thumb|right|Fotografia de plusors tipes d'armas dau sègle XIX.
Una arma es un objècte utilizat per causas de daumatges, mentaus ò fisics, a un individú ò a un autre objècte. La premiera arma foguèt inventada durant la Preïstòria per la caça. L'idèa de crear d'armas dedicadas a la guèrra sembla pus tardiva car apareguèt probablament durant la Revolucion Neolitica amb lo desvolopament de l'agricòla. Puei, durant lei periòdes seguents, la complexificacion dau combat e la societat entraïnèt una multiplicacion dau nombre e dau tipe d'armas. Uei, son generalament classadas dins quatre categorias principalas que son leis armas de caça, leis armas de guèrra, leis armas d'autoproteccion e leis armas d'abatatge. Existís tanben leis armas d'aparat, que son generalament d'armas simbolicas destinadas a onorar son detentor, e d'armas concebudas per d'activitats esportivas.
En causa de sa capacitat de destruccion, leis armas son l'objècte d'una reglementacion dins la màger part deis Estats. Pasmens, lei drechs regardant la possession, lo pòrt e l'usatge d'armas autorizats per aquelei lèis son fòrça variables anant d'una circulacion quasi liura a de restriccions estrictas que limitan la possession d'armas ai fòrças armadas, ai fòrças de polícia e a quauquei categorias particularas coma lei caçaires. Au nivèu internacionau, lo comèrci deis armas es laissat a l'apreciacion deis Estats. Pasmens, fòrça país son opausats a la proliferacion deis armaments e i a quauquei possibilitats juridicas de limitar aquela activitat (decision de l'ONU, embarg internacionau...).
Istòria
Lo periòde deis armas blancas
Lei armas preïstoricas
Segon lei conoissenças actualas, leis armas pus ancianas identificadas per leis arqueològs foguèron fabricadas durant lo Paleolitic Inferior. Èran de javelinas ò d'espieuts destinats a la caça(fr) Pierre Cattelain et Claire Bellier, La Chasse dans la Préhistoire, Cedarc, coll. « Guides archéologiques du Malgré-Tout », 2002, pp. 12-13.. Datan d'au mens ans(en) R. Dennell, « The world's oldest spears », Nature, vol. 385, n+ 27, 1997, pp. 767-768.. La fusta, la pèira e l'òs foguèron lei materiaus principaus per la fabricacion dei premiereis armas e la caça e la pesca foguèron probablament lei motors de l'innovacion. En particular, la domesticacion dau can aguèt un ròtle important car modifiquèt lei tacticas de caça(en) Pat Shipman, « Do the eyes have it? Dog domestication may have helped humans thrive while Neandertals declined », American scientist, vol. 100, n° 3, 2012, p. 198.. Lei progrès en matèria de talha de la pèira permetèron tanben d'aumentar l'eficacitat de l'armament. Puei, vèrs 12800 avC, se debanèt una autra evolucion importanta amb l'invencion de l'arc(fr) E. Ghesquière e G. Marchand, Le Mésolithique en France - Archéologie des derniers chasseurs-cueilleurs, La Découverte, Inrap, 2010.. Remplacèt lo propulsor, aparegut vèrs 35000 avC, que permetiá d'aumentar la portada dei javelinas(fr) Gwenn Rigal, Le temps sacré des cavernes, José Corti, 2016, pp. 80-81..
Au Neolitic, lo desvolopament de l'agricultura e l'aparicion dei resèrvas de gran entraïnèron probablament l'aparicion de la guèrra. D'efiech, dins mai d'una region, aquò menèt a la formacion d'una classa de guerriers mai ò mens especializats dins lo combat. Pauc a pauc, leis armas utilizadas per la caça ò per lei trabalhs agricòlas evolucionèron per donar naissença a d'armas dedicadas a la guèrra. Per exemple, es lo cas de la lança que foguèt concebuda a partir de l'espieut e de la javelina. La « fàcia de la guèrra » de l'Estendard d'Ur, data de 2500 avC, illustra aquela transformacion.
La diversificacion deis armas
thumb|right|Reconstitucion modèrna de soudats romans.
