Lo Nòu Testament,var. Nau Testament, Nuòu Testament. tanben nomenat Novèl Testament,var. Navèth Testament, Novèu Testament. Testament Grèc o Escrituras grègas, es lo recuèlh dels libres de la Bíblia crestiana escrits après la naissença de Jèsus Crist. Aquel tèrme foguèt utilizat pels primièrs crestians per descriure la lor relacion amb Dieu (segon 2Co 3:6-15 e Ai 19:15-20), en fasent referéncia al "pacte novèl" entre Dieu e l'umanitat en oposicion al "pacte ancian" o "Ancian Testament", tractat amb lo pòble d'Israèl: Dieu, qu'als temps ancians aviá establit son aliança amb aquel pòble, faguèt una nòva e definitiva aliança amb l'umanitat entièra, mejanç son Filh, Jesus Crist, çò que, après aver anonciar la bona novèla de la salvacion, foguèt condemnat a morir sus la crotz e ressuscitèt lo tresen jorn.
A l'entorn d'aquela afirmacion fondamentala de la fe dels primièrs crestians nasquèt lo Nòu Testament o la Novèla Aliança, un recuèlh de vint-e-sèt escrits, redigits gaireben totes pendent la segonda mitat del sègle I.
Contèxte istoric L'aparicion del cristianisme se la cal contextualizar dins d'una geografia, un temps istoric, una cultura, una economia e una politica plan precisa; lo biblista italian Romano Penna comença un de los sieus libres amb aquela frasa: "lo cristianisme nasquèt pas in vitro coma fruch artificial de laboratòri".Bíblia Catalana. Romano Penna, Ambiente histórico-cultural de los orígenes del cristianismo, Bilbao 1994, p.9En 1993 la Comission Biblica Ponteficala publiquèt lo document intitulat L'interpretacion de la Bíblia dins la Glèisa ont s'afirma qu'es pas simple concebre los fachs e paraulas que se tròban dins la Bíblia perque los lectors lors cal tornar enrè vint o trenta sègles. "La Paraula eternèla s'es encarnada dins una epòca istorica concrèta, en un mitan social e cultural plan determinats. Qui la vòl comprene, li cal la cercar umblament ailà ont se faguèt perceptibla".Pontifícia Comissió Bíblica, La interpretació de la Bíblia en l'Església, Barcelona 1994, pp.42 i 121.
Palestina al temps del Nòu Testament
L'empèri roman Los eveniments ligats al Nòu Testament se debanèron sustot en Palestina, mas tanben dins autras regions vesinas de Mediterranèa, ont s'èra espandit lo cristianisme. Totes aqueles territòris se trobavan a l'epòca jos la dominacion roman.
Los romans avián format un empèri qu'aviá de semblanças amb l'empèri creat dins lo sègle IV AbC per Alexandre lo Grand e qu'amassava de territòris fòrça diferent. La cultura que distinguissiá l'empèri roman es lo resultat de l'union entre la pensada e las costumas grègas, d'un costat, e l'organizacion politica romana, de l'autre. La basa de l'empèri èran las vilas, ont i en abondança las bastissas publicas, luòcs de relacion e de vida sociala. Las comunicacions èran bonas, mercés a la seguretat de las rotas comercialas e als escambis de tota sòrta entre las diferentas regions de l'empèri. Las gents podavan se desplaçar a pè, e los mai rics e comerçants, en carris; èra tanben important lo transpòrt maritim.
La populacion de l'empèri èra repartida en tres categorias socialas: los patricians o de ciutadans romans de classa nauta, los plebèus, òmes liures de classa bassa, e los esclaus. Aqueles qu'avián la ciutadania romana avián drech a participar a l'eleccion de magistrats, pagavan pas impòstes e podián solament èsser jutjats pels tribunals romans; de mai, podián pas èsser condemnats a cèrtas penas infamantas, coma la flagellacion o la crucifixion. L'esclavatge èra un fach abitual dins tot l'empèri roman.
