De rerum natura (De la natura de las causas), es un gran poèma en lenga latina del poèta filosòf latin Lucrèci, que visquèt al sègle I. Compta sièis libres de 7 400 examètres dactilics, mètre classic utilizat tradicionalament pel genre epic, es una traduccion de la doctrina d’Epicur.
Lo poèma se presenta coma un ensag de « trencar los fòrts varrolhs de las pòrtas de la natura », es a dire de revelar al lector la natura del mond e dels fenomèns naturals. Segon Lucrèci, que s'inscriu dins la tradicion epicuriana, aquela coneissença del mond deu permetre a l'òme de se liberar del fais de las supersticions, subretot religiosas, constituissent tant d'entravas qu'empachan cadun d'aténher l'ataraxia, es a dire la tranquillitat de l'arma. « De poèma scientific, lo mai bèu es sensa dobte De Natura RerumBayet, p. 227.. »
L’epicurisme en Itàlia Pasmens se se saup pauc sus la vida de Lucrèci e maugrat d'incertituds sus son epòca, podèm compréner que s'agís d'una periòda de trèbols politics, marcada per de chaples (de Mari), de dictaturas (de Sulla de -82 a -79), de revòltas d’esclaus fòrça reprimidas (revòlta d'Espartac, de -73 a -71), o encara de guèrras nombrosas e violentas.
L'istòria de Roma es marcada a l'epòca per una crisi de las valors tradicionalas, coma l'ideal de virtus presicant lo coratge, la leialtat e la moderacion, que se tròba sovent escarnit e reprovat. Pasmens aquel ideal, sostengut pels estoïcians, avián fins ara ligat la societat.
Mai, l'influéncia de la cultura grèga sus la cultura romana es de còps vista coma una revenja dels vençuts (Grècs) suls venceires (Romans), çò qu'explica la resisténcia rescontrada per aqueles qu'ensajan de difusar la doctrina epicuriana a Roma. Mas aquelas resisténcias an pas empachat la doctrina epicuriana de s'espandre, per exemple dins los mitan de la noblesa, e subretot dins la region de Campània. Lo novelum de Lucrèci, coma lo mòstra Ciceron, es de difusar aquela doctrina jos la forma d'una poesia grandiosa, e non, segon los tèrmes de Ciceron, « sens pas cap d'art », « sens netetat, sens òrdre e sens ornament », coma l'avián fach fins alara los davancièrs de Lucrèci.
D’Epicur a Lucrèci: la nocion de traduccion Lucrèci a pas la pretencion de crear de concèptes novèls, mas de traduire Epicur, es a dire, segon lo sens ancian del mot traducere, de transmetre lo sistèma epicurian, alara vièlh d'unes dos sègles. Es notable qu'al moment de trebols politics, es la doctrina de l'epicurisme, presican una retirada sus per esapar als escambis de la politica, que comença a prevaler sus aquela de l'estoïcisme, que n'apelava al contrari a la participacion (mesurada e de bon sens) del savi als afars de la ciutat.
L'originalitat subversiva d’Epicure, a l'epòca, èra de se far glòria de l'individualisme al moment que las autres doctrinas fondan la « vertut » — que passava pels afars publics, o al mens las relacions amb los autres ciutadans — en qualitat morala indispensabla. Epicur rebuta aquel idealisme moral, afirmant que lo bonaür consistís sonque dins l'abséncia de dolor e de trebols. « Escopi sus la moralitat e sus las admiracions voidas que li son acordadas, quand produch pas cap de plaser », çò declara. Lo critèri màger de vertat de sa doctrina es donc la sensacion, e la morala a per fin de definir los mejans d'accedir durablament al plaser. A subjècte de la fisica, deu avalir las « terrors e tenèbras de l'esperit ».
L'estil d'Epicur èra d'una tecnicitat que fasiá la lectura malaisida. Dins sa traduccion de çò que d'esperel nomena un « subjècte escur », Lucrèci torna jos una forma poetica çò que podèt extraire de tèxtes de son mèstre: es un imitator original, sens que la doctrina epicuriana auriá estat benlèu pas promés a venir que coneguèt.
