1274), 'Umar al-Katibi al-Qazwini (mòrt el 1277), Qutb al-Din al-Shirazi (1236-1311), Sadr al-Sharia al-Bukhari (mort vèrs 1347), Ibn al-Shatir (1304-1375), Ali al-Qushji (mòrt vèrs 1474), al-Birjandi (mòrt en 1525) e Chams al-Din al-Khafri (mòrt en 1550).