França. (en francés France ), oficialament la Republica Francesa (en francés: République française), es un estat sobeiran que la màger part de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Sa capitala es París, sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'èuro. França se formèt durant lei primièrs sègles de l'Edat Mejana a partir dei territòris romans ocupats per lei Francs qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle , tenguèt un empèri coloniau vast entre lei sègles e . Dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es un membre permanent dau Conseu de Seguretat de l'ONU, es dotat de l'arma nucleara e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'Union Europèa. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 67 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe capitalista. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau.
Una granda part de l’Occitània caup dins França.
Istòria
thumb|right|Evolucion territoriala de França dempuei l'Edat Mejana.
L'ocupacion umana dau territòri francés es fòrça ancian. Es poplada dempuei lo Paleolitic e lo Neolitic gràcias a divèrsei migracions de populacions. Vèrs 600 avC, foguèt poblat per lei Cèltas que foguèron conquists per lei Romans en 52 avC. Lo nom de França es eissit d'un pòble germanic ancian que l'existéncia es atestada dempuei lo sègle . Lor rèi Clodovèu I capitèt de crear una dinastia que foguèt a l'origina d'unei reiaumes partejats entre leis eiretiers de la dinastia. Au sègle , foguèt rebutada per lei Carolingians que lo rèi Carlesmanhe venguèt emperaire en 800. En 840, son empèri foguèt partejat entre leis eretiers de son fiu. Foguèt creat sus sa partida occidentala lo reiaume de Franca Occidentala que vendriá pauc a pauc lo reiaume de França. Aquela apelacion apareguèt per lo premier còp en 1205 e demorèt fins a la casuda de la monarquia en 1792. Lo sègle veguèt l'aparicion de divèrsei formas d'estats fins a l'adopcion definitiva de la Republica entre 1870 e 1875.
De la Preïstòria a l'Empèri Roman
thumb|right|Pinturas preïstoricas de la Bauma de Las Caus.
thumb|right|Representacion de la capitula de Vercingetorix còntra Juli Cesar en 52 avC.
La preséncia umana sus lo territòri es atestada dempuei 1,8 milions d'annadas. Lo clima èra alora relativament malaisat e variable pendent lei diferents periòdes de glaciacion. Ansin, lo país assosta un nombre relativament important de baumas e d'abrics adornats que l'exemple pus conegut es la Bauma de Las Caus en Dordonha. Aqueu periòde s'acabèt vèrs - amb la fin de l'èra glaciala. A partir de -7000, es lo començament dau Neolitic. Lei millennis e avC veguèron un desvolopament demografic e agricòla important e lo començament de l'utilizacion de metaus (aur, coire e bronze). Lo fèrre faguèt son aparicion vèrs lo sègle .
Vèrs -600, lei Grècs de la vila de Focèa fondèron la colonia de Marselha sus la riba mediterranèa. Enterin, de migracions de Cèltas aguèron luòc dins lo país e aqueu pòble ocupèt pauc a pauc la màger part dau territòri entre lei sègles e avC. Aquò entraïnèt l'emergéncia de Gàllia que venguèt lo nom donat ai regions abitadas per lei populacions cèltas. En 152 avC, lei Romans ne'n realizèron la conquista dau quart sud-èst que formèt la província de la Narbonesa. Puei, en 58 e 51 avC, Juli Cesar ocupèt lo rèstade Gàllia après sa victòria còntra l'insureccion dau cap cèlta Vercingetorix. Lo país venguèt donc un element essenciau de l'Empèri Roman en Euròpa Occidentala. Après la conquista, lo poder roman foguèt rarament menaçat per la populacion e una civilizacion novèla faguèt son aparicion, magerament dins lei vilas, entre Romans e Cèltas. D'autra part, l'economia dau país èra dinamica e Gàllia se modernizèt fòrtament amb la construccion d'infrastructuras importantas (teatre, aqüaductes...). Ansin, maugrat la fortificacion de la frontiera de l'Empèri sus lo Ren, lo país foguèt una buta per leis invasions barbariás e un enjòc major dei luchas intèrnas per la succession imperiala. Lo crestianisme faguèt tanben son aparicion pendent aqueu periòde.
