vinheta|Lo Verai Bonaür per Jean-Michel Moreau. La felicitat, benaurança o bonaür,es un estat durable de plenitud, de satisfaccion o de serenitat, estat agrable e equilibrat de l'esperit e del còrs, d'ont la sofrença, l'ància e lo trèble son absents. Lo bonaür es pas sonque un estat passatgièr de plaser, de jòia, representa un estat d'equilibre que dura dins lo temps. Es un concèpte que foguèt estudiat en filosofia, psicologia e sociologia.
Definicion Etimologicament, « Aür » de bonaür es eissit du latin augurium, que signifie « aument acordat pels dieus a una entrepresa ». Aquel mot latin vendriá de la raiç indoeuropèa aweg, que d'autres representants en latin son: augere, auctus : « s'aumentar », que donèt s'acreisser… auctor : « que fa créisser », « fondator », « autor », que a donèt, autorizar, autoritar, autrejar… Del vejaire etimologic, lo bonaür es lo compliment d'una construccion, que se pòt pas confondre amb una jòia passatgièr. Lo fach que la creacion d'un autor s'acresca durablament provòca en el meteis l'accumulacion de las satisfaccions, çò que lo mèna a bonaür.
Bonaür e plaser Lo bonaür e lo plaser son doas nocions que se pòdon confondre. Lo plaser es una forma de satisfaccion, mas es una satisfaccion compresa coma mai limitada e mai pontuala. Aquel caractèr fugaç e efemèr del plaser foguèt sovent mes en exèrg per de filosòfs moralistas, coma se la quista del plaser èra obligatòriament una quista que la satisfaccion se trapava limitada per la quita natura de son objècte. Lo bonaür, en, es un estat caracterizat per sa durabilitat e son estabilitat, e designe un ben èsser complèt del còrs e de l'esperit, alara que lo plaser concernís mai sovent lo còrs.
En filosofia
La tradicion filosofica occidentala opausa los optimistas, per qui lo bonaür coma « estat de satisfaccion totala » es possible (Espinoza, Montanha, Diderot), veire aisit (Epicur) e los pessimistas, per qui es difficil (Rousseau, Pascal), veire impossible (Schopenhauer, Freud). D'autres, coma Kant, opausan la recerca del bonaür e la realizacion de la lei morala: podèm pas cercar a èsser aüroses seguent la lei morala; pasmens, se pòt pas parlar d'une condamnacion de la recerca del bonaür. Nietzsche, el, la critica coma una fugida debans lo tragic de la realitat, li preferissent l'experiéncia de la jòia.
Epicur (sègle III AbC) Segon Epicur, lo bonaür a doas fàcias: una fàcia negativa que correspond a l'abséncia o la diminucion de la sofrença e una fàcia positiva que concernís la satisfaccion dels desirs naturals e necessaris. Lo bonaür es condicionat pel plaser (cf. epicurisme) e consistís a viure una vida vertuosa. L’abséncia de trèbles del còrs (l'aponiá) e de l'esperit (ataraxia) naís de la satisfaccion dels desirs naturals e necessaris, que los mai importants son la seguretat, la santat, la saviesa e l'amitiat. Lo tèxte mai celèbre d'Epicur qu'illustra sa concepcion del plaiser e del bonaür es La Letra a Menecèu:
Blaise Pascal (sègle XVII) «Totes los òmes cercan a èsser auroses. Aquò sens excepcion, qual que sián los mejans qu’i emplegan. (...) Es lo motiu de totas las accions de totes los òmes. E pasmens, dempuèi un tant grand nombre d'annadas, pas degun jamai, sens la fe, capitèt a aquel punt que totes miran de contunh. (...) Qu’es donc que nos crida aquela aviditat e aquela impoténcia, senon qu’aguèt autrescòps dins l’òme un vertadièr bonaür, que li demora ara pas que la marca e la traça tota vuèja, e qu'ensag inutilament d'emplir de tot çò que l’enròda, cercant dins las causas absentas lo secors qu’obten pas de las presentas, mas que ne son totas incapablas, qu'aquel avenc infinit pòt èsser emplit pas que per un objècte infinit e immutable, es a dire pel quita Dieu.» Blaise Pascal, Pensadas (1670)
Espinoza (sègle XVII) L'etica segon Espinoza es la recerca de la beatitud, definida coma amor intellectual de Dieu (es a dire de la Natura). Dins lEtica utiliza felicitas e beatitudo. Espinoza utiliza sovent los dos tèrmes coma sinonimesCharles Ramond, « Spinoza - Un bonheur incomparable », in Le bonheur, Vrin, 2006, p. 67 . :
Robert Misrahi prend lo partit de far d'Epinoza lo filosòf del bonaürRobert Misrahi, Spinoza, un itinéraire du bonheur par la joie coma Bruno Giuliani.