Al subjècte de l'aspècte religiós, dins l'empèri roman convivián tota mena de cultas, que la religion oficiala aguèt una fòrta influencia grèga. A costat de la religion oficiala, la religiositat populara aviá fòrça pes, se manifestant per la magia, la mascariá, la devinacion e d'autras manifestacions semblablas. Venent d'orient, los cultes secrèts reservats a unes iniciats (religions mistericas) la preséncia sociala aumentava. Un autre fach significatiu es que los emperaires avián començat a recebre d'onors divinas. Unes emperaires, coma Tibèri, Claudi o Vespasian, recebèron un culte un còp mòrts, mas d'autras, coma Caligula, Neron e subretot Domician, se faguèron adorar encara vivent e perseguiguèron durament aqules que, coma los crestians, lo negavan..
Lo domeni roman de Palestina L'aucupacion romana de Palestina aviá començat en 63 AbC, amb la conquista de Jerusalèm per Pompeu, l'adversari politic de Juli Cesar.
Los romans avián laçat lo govèrn del país dins la mans de la dinastia erodiana. Eròdes lo Grand regnèt sus tota Palestina dempuèi 37 fins 4 AbC. Conscient que dependiá d'eles per manténer lo sieu poder, se mostrèt en tot moment amic dels romans e agissiá amb astúcia e abiletat.
Eròdes entreprenguèt lo bastiment de fòça òbras publicas. La mai grandiosa èra sens dobte lo restauracion del temple de Jerusalèm, que venguèt una de las bastissas mai monumentalas de la antiquitat; las òbras comencèron en 20 AbC e s'acabèron pas abans 62-64 ApC. Pasmens, Eròdes capitèt pas a ganhar la simpatia populara. Son origina non josieva (la siá familha èra originària d'Edom), sa complicitat totala amb los ocupants romans e son inclinacion per la cultura grèga, qu'en fòrça aspèctes contunhava d'èsser inacceptable pels josieus, faguèron que sempre demorèt mal vist per una granda partida de la populacion. Alara èran frequentas las revòltas contra el, qu'enfrentava amb una fòrta repression militar.
Quand Eròdes lo Grand moriguèt, los territòris que formavan son reialme foguèron divisats entre tres dels sieus filhs: a Arquelau de Judèa, Samària e Edòm; a Eròdes Antipas, Galilèa e Perèa, e a Felip los territòris al nòrd-èst de Jordan. Los dos primièrs son aqueles qu'an mai d'importança pel Nòu Testament.
Eròdes Antipas governèt Galilea fins a l'an 39 dC. Bastiguèt la vila de Tiberiàs e la faguèt capitala del sieu territòri. Segon los evangèlis, faguèt decapitar Joan Baptista, qu'aviá criticat sa relacion illegítima amb Erodias, e intervenguèt dins lo procès que condamnèt Jèsus a la mòrt.
Arquelau, el, contunhèt en Judèa l'actitud violenta del paire, e los josieus capitèron que l'emperaire roman August lo capvira de sa carga en 6 ApC. A partir d'alra, son territòri casèt jol contròtle dirècte dels romans, mejanç un governador, nomenat primièr prefècte e après un procurador, que s'ocupava de las questions mai importantas del legat de la província de Siria, demorant Antioquia. Los governadors demoravan a Cesarèa, sus la còsta mediterranèa, e se desplaçant a Jerusalèm per d'escasenças especialas. Mai sovent, respectavan l'autonomia dels josieus per las questions religiosas, mas controtlavan de près los aspèctes judiciaris e financièrs. La preséncia notòria de l'armada aviá una tòca dissuasiva pels ocupants romans. Lo governador de Judèa mai important pel Nòu Testament es Ponç Pilat, que la regissiá entre 26 e 36. Lo regim de prefèctes/procuradors contunhèt a Judèa fins a 66. sonque per un pichon interval, de 41 a 44, un autre membre de la familha erodiana, Eròdes Agripa, fellen de Eròdes lo Grand, governèt coma rei de la Palestina tota. Eròdes Agripa I se faguèt amic dels farisèus e inicièt las persecucions contra los crestians (Ac 12). Lo sieu filh Eròdes Agripa II serà mai tard rei dels territòris del nòrd-èst de Jordan, e pendent un temps aurà tanben lo contraròtle del temple de Jerusalèm. Dels governadors posteriors, lo Nòu Testament remembra Antoni Felix, contra qual Pau se deguèt defendre a Cesarèa (Ac 24:24), e Porci Fest, que convoquèt Pau a Roma per èsser jutjat coma ciutadan roman (Ac 24:27;Ac 25:1-32)
La pauca consideracion dels romans envèrs las leis e las costumas josievas alimentava lo malèsser e, per s'acabar per de movements de revòlta. En 66 èran en la guèrra dobèrta. Los josieus prenguèron Jerusalem e desfaguèron las legions romanas. La lucha durèt quatre ans; d'en primièr las operacions foguèron dirigidas per Vespasian, per la reconquista del territòri josieu, fins que en 69, proclamat emperaire, deguèt tornar a Roma. Lo sieu filh Tit lo succediguèt coma general en cap de l'armada en la lucha contra los josieus. L'estiu de 70, après un sètge long, los romans aclapèron Jerusalem e lo sieu temple.