Tre l'Antiquitat Auta, l'armament de contacte, utilizat per l'infantariá ò la cavalariá, conoguèt una diversificacion importanta. En particular, au nivèu ofensiu, se fau nòtar l'invencion de l'espasa (3100 avC(en) Syed Ramsey, Tools of War. History of Weapons in Ancient Times, Alpha Editions, 2016, p. 121.) e de la pica (milleni III avC). Au nivèu defensiu, se desvolopèt l'usatge dei bloquiers, dei cuirassas e dei cascos tre lo milleni III avC. De mai, plusors pòbles menèron de recèrcas per crear d'armas adaptadas a sei besonhs. Ansin, lei legionaris romans adoptèron lo gladi, una espasa corta destinada au combat en formacion compacta. En revènge, la cavalariá macedoniana utilizèt lo kopis, una espasa espessa e pesuca permetent de portar de còps violents a la tèsta d'un fantassin enemic.
Leis armas de git conoguront una evolucion similara amb l'aparicion d'arcs unicament destinats a la guèrra. A partir dau sègle VI avC en China(en) Mike Loades, The Crossbow, Osprey, 2018. e dau sègle V avC en Grècia, foguèron concurrenciats per l'aubaresta. Fòrça modèls d'aqueleis armas foguèron concebuts durant lei sègles seguents amb de variacions importantas de poissança e de cadéncia de tir. Per exemple, se pòu citar lo chu ko nu chinés, una aubaresta de repeticion que podiá tirar 10 trachs en 15 s(fr) Loïc Leymerégie, « La Chu Ko Nu, arbalète chinoise à répétition, peu puissante mais mortelle », Guerres & Histoire, n °59, febrier de 2021, pp. 70-71..
Aqueu fenomèn de diversificacion continuèt durant l'Edat Mejana en causa de l'evolucion de l'art de la guèrra. En Euròpa, la guèrra venguèt lo pretzfach d'un elèit reduch, principalament constituit de chivaliers e de mercenaris. Plusors armas de guèrra foguèron melhoradas durant aqueu periòde mai son còst aumentèt tanben en proporcion. Per exemple, la fabricacion d'una armadura complèta de la fin de l'Edat Mejana èra una causa reservada a l'aristocracia auta. En parallèl, lo menejament de certaneis armas, coma leis aubarestas e leis arcs de guèrra, necessitèt egalament un entraïnament regular per permetre d'obtenir de resultats eficaç sus lo prat batalhier(fr) Claude Gaier, « Quand l'arbalète était une nouveauté : Réflexions sur son rôle militaire du Xe au XIIIe siècle », Le Moyen Âge, t. XCIX, n° 2, 1993, pp. 201-230.. Lor usatge foguèt donc limitat a de tropas especializadas coma leis arquiers anglés de la Guèrra de Cent Ans (1337-1453)Pasmens, en parallèl deis armas destinadas a la guèrra, existiá d'arcs e d'aubarestas pus simples qu'èran utilizats per de populacions civilas ò per de milicians pauc entraïnats. Aquelei modèls èran ben mens poderós e sovent pus fragils..
L'aparicion de l'artilhariá
Segon lei conoissenças actualas, l'artilhariá apareguèt en China au sègle IV avC durant lo Periòde dei Reiaumes Combatents e en Grècia(en) Tracey Elizabeth Rihll, The Catapult: A History, Westholme Publishing, 2007.. Pasmens, d'autors chinés e grècs, coma Eron d'Alexàndria († sègle I apC), mencionan de maquinas de sètge pus vièlhas. Aqueleis armas utilizavan la fòrça de torsion d'un ressòrt o d'una còrda per propulsar un projectil. Puei, durant l'Edat Mejana, se desvolopèt l'usatge de còntrapés. Aquò permetèt de facilitar la fabricacion dei maquinas e d'aumentar lei performàncias. Per exemple, un trabuc medievau èra capable de tirar un projectil de 20 a 120 kg a una distància de 200 a 450 m. Pasmens, la construccion d'una tala arma èra un pretzfach complèx que necessitava d'assemblar plusors esséncias de fustaAguèt un ròtle major dins l'emergéncia de l'engenhariá..
La revolucion de la pouvera
Lo declin deis armas blancas
thumb|right|Pistolet de la fin dau sègle XVI.
Probablament inventada au sègle VII(fr) Michel Rival, Grandes Inventions de l'humanité, 2005, Larousse., la pouvera aguèt pas d'aplicacions militaras avans lei sègles XI ò XII. Per exemple, en 1132, foguèt utilizada una mena de lança-flamas constituida de tubes de bambó emplits de pouvera(en) Joseph Needham, Science & Civilisation in China, V:7: The Gunpowder Epic, Cambridge University Press, 1986, p. 222.En Euròpa, de lança-flamas eficaç foguèron tanben utilizats per la marina bizantina durant l'Edat Mejana (fuòc grèc).. L'arma de fuòc pus anciana sembla de datar dau sègle XIII. A partir de la segonda mitat dau sègle XV, èran vengudas frequentas sus lei prats batalhiers d'Euròpa e d'Asia. I prenguèron lo ròtle tengut per leis armas blancas e armas de git.
Leis armas de fuòc se devesiguèron rapidament en dos grops distints. Lo premier recampa leis armas leugieras destinadas a l'equipament personau dau combatent. Lo pistolet, l'arcabusa, lo mosquet e lo fusiu son d'exemples d'armas d'aqueu tipe. Dins la segonda categoria, se tròban leis armas collectivas que remplacèron l'artilhariá nevrobalistica. Lo canon es la pus coneguda mai d'armas de fuòc pesucas, coma la roqueta, son pus vièlhas(en) Peter Lorge, Warfare in China to 1600, Routledge, 2005, p. 379.. Au sègle XVIII, l'eficacitat e la produccion deis armas de fuòc aumentèron fòrça amb l'adopcion de règlas d'estandardizacion dau materiau (sistèma Gribeauval).
Lo perfeccionament deis armas de fuòc
thumb|right|Cartocha metallica de percussion centrala permetent de tirar de balas Minié (.44 Henry).
Durant lo sègle XIX, plusors invencions menèron a l'aparicion d'armas de fuòc que prefiguran leis armas modèrnas. La premiera es aquela de la percussion centrala qu'autorizèt lo recargament per la culassa. L'aparicion dau canon raiat foguèt la segonda transformacion majora dau periòde. Capable d'estabilizar la trajectòria d'un projectil cilindric, aquelei canons entraïnèron l'abandon dei balas esfericas. Ansin, en 1848, la bala Minié marquèt una revolucion dins lo combat terrèstre en permetent de tirs precís e letau fins a 450 m(fr) John Keegan, la guerre de Sécession, Place des éditeurs, 2011.. Entre 1845 e 1860, l'invencion de plusors modèls de cartocha metallica de percussion centrala permetèt de resòuvre lo problema de l'estocatge dei municions qu'èran encara sovent fachas de papier(en) T. J. Treadwell, Metallic Cartridges, (Regulation and Experimental,) as Manufactured and Tested at the Frankford Arsenal, United States Government Printing Office, 1873, p. 9.. Enfin, a la fin dau sègle, la descubèrta de la pouvera sens fumada donèt la possibilitat de crear de municions pus pichonas mai pus poderosas. Sus lo prat batalhier, l'abséncia de fumada après un tir facilitèt lo camoflatge dei tropas.
L'artilhariá integrèt tanben aqueleis evolucions. De mai, l'acier remplacèt lo bronze dins la fabricacion dei canons. Aquò permetèt d'aumentar la portada dei tirs e de concebre d'obús portaires de cargas explosivas. Ansin, a partir de la Guèrra de Crimèa (1853-1856), la poissança de l'artilhariá venguèt mai e mai visibla durant lei combats. Per exemple, en 1870, a la batalha de Sedan, lei canons prussians arrestèron una carga de la cavalariá francesa.
Lo desvolopament de l'automatisme foguèt un autre aspècte de la transformacion deis armas de fuòc durant lo sègle XIX. Premier, favorizèt l'aparicion de la mitralhièra. Pasmens, aquela invencion aguèt de dificultats per s'impausar en causa de problemas conceptualas quant a sa plaça dins lei combats. Après d'observacions durant lei guèrras colonialas e la Guèrra Russojaponesa (1904-1905), d'idèas per l'utilizar en sostèn de l'infantariá foguèron pauc a pauc validadas per cada armada. Dins aquò, aqueu procès s'acabèt pas avans 1914. Ansin, l'evolucion pus importanta regardèt la cadéncia de tir dei fusius e dei canons. Venguèt impossible per l'infantariá ò per la cavalariá de « passar lo fuòc ». En plaça, lei tropas deguèron desenant s'escondre sus lo prat batalhier per defugir una destruccion quasi instantanèa per l'enemic(fr) Quentin Censier, Observer, théoriser, évoluer : De 1870 à 1914 - Sur le champ, 13 de junh de 2020, ..
L'industrializacion de l'armament
La Premiera Guèrra Mondiala
thumb|right|Avion de la Premiera Guèrra Mondiala.