Kant (sègle XVIII) Lo bonair es un tèma que Kant tractèt de biais segondari dins son òbra, que al contrari d'Epicur o Espinoza deu pas constituir la mira de l'existéncia umana, mas es possible de desenhar una doctrina kanciana de bonaür.
Qu’est aquò lo bonaür? vinheta|Lo bonaür d'èsser simplament aquí. Segon Kant la quita nocion de bonaür pausa d’en primièr un problèma, que lo contengut concrèt (empiric) n'es impossible a enrodar.
« Lo concèpte de bonaür es pas un concèpte que l'òme abstrach d'aqueles instinctes e qu’extrai en el meteis de son animalitat, mas es una simpla Idèa d’un estat, a que vòl far adequat aquel estat jos de condicions simplament empiricas (çò qu'es es impossible) »
Tanben pensa que lo bonaür supausariá que poiriam satisfar totes los nòstres désirs, plenament e sens interrupcion:
« Lo bonaür es la satisfaccion de totas la nòstras inclinacions (tan extensiva, al subjècte de lor varietat, qu’intensiva, al subjècte de gra, e tanben protensiva, al subjècte de la durada) » . … evidentament aquel programa es irrealisable! Ma lo bonaür demanda en realitat pas que de satisfar los nòstres besonhs.
Cadun, jol vam de sa natura, es pasmens portat a cercat lo sieu bonaür. Mas a causa de l’irrealisme del contengut del concèpte, qui que siá vòl se donar coma imperatiu dins la vida de se consacrar efectivament a aquela recerca serà plan empachat:
« Lo concèpte de bonaür es un concèpte tan indeterminat, que, malgrat lo desir qu’a tot òme de captar a èsser aürós, pas degun pòt jamai dire en tèrmes precís e coerents çò que vertadièrament desira e vòl. La rason nes que totes los elements que fan partit del concèpte de bonaür son dins lor ensemble empirics, es a dire devon èsser empruntats a l’experiéncia, e que pasmens per l’idèa del bonaür, un tot absolut, un maxim de ben èsser dins mon estat present e dins tota ma condicion futura es necessari. Mas es impossible qu’un èsser finit tan perspicaç e al meteis temps tan poderós que se supausa se faga un concèpte determinat de çò que vòl vertadièrament. .. Riquesa? ….Coneissença? … Longa vida? .. Santar? … I a donc pas al regard d'aquò d’imperatiu que pòsca comandar al sens estricte del mot de far çò que fa aürós, que lo bonaür es un ideal non de la rason mas de l’imaginacion. »
Tot aquò empacha pas de segur que cadun aja per primièr movement natural de se metre a la seguida del sieu bonaür, e que fòrça capitèron a lo trapar e a lo comprene de biais fòrça plan determinat.
Pasmens, cal pas prene Kant per un moralista que condemnariá la recerca del bonaür al benefici de la supremacia del dever. Al contrari, se opausa pas mas dich qu'es pas possible de seguit la lei morala tot en cercant son bonaür.