En 406, Gàllia romana s'afondrèt rapidament durant lei Grandeis Invasions. Tre la mitat dau sègle , Alamnans e Francs traversèron Ren e s'installèron dins lo nòrd de Gàllia. Puei, lei Visigòts ocupèron Septimània e Aquitània e lei Burgondis lo centre de Gàllia. De generaus capitèron de mantenir lor preséncia sus divèrsei partidas dau territòri mai lei luchas intèrnas de l'Empèri e lor afebliment progressiu causèron lor casuda vèrs la fin dau sègle. En 476, un darrier còp d'estat entraïnèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident.
L'Edat Mejana e la formacion de França
thumb|right|Representacion de la conversion au crestianisme de Clodovèu I en 496.
Après la fin de la dominacion romana, Gàllia foguèt devesit entre unei pòbles que formèron de reiaumes diferents. En 496, la conversion au crestianisme dau rèi franc Clodovèu I li permetèt d'obtenir l'aliança de la Glèisa Catolica. Sa dinastia, dicha merovingiana, poguèt establir son poder sus un territòri devesit entre unei reiaumes dirigits per de membres de la mema familha. Aquela dinastia conoguèt de dificultats a partir dau sègle e foguèt rebutada en 751 per lei Carolingians. Sei premiers rèis, Pepin lo Brèu e Carlesmanhe, realizèron l'agrandiment dau reiaume e lo segond venguèt Emperaire en 800. En 840, aquel empèri foguèt partejat entre lei tres eiretiers de son fiu. A l'oèst, se formèt donc lo reaiume de Françia Occidentala. Dirigit per lei Carolingians fins a 987, aqueu reiaume deguèt luchar còntra divèrseis invasions durant lei sègles e coma lei Vikings, leis Ongrians o lei Musulmans. Una societat de tipe feodau i faguèt son aparicion e devesida leis abitants entre tres òrdres qu'èran lo clergat, la noblesa e lo tèrç estat.
En 987, après la fin de la dinastia carolingiana occidentala, Uc Capet foguèt elegit rèi per lo rèsta de l'aristocràcia formant la dinastia novèla dei Capecians. Aquela dinastia va regnar, sota de brancas diferentas de la familha, fins au sègle . Es tanben lo començament dau procediment d'unificacion de França meme se, au sègle , la màger part dau territòri reiau es quasi independent. Entre lei sègles e , lei rèis francés successius capitèron d'aumentar lei territòris sota lor administracion pròpria, dichs domeni reiau, e prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei grands senhors feodaus dau reiaume (Flandra, fèus anglés, Tolosa...).
Lei sègles e veguèron lo debanament d'una crisi grèva (Guèrra de Cent Ans) en causa d'un problema de succession per la corona de França entre lei rèis francés e anglés. La màger part dau país foguèt destrucha per lei combats, lei pilhatges e leis epidemias coma aquela de la Pèsta entre 1346 e 1349. Après de dificultats, la monarquia capitèt de renforçar son poder gràcias a la formacion d'una armada e d'una imposicion permanentas.
La Renaissança e l'apogèu de la monarquia
thumb|right|Retrach dau rèi Loís XIV (1643-1715).
Lo sègle foguèt caracterizada per lo renforçament continú dau poder reiau que venguèt pus absolut a l'entorn de la persona dau rèi. L'unificacion dau reiaume contunièt amb l'adopcion dau francés per la redaccion deis actes oficiaus en 1539 e la reünion au domeni reiau de Bretanha e de la màger part d'Auvèrnha. D'autra part, foguèt tanben lo començament d'una lucha acarnada entre lei reiaumes de França e aquelei de la familha dei Hamsborg (guèrras d'Itàlia). La cultura de l'epòca foguèt egalament fòrtament influenciada per lo movement de la Renaissença vengut d'Itàlia, especialament dins lo domeni deis arts. Pasmens, la fin dau sègle foguèt tornarmai marcat per una crisi grèva que veguèt lo debanament d'unei guèrras religiosas entre Catolics e Protestants (1562-1598).
L'òrdre foguèt tornarmai establit per lo rèi Enric IV (1598-1610). Lo règne de son successor, Loís XIII (1610-1643) foguèt caracterizat per lo renforçament dau poder reiaume e per lei rebellions de l'aristocracia per gardar sei privilègis e son poder politic. Lo poder reiau foguèt lo venceire durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) que capitèt de « domesticar » la noblesa e fondèt la monarquia absoluda francesa. Enterin, durant son règne, França venguèt la poissança majora dau continent e realizèt divèrsei conquistas en direccion de l'Èst (Franca Comtat, Alsàcia...). Dins aquò, la fin de son rèine foguèt ensornidas per de reviradas militars e una crisi economica importanta.
Lo rèine seguent, Loís XV (1715-1774) foguèt donc lo començament d'un declin progressiu de la monarquia absoluda que foguèt pas capabla de faciar sei dificultats economicas. Ansin, França foguèt desfacha durant lei guèrras europèas dau sègle perdent son empèri coloniau au profiech d'Anglatèrra en 1763. Sa revènge en 1783 durant la guèrra d'independéncia deis Estats Units li permetèt pas de redreiçar la situacion que venguèt au contrari pus grèva en causa dei despensas de guèrras, de l'abséncia de conquistas importantas maugrat la victòria e d'una tièra de recoltats marridas. L'òrdre dau Regime Ancian foguèt donc fòrtament contestat a la fin dau sègle mai leis assais de reformas mau capitèron en causa de la resisténcia dei privilegiats.
Lo periòde revolucionari
thumb|right|Presa de la Bastille lo 14 de julhèt de 1789.
thumb|right|Batalha de Valmy lo 20 de setembre de 1792.
En 1789, la degradacion dei finanças entraïnèron la convocacion deis Estats Generaus per lo rèi Loís XVI (1774-1792). Causant una desirança gròssa de reformas, l'assemblada veguèt rapidament la rebellion dei deputats dau Tèrç Estat que se proclamèron Assemblada Nacionala en 1789 e prenguèron lo poder legislatiu. L'insurreccion parisenca de julhèt de 1789 (presa de la Bastille lo 14) e sa generalizacion au rèsta dau país (Gròssa Paur) durant l'estiu causèt l'abolicion oficiala dei privilègis, l'adopcion de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan e la disparicion de la monarquia absoluda que foguèt remplaçada per una monarquia constitucionala.
Pasmens, lo rèi assaièt de luchar còntra la Revolucion. En 1791, un assai de fugida vèrs l'estrangier foguèt arrestat a Varennes per leis autoritats de l'Assemblada. Puei, en 1792, lo rèi acceptèt de declarar la guèrra ais Austrians esperant una desfacha rapida deis armadas revolucionàrias. Lo 10 d'aost de 1792, una revòuta novèla de la populacion parisenca causèt son arrestacion per traïson. En setembre, l'invasion deis armadas estrangieras foguèt blocada a Valmy e la monarquia abolida per l'Assemblada. Enfin, en genier de 1793, lo rèi foguèt executat après son procès per traïson. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra còntra la màger part dei país europèus. Menaçadas a la mitat de 1793, lei tropas revolucionàrias prenguèron pauc a pauc l'avantatge en 1794 e obtenguèron finalament la victòria en 1798.
A l'interior dau país, lo poder foguèt dominat per l'esquèrra revolucionària fins a 1794 (periòde de la Terror) que capitèt d'organizar la defensa dau país e una tièra importanta de reformas. Pasmens, la politica de repression e lei luchas intèrnas de sei membres entraïnèron son rebutament. Après sa casuda, lo poder foguèt ocupat per de movements de drecha que contunièron la guèrra amb succès mai foguèron pas capables de faciar lei dificultats economicas. En 1799, lo govèrn foguèt donc rebutat per Napoleon Bonaparte qu'establiguèt un regime autoritari dich Consulat de 1799 a 1804 puei fondèt lo Premier Empèri Francés en 1804.
Sota sa direccion, França bateguèt leis autreis poissanças continentalas e i establiguèt sa dominacion. En 1810, la mitat d'Euròpa èra ocupada per sei fòrças. Pasmens, l'oposicion permanenta d'Anglatèrra e lo desastre de la campanha de Russia (1812) foguèron l'ocasion d'una revènge per leis enemics de França. Entre 1812 e 1814, Napoleon deguèt pauc a pauc se replegar vèrs França. París foguèt presa en 1814 per leis Aliats entraïnant l'abdicacion de l'emperaire.
Lo sègle