Lo ròtle de Lucrèci dins l'espandiment de la doctrina epicuriana es tan grand qu'unes punts de la doctrina d'Epicur èran pas dins los tèxtes d'aquel darrièr que podèron èssr conservats: atal lo concèpte de clinamen o « declinason », desviacion minimala dels atòms qu'explica la formacion del mond e de la matèria, son a pas dins De natura rerum. Mas, aquel concèpte es fòrça important que, mai d'explicitar la constitucion d'un mond finit dins l'univèrs infinit, garantís la libertat de l'òme, son vam vital, que la desviacion minimala e espontanèa que demoran los atòms es regida per l'asard, e non per quin que siá determinisme.
La causida de la forma poetica
Una fin pedagogica Se lo tème de la natura de las causas es « un subjècte escur, » cal alara desvolopar d'estrategias intelligible. Es una de las rasons que Lucrèci fa la causida de la forma poetica, per impregnar sa doctrina salvatritz « del doç mèl de la poesia », coma o fariá un mètge amb una medecina.
Lucrèci dedica son poèma a Gai Memmi, ric orator roman. Desvolopa son tèxte s'adreçant de contunh a aquel interlocutor, que nomena a onze escasença pendent lo poèmaSalem, p. 16. Aquò li permet de preveira las objeccions eventualas e d'i respondre amb benvolença, en acòrdi amb la fin pedagogica del tèxte. Son tèxte es tanben donat plan vivent per « la passion que Lucrèci dona a seguir son rasonament, per la vivacitat de sas interrogacions, de sas exclamacions, de sos triomfs logicsBayet, p. 212».
Lo plan comença per expausar los principis generals per enseguida desvelopar las consequéncias en matèria de concepcion filosofica del mond e etica personala. Libre I: principis fondamentals de l'atomisme Libre II: fisica atomica e constitucion dels còsses Libre III: l'arma umana e la crenhença de la mòrt Libre IV: la vida psiquica e lo sentiment amorós Livbe V: istòria del mond e dels òmes Libre VI: fenomèns fisics e plagas Lucrèci s'alunha de son mèstre al subjècte de l'estatut de la poesia. Epicur, que mespresava tota elaboracion literària, recomandava a Pitoclès, son discípol, de « se tapar las aurelhas amb de cera coma l'Ulisses d'Omèr », de fugir a plenas velas, per cedir pas a la « incantacions de las serenas de la poesia ». La poesia, per el, deuriá demorar un pur divertiment, o alara possedava « la seduccion perniciosa dels mites » qu'es indispensable de resistir, coma a tota supersticion que trobla l'arma.
Un poèta filosòf Lo poèma de Lucrèci se situa dins la continuitat dels grands modèls de filosòfs-poètasBayet, p. 211 dels temps ancians, coma Empèdocles e Enni, que pretendon revelar la natura del mond, es a dire far aparéisser una cosmogonia pel poderós intermediari que constituís lo vèrb. Lucrèci soslinha sovent lo caractèr eficaç de son vèrb, coma o mòsta lo grand nombre d'escasença dels vèrbs « dire » e « revelar » dins lo poèma.
La natura, segon Lucrèci, possedís una forma benlèu cambiadissa: los espectacles qu'ofrís nos son donats jos la forma d'« espècias » totjorn renovelats, que sola l'abitud nos empacha de comprene dins lor eternal novelum. La natura se desvela al poèta, qu'a per foncion gaireben divina de la revelar a son torn als òmes.
Lucrèci explòra una novèla dimension del rapòrt entre la natura e l'òme, aquel acquerissent fàcia a la natura la qualitat d'un subjècte moral. La nocion de pacte (foedera), elaborada ja per la religion romana e tornada per Lucrèci, per designar las leis e limitas de la natura, significa que l'òme deu conéisser e acceptar aquelas leis. Mas Lucrèci suggerís pel primièr còp qu'es possible a l'òme de trencar aquel pacte: un còp lo rapòrt òme/natura liberat de l'idèa transcendenta de religion, la responsabilitat morala de l'òme ne ven que mai fòrta. L'òme deu provocar « la religion tradicionala e son agach òrre » per se consacrar a l'estudi dels fenomèns naturals.