Bonaür e dever
Lo bonaür coma fin Lo dever ven de l’imperatiu categoric:
« I a qu’un imperatiu categoric e es aquel: Agís sonque segon la maxima que fa que pòscas voler al meteis temps que venga una lei universala. »
La lor natura mena los òmes a cercar cadun lo sieu bonaür, mas aquò correspond pas a l’esséncia del dever moral:
« Lo dever deu èsser una necessitat practica incondicionada de l'accion: deu donc valer per totes los èsser rasonables (los sols per qual pòt s'aplicar absoludament un imperatiu) e es sonque a aquel títol qu'es tanben una lei per tota volontat umana. Al contrari, çò qu'es derivat de la quita natura de l'umanitat, çò qu'es derivat d'une sentiments e d'unes penjals e quitament, s'èra possible, d'una direccion que seriá particuliara a la rason umana e deuriá pas necessàriament valer per la volontat de tot èsser rasonable, tot aquò pòt ben nos prevesir una maxima a nòstre usatge mas non una lei...non un principi objectiu segon qu'auriam l'òrdre d'agir, alara que quitament totes los nòstres penjals, las nòstra inclinacions e las disposicions de la nòtra natura i serián contraris. »
Perseguir lo seus bonaür es donc pas un dever, es un punt sus que Kant torna plan sovent. La dissociacion rigorosa entre dever e recerca del bonaür repausa d’en primièr sus un argument purament logic:
« Lo bonaür personal es en efièch una mira que de segur totes los òmes (en rason del vam de lor natura) mas aquela mira se pòt jamai èsser envisatjada coma un dever sens que se contradigam. Çò que cadun inevitablament vòl ja de se meteis, aquò aparten pas al concèpte de dever. Es contradictòri de dire que sèm obligat de concórrer de totas sas fòrças al sieus bonaür. »
A aquò s’apond un obstacle practic, es que las esperenças e los desirs dels uns e dels autres essent contradictòris, se cadun cercava pas que lo sieu bonaür, ne resultariá de conflictes de contunh, çò que avalariá tota escasença de bonaür:
« Es dons estranh, alara que lo desir del bonaür es universal e enseguida tanben ne fa la maxima en vertut de que cadun pausa aquel desir coma principi determinant de sa volontat, qu’aja pogut venir a l’esperit d’òmes sensats de'n far per aquò una lei practica universala. En efièch, alara que d’ordinari una lei universala de la natura fa que tot concòrda, dins aquel ca, se volriam atribuir a la maxima la generalitat d’una lei, ne seguiriá exactament lo quita contrari de l’acòrdi, lo pièger dels conflictes e lo complet anientament de la quita maxima e de sa fin…. Descobrir una lei regissent l’ensemble d'inclinacions tot satisfasent a la condicion de los acordar complètament, vaquí qu'es perfièchament impossible. »
Mas lo fach que soslinhe aquela dificultats significa pas que Kant siá un enemic del bonaür. Al contrari, lo dever al vejaire d'altrú consistís a contribuir a son bonaür:
« Quinas son las fins que son en meteis temps de devers? Son: ma quita perfeccion e lo bonaür d'altrú. Se pòt pas intervertir los tèrmes... Quand es question d'un bonaür que deu èsser per ièu un dever de travalhar coma a ma fin, s'agís necessàriament del bonaür d'autres òmes, de la fin (legitima) que fai tanben per aquí la mieuna fin. »
Kant mòstra que lo dever de trabalhar al bonaür d’altrú correspond plan al critèri de l’imperatiu categoric pel rasonament seguent:
« Coma lo nòstre amor de nosaltre meteis pòt pas èsser separat del besonh d’èsser tanben amat per d’autres (e de n'èsser ajudat en cas de dangièr), coma fasèm de nosaltre meteis una fin pels autres e qu'aquela maxima pòt pas jamai obligar autrament ques qualificada per formar una lei universala, per enseguida, pel biais de la volontat de far tanben dels autres une fin per nosaltres, lo bonaur d’altrú es une fin qu'es tanben un dever. »
Se donc lo dever al vejaire de se meteis consistís a trabalhar a sa perfeccion morala personala e non a cercar lo sieu bonaür, la dicha recerca es pas per tant contrari a la morala, que pòt contribuir a entretenir la moralitat:
« L'adversitat, la dolor, l'indigéncia son de grandas tentacions d'enfrànher son dever; lo gaubi, la fòrça, la santat e la prosperitat en general, que s'opausan a aquela influéncia, pòdon donc tanben çò sembla èsser gaitats coma de fins que son en meteis temps dels devers, a saber aquel de trabalhar al sièu bonaür e non pas sonque a aquel d'altrú. Mas alara es pas lo bonaür qu'es la fin mas la moralitat del subjècte. »
Arribats a aquel estadi, vejam aparéisser una question: se deu trabalhar al bonaür d’altrú, mas que pòdi tanben trabalhar al mieu pròpri, cossí repartir los mieus esfòrces entre aqueles qu'an una mira egoïsta e aqueles qu'an una mira altruista? La responsa de Kant es a l'encòp imprecisa e nuanciada: