thumb|right|Fotografia d'un relòtge de la fin dau sègle XVIII.
Un relòtge (dau latin horologium) es un instrument que permet de mesurar lo temps. Divèrsei modèls existisson que son utilizacion evolucionèt segon leis endrechs e lei periòdes. Lei pus importants son lei mòstras solaras e lei relòtges d'aiga, sistèmas antics largament utilizats fins au sègle XX dins certanei regions en causa de sa simplicitat, lei relòtges mecanics que dominèron de la fin de l'Edat Mejana au sègle XX e lei relòtges atomics e de qüars que son lei dispositius pus utilizats dempuei leis ans 1970. La construccion dei relòtges es una tecnica dicha relotjariá qu'es una disciplina de precision. Dempuei lo sègle XVIII, es a l'origina d'un sector industriau relativament important que son montant d'operacions èra estimat a 40 miliards d'euros en 2012.
Istòria
De l'Antiquitat au periòde medievau
Precursors preïstorics
Lei societats preïstoricas an laissat ges de traça escricha mai semblan aver inventat de calendiers e de sistèma de mesura primitius permetent de seguir lei fasas de la Luna, lo cicle dei sasons ò d'eveniments astronomics de remarca coma lei solsticis e leis equinòccis. Lo pus famós es probable lo ceucle megalitic de Stonehenge dins leis Illas BritanicasPasmens, dins lei fachs, l'interès astronomic de Stonehenge es mau segur. En revènge, lo megalit vesin de Newgrange es clarament alinhat amb lo solstici d'ivèrn.. Pasmens, es pas lo pus vièlh car de grops de caçaires culheires serián estats capables de seguir lei sasons amb d'otís fachs de bastons e de cranis.
Mòstra solara
thumb|right|Fotografia d'una mòstra solara chinesa dau sègle II apC.
La mòstra solara foguèt inventada dins lo corrent dau milleni II avC en Egipte ò en MesopotamiaEn 2019, la mòstra solara pus anciana foguèt descubèrta en Egipte. Data de 1500 avC mai l'invencion es probablament anteriora.De descubèrtas realizadas au començament dau sègle XXI en Russia i an descubèrt de mòstra solaras primitivas que datan de 1500 avC. Foguèron probablament inventadas d'un biais independent.. Amb lo relòtge d'aiga, es lo sistèma pus ancian utilizat per mesurar lo temps. Se difusèt pauc a pauc vèrs Euròpa e vèrs China car foguèt utilizada per la màger part dei pòbles sedentaris d'Eurasia e d'Africa dau Nòrd. Basada sus la posicion aparenta dau Soleu dins lo cèu, indica lo temps solar gràcias au desplaçament de l'ombra d'un objècte sus una superficia de mesura. Amb una conoissença precisa de la latitud dau luòc d'installacion de la mòstra, autorizava una mesura relativament precisa. Uei, de mòstras solaras son ansin totjorn utilizadas per corregir lo temps calculat a partir dei relòtges atomicsAquela utilizacion s'explica per la necessitat de corregir lo temps calculat per lei relòtges atomics per tenir cómpte dei modificacions orbitalas de la Tèrra..
Pasmens, en despiech de sa precision, la mòstra solara aviá d'inconvenients importants. Premier, es un sistèma que necessita la preséncia dau Soleu per foncionar. Es tanben malaisat de construrre e de desplaçar. Enfin, permet pas de mesurar aisament de duradas pichonas.
Durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana, divèrseis instruments foguèron concebuts a partir dau principi de la mòstra solara. Lo pus famós es l'astrolabi, inventat per lei Grècs, que permet de determinar l'ora a partir de l'autor dau Soleu dins lo cèu. Au sègle XII, lo nocturlabi permetèt de realizar la meteissa operacion amb leis estelas.
Relòtge d'aiga
thumb|right|Fotografia d'un relòtge d'aiga iranian datant dau sègle V avC.
Lo relòtge d'aiga foguèt probablament inventat dins lo corrent dau milleni II avC, d'un biais independent, dins plusors regions diferentas (Egipte, Mesopotamia, China, Índia)Lo relòtge d'aiga pus ancian descubèrt a l'ora d'ara data dau sègle XVI avC. Dins aquò, d'elements permèton de sospichar una utilizacion pus anciana en China e en Índia.. Permetent de mesurar de duradas, podián foncionar dins un bastiment e èsser desplaçadas. De mai, se èran connectats amb un sistèma de mesura dau temps passat, permetián tanben d'indicar lo temps coma o fan lei relòtges modèrnes. Foguèron donc utilizats en parallèl dei mòstras solaras e conoguèron de perfeccionaments variats segon lei regions.
Lei pus impressionants aguèron luòc en Pèrsia onte de relòtges, utilizats per seguir lei trabalhs agricòlas, agantèron una precision similara ai mòstras actualas. De son caire, leis engenhaires chinés estudièron lei fenomèns de pèrda de pression liats a la demenicion de l'autor d'aiga dins lei sèrvas d'alimentacion. Aquò li permetèt de descubrir plusors mejans permetent de corregir lei variacions de debit e de mantenir la precision de sei relòtges.
En revènge, en Grècia e dins l'Empèri Roman, la precision demorèt limitada fins a la fin dau sègle IV avC. Lei mòstras solaras i demorèron donc pus utilizadas. Pasmens, de progrès foguèron realizats permetent la bastida de relòtges d'aiga monumentaus coma la Torre dei Vents d'Atenas. Puei, a partir dau sègle II apC, apareguèron de relòtges utilizant d'òli en plaça d'aiga. Entre lei sègles XI e XIV, donèron naissença ai sabliers que foguèt fòrça utilizat dins lei marinas europèas fins au sègle XVIII.
Dau periòde medievau a la Revolucion Industriala
Au començament de l'Edat Mejana, lei progrès scientifics e tecnologics permetèron la concepcion e lo desvolopament de relòtges novèus. La mecanizacion foguèt sa caracteristica principala e, durant aqueu periòde, la relotjariá foguèt pauc a pauc assimilada a una disciplina mecanica de precision.
Relòtge de candèla
thumb|right|Fotografia d'un relòtge de candèla.
Derivat dau relòtge d'aiga, lo relòtge de candèla apareguèt au començament dau sègle VI apC en China. Establida sus la durada de combustion lenta e previsibla d'una candèla (ò d'un objècte similar coma un baston d'encensL'ensems dei relòtges basats sus aqueu principi de combustion es dich relòtge de fuòc.), permetiá de mesurar lo temps de nuech. Se difusèt dins lo rèsta dau mond e un modèl melhorat foguèt concebut per lo sabent musulman Al-Jazari (1136-1236Son origina (araba ò iraniana) es pauc clara car sa vida es quasi desconeguda.) qu'apondiguèt una baioneta per fixar la candèla e un sistèma de lectura dau temps.
De sistèmas d'alarma simples podián equipar aquelei relòtges. Per aquò, una massa èra generalament penjada amb un fieu a la candèla. Quand lo frònt de combustion agantava lo fieu, sa combustion liberava la massa que tombava dins un recipient metallic. En Occident, lo principi dau relòtge de candèla foguèt tanben utilizat amb de calens entre lei sègles XVIII e XIX.
Premiers relòtges mecanics
L'aparicion dei premiers relòtges mecanics es un fenomèn mau conegut car lei racòntes dei cronicaires mencionan son existéncia sensa descriure lei mecanismes utilizats per lei mòure. Sembla parallèl a l'invencion de l'escapament qu'es una pèça, plaçada entre la fònt d'energia dau relòtge e un sistèma capable d'oscillar segon un periòde donat, que permet de comptar e d'entretenir d'oscillacions. Lo relòtge concebut en 725 per lei Chinés Yi Xing e Liang Lingzan marquèt ansin una etapa majora dins aqueu procès car utilizèt, probablement per lo premier còp, una forma primitiva d'aqueu dispositiu.
L'idèa se difusèt en Euròpa per lo mejan dei sabents arabs e iranians. Son adopcion i sembla relativament rapida car lei relòtges « mecanics » se multipliquèron dins lei tèxtes dau sègle XII. Èran probable mogut per una fònt d'alimentacion idraulica car certanei testimònis indican l'utilizacion de « l'aiga dau relòtge » per luchar còntra d'incendis. Au sègle XIII, l'installacion de campanas deguèt se sistematizar coma l'indica l'aparicion dau mot anglés clock, derivat dau tèrme celtic clocca (« campana » en occitan), per designar lei relòtges.
Aquò cambièt pauc a pauc a partir dau sègle XIV amb l'invencion dau foliot. Son principi èra basat sus un pes penjat a una còrda que son movement èra regularament arrestat per un sistèma compausat d'una verga e d'un balancier. La descenda dau pes permetiá de provesir l'energia necessària au foncionament dau relòtge e de se passar d'aiga, çò qu'èra un avantatge important. Pasmens, sa precision èra marrida amb una deriva jornadieras de doas orasPer aquela rason, lei relòtges utilizant un foliot èran unicament equipats d'una agulha pichona..
Relòtge astronomic
Un relòtge astronomic qu'indica lo temps e lo movement de certaneis astres (Soleu, Luna, planetas...). Fòrça complèxs, foguèron generalament d'objèctes de prestigi destinats a impressionar. Foguèron tanben de vectors importants de la mecanizacion dei relòtges car de mecanismes èran necessaris per permetre lo desplaçament regular deis objèctes seguits. Se de maquinas permetent de realizar aquelei calculs existián ja durant l'Antiquitat – la Torre dei Vents d'Atenas n'èra probablament equipada – lo premier relòtge astronomic vertadier foguèt l'òbra dau Chinés Su Song (1020-1101) que bastiguèt una torre relòtge en 1088 dins la vila de Kaifeng. Foguèt imitat per leis Arabs puei per leis Europèus que construguèron plusors modèls a partir dau sègle XIV.
Relòtge de ressòrt
thumb|right|Fotografia d'una fusada, còne canelat permetent de regular lo coble motor dei ressòrts utilizats dins lei relòtges mecanics dei sègles XV-XVIII.
Dins lo corrent dau sègle XV, lei relotgiers comencèron d'utilizar de ressòrts coma fòrça motritz dei relòtges mecanics. L'objectiu èra de melhorar la precision e de miniaturizar lei mecanismes. Pasmens, se pausèt rapidament lo problema de mantenir una fòrça constanta au fieu de la destenduda dau ressòrt. Dos dispositius, lo strackfreed e la fusada, foguèron inventats per reglar aqueu problema. Lo premier èra un sistèma de cama permetent d'egalizar la fòrça desliura per lo ressòrt au relòtge. Lo segond èra un còne canelat permetent d'enrotlar la cadena liada au ressòrt e de regular son coble motor.
Vèrs la fin dau sègle XV, aquelei progrès permetèron de produrre de mòstras pron precisas per indicar leis oras e lei minutas. Au sègle XVI, lei relòtges mecanics èran venguts pron precís per ajudar lo trabalh deis astronóms e foguèron utilizats per Tycho Brahe (1546-1601) durant sei trabalhs. Dins aquò, demoravan de problemas amb lei mecanismes dau periòde. D'efiech, lo strackfreed èra pauc eficaç e la fusada èra costosa. Necessitava pereu de competéncias importantas per èsser corrèctament assemblada. Ansin, la màger part dei relòtges dei sègles XV e XVI gardèron una agulha unica en causa d'una precision limitada.
Aparicion dau pendule
Après l'adopcion dau ressòrt, lo progrès seguent en matèria de precision foguèt l'adopcion dau pendule per contraròtlar lo movement dau mecanisme. L'idèa foguèt emesa per Galileo Galilei (1564-1642) mai la premiera realizacion foguèt l'òbra de Christiaan Huygens (1629-1695) que calculèt la longor necessària per obtenir un pendule aguent un periòde d'una segonda. Lo premier modèl foguèt bastit en 1657. Puei, en 1670-1671, l'Anglés William Clement inventèt l'escapament d'ancora que permetèt de remplaçar l'escapament eissit dei sistèmas de foliot. Aquò permetèt de melhorar la precision e de crear lei premiers relòtges d'armari que formèron un element important dau mobilier europèu fins au sègle XX.
Invencion dau ressòrt espirau e miniaturizacion