Intelligéncia artificiala

thumb|right|Maquina amb una forma umana e una intelligéncia artificiala.

Una intelligéncia artificiala, sovent dicha IA, es un sistèma informatic que permet a una maquina de simular de rasonaments ò de comportaments umans. L'idèa de maquinas d'aqueu tipe foguèt imaginada tre l'Antiquitat e represa durant l'Edat Mejana e la Renaissença. A partir deis ans 1940, lei progrès dins la formalizacion dei matematicas e l'invencion de l'ordinator permetèron de pausar lei basas teoricas e de concebre lei premiereis intelligéncias artificialas. Lo sector conoguèt de progrès considerables durant la segonda mitat dau sègle XX e enregistrèt un succès restontissent en 1997 amb la victòria dau superordinator Deep Blue còntra lo campion d'escacs Garry Kasparov.

Dempuei aquela data, lei programas basats sus una intelligéncia artificiala, venguts frequents en certanei sectors tre leis ans 1980, se son desvolopats dins la vida vidanta gràcias au desvolopament d'internet. L'IA es ansin a l'origina d'una branca importanta de l'industria actuala dei tecnologias informaticas, portada per lei companhiás multinacionalas de l'informatica. D'efiech, leis aplicacions son fòrça nombrosas e incluson lei motors de recèrca, leis assistents virtuaus, lei sistèmas de conduchas dei veïculs autonòms, lei sistèmas expèrts e lei videojòcs.

Istòria

Leis idèas precursoras

L'idèa de crear una maquina dotada d'una intelligéncia similara a l'intelligéncia umana es relativament vièlha en Euròpa Mediterranèa e en Orient Mejan(en) Pamela McCorduck, Machines Who Think, A. K. Peters, Ltd., 2004, pp. 5-35.. Per exemple, i a de traças d'automats en Egipte e en Grècia durant l'Antiquitat(fr) Jérôme Nicole, « Dans l’Antiquité, il existait déjà des automates sophistiqués », The conversation, n° 1,‎ 2021, p. 1.. Pus tard, un tractat de l'alquimista arabi Jabir Ibn Hayyan (721-815) estúdia la possibilitat de generar artificialament d'èssers vivents(fr) Paul Kraus, « Jâbir ibn Hayyân: Contributions à l’Histoire des Idées Scientifiques dans l’Islam II: Le Corpus des Écrits Jâbiriens », Mémoires de l’Institut d’Égypte, t. 43, 1942, p. 97.. Durant la Renaissença, aquel interès de l'alquimia contunia coma o mòstran lei trabalhs e lei legendas sus leis homunculus de Paracelse (1494-1541) e lo Golèm(fr) W. Pagel, Paracelse, Arthaud, 1963, p. 118.(fr) Florian Balduc, De Faust au Golem : histoire et mensonges derrière la légende, Éditions Otrante, 2019.. Enfin, au sègle XVIII, se pòu citar lo canard de Vaucanson qu'es un automat capable de simular la digestion(fr) Aurélia Gaillard, Jean-Yves Goffi, Bernard Roukhomovsky e Sophie Roux, L’Automate : modèle, métaphore, machine, merveille, Presses universitaires de Bordeaux, 2012..

En parallèl, de reflexions aguèron luòc sus l'intelligéncia en vista de concebre una intelligéncia mecanica. Per aquò, l'interès de la logica e deis algoritmes foguèt percebut tre l'Antiquitat(en) David Berlinski, The Advent of the Algorithm : The 300-Year Journey from an Idea to the Computer, Harcourt Books, 2000.. Au sègle XIII, lo filosòf malhorquin Ramon Llull (1232-1315) concebèt una « maquina logica » destinada a verificar la validitat d'un postulat a partir de règlas e d'operacions logicas(es) Carreras Artau e Tomás y Joaquín, Historia de la filosofía española. Filosofía cristiana de los siglos XIII al XV, vol. I, 1939.. Son trabalh aguèt una influéncia importanta sus lei trabalhs ulteriors, especialament aquelei de René Descartes (1596-1650), de Thomas Hobbes (1588-1679) e de Leibniz (1646-1716)(en) Anthony Bonner (dir.), Doctor Illuminatus. A Ramon Llull Reader, Llull's Influence: The History of Lullism, Princeton University, 1985, pp. 57-71.. Aquò ancorèt l'idèa d'un liame dirècte entre la pensada racionala e lo caractèr sistematic de l'algèbra e de la geometria(en) Pamela McCorduck, Machines Who Think, A. K. Peters, Ltd., 2004, pp. 37-46. e, per exemple, Leibniz imaginèt un lengatge universau de rasonament, dicha « characteristica universalis », assimilant l'argumentacion a un calcul.

Lei progrès dins lo formalisme matematic realizats a partir dau sègle XVIII favorizèron un desvolopament de l'estudi teoric de l'intelligéncia artificiala. De basas importantas foguèron ansin publicadas dins Lei Lèis de la Pensada de George Boole (1815-1864) e dins Ideografia de Gottlob