Amb aquela destruccion, lo judaisme perdiá lo sieu centre e lo sieu ponch de referéncia; mas, malgrat tot, de pichons grops contunhèron encara la resisténcia contra los romans. Lo darrièr recapte de caire foguèt la fortalesa de Massada, situada sus un pic vertadièrament inaccessible près la Mar Mòrta. Mentretant, sembla que los crestians, que s'èran pas jonchs a la lucha contra los romans, s'èran retirats dins la vila de Pella, en Transjordania.
Se lo judaisme poguèt subreviure après lo desastre de 70, foguèt mercés subretot al grand nombre de josieus que se dispersèron per tot l'empèri roman, mas tanben dins la quita Palestina. Aqueles al cap d'aquela renovacion èran mai que tot de farisèus, que los lors adversaris màger en judaisme, los saducèus, avián desaparegut aviats per la catastròfa. Aital, lo judaisme gardèt dempuèi l'ora un ton plan farisèu e rabinic. La vila de Jamnia, foguèt lo ponch d'encontre dels mèstres de la Lei que donèron un vam fòrt a la reorganitzacion intèrna del judaisme; entre autre, a Jamnia se fixèt definitivament lo canon josieu dels libres biblics.
La societat josieva al sègle I
Situacion sociala e economica L'activitat economica màger de Palestina al temps del Nòu Testament èra l'agricultura, que se practicava sustot a Galilèa, ont i aviá espandidas pro grandas de terrens fertils. Lo produch mai cultivat èran los grans. La region de Judèa, mens ben adaptada a la cultura de la tèrra, permetiá, mens que mai, l'elevatge. D'autras activitats caracteristicas de la Palestiniana del I èran la pesca e de mòde de trabalh artesanal.
A Jerusalèm la primièra font de riquesa èra lo temple. A l'escasença de las tres grandas fèstas de pelegrinatge, subretot Pascas, se concentravan dins la vila granda de multituds de gents que i pujavan per participar al culte del temple. A partir dels revenguts que supausava per Jerusalem aquela afluéncia de gents, totes los josieus, quitament los que vivián fòra de Palestina, èran obligats a pagar un tribut per sosténer lo culte del temple de Jerusalèm.
Lo comèrci terrèstre se fasiá mejan un malhum excellent de vias de comunicacion, que cobrissiá tot l'empèri. Sovent venán de caravanas de l'Orient amb de produchs destinats a Roma. Se manteniá tanben un comèrci exterior per via maritima. Lo pòrt mai important de Palestina èra aquel de Cesarèa. Palestina èra pas una region epecialament rica, e las unicas exportacions que se podiá permetre èran l'òli, las olivas e lo vin. Al subjècte del comèrci interior, i aviá un notable escambi comercial a l'entorn del lac de Tiberiàs; Jerusalèm possedissiá tanben d'installacions comercialas.
Prenent en compte las capacitats de l'epòca e lo nombre dels abitants (unes 750.000), Palestiniana èra pas dins de condicions de far trabalh e noirir totes, e lo caumatge èra un fenomèn ja present, se las òbras publicas, iniciadas per Erodes, avián palliat un pauc lo problèma. D'un autre costat, las condicions de vida èran pas brica facilas, perque, en mai de la penuira, caliá pagar de fòrts impòstes als romans o als sieus aliats, los sobirans de la dinastia eerodiana. Fòrça josieus deguèron emigrar a l'estrangièr per cercar una situacion melhora. Aquela problematica èra agravada pel fach que la proprietat de la tèrra èra pas gaire repartida, e en Galilèa i aviá grandas expleitacions concetradas en paucas mans, mèstres que demoravan sovent a l'estrangièr.