Teoria fisica
Atòms e void Segon la teoria fisica d'Epicur, que trobava sa basa per Democrit e Leucip, tot, e tanben l'arma umana e los quita dieus, es entierament constituit d'atòms e de void. Al plan terminologic, cal notar que, pasmens se torna una teria ja elaborada en grèc, Lucrèci causiguèt d'utilizar pas lo tèrme grèc « atòm », mas utiliza puslèu de perifrasas: « còsses invisibles », « còsses primièrs » (I, 510), « còsses generators » (I, 60) o encara « semens de las causas »Greenblatt, p. 185.
Totas aquelas particulas son immudables, desprovesidas de sensacion e incoloras (II, 737). Se movon de contunh, mercé als espacis voids qu'existisson entre elas (I, 383), lo void essent important dins un borron de lana que dins un tròç de plomb (I, 360). Los atòms son pas totes semblables, mas se destrian segon « lors distàncias, lors caps, lors unions, lors peses, lors tusts, lors encontras e lors movements » (II, 725-27).
Lo clinamen Lo clinamen designa la « declinason » dels atòms, es a dire lo movement minim que son l'objècte obligatoriament, o alara cason verticalament pel void e pas cap de mond poiriá naícer. Aquel movement, que se realiza d'un biais totalament aleatòri (II, 218-220), provòca de contunh una seria de reaccions en cadena. Lo clinamen es tanben a la font del liure arbitri, sens que los movements de las particulas aurián degut èsser predeterminats de tota eternitatGreenblatt, p. 188.
Evolucion del vivent Aquel constant movement de las particulas es tanben responsable de l'evolucion dels èssers vivents, Totes los atòms de segur pòdon pas se combinar de biais quin que siá, que « totes los còsses venon de semens definidas, an una maire determinada e creisson amb la facultat de conservar cadun son espècia » (II, 707-10). Mas abans de n'arribar aquí, la natura experimentèt dins de biais multiples, engendrant de monstres e d'organismes non viables, abans de ne capitar a produire des còsses que se transformèron pendent un long e complèxe procediment d'ensag e errorsGreenblatt, p. 189.
L'organ precedèt la foncion. Los diverses organs foguèron pas creats per una fin determinada, mas permetèron a la creatura que n'èra dotada de se'n servir per subreviureGreenblatt, p. 190 :
" Pas res en efièt se formèt dins lo còs pel nòstre usatge; mas çò que se tranformèt, s'utiliza. Pas cap de facultat de veire existiguèt abans la constitucion dels uèis, pas cap de paraula abans la creacion de lenga, e las aurelha existiguèron plan abans l'ausida dels sons "(IV, 834-39)
Luènh d'aver començat dins un mitic edat d'aur, las espècias deguèron lutar per lor subrevida: " Fòrça espècias deguèron perir sens aver pogut se reproduire e daissar una descendéncia. Totas aquelas que veses respirar l'aire vivificant, es l'engana o la fòrça, o fin finala la velocitat que dempuèi l'origina los aparèt e servèt " (V, 855-59).
Epicur contra Aristòtel Atribuissent al quita atòm lo movement de la generacion e lo cambiment que permet lo passatge d'un essent a un autre, Epicur s'opauda radicalament a la concepcion finalista d'Aristòtel. Per Epicur, existís pas de finalitat, mas doas causas: los « movements apropriats » dels atòms d'un costat, e de l'autre, los « pactes » misterioses amb que la natura se fixa de limitas. Aquò implica donc la causalitat dels fenomèns naturals e de la matèria, afranquida de tota finalitat: la natura es pas qu'una fòrça cega.
La concepcion de la natura coma assemblatge d'elements primièrs non caracterizats e immudables provòca una concepcion del void pròpra a Epicur, e en seguida a Lucrèci, que diferís d'aquelas del presocratics coma Empèdocles e Anaxagòr, pels quals existís un principi primièr dont totas las causas naturalas resultan. Lo non èsser al sens de Parmenides, es a dire coma principi anientant, es oas utilizat per Epicur e Lucrèci: segon eles, los còsses primièrs o atòns an lo meteis estatut ontologic que lo void. Li real se compausa del meteis biais de void o d'atòms, e lo non èsser fa partit del real al meteis títol que los còsses.
Consequéncias als plans filosofic e moral
Lo bonaür coma abséncia de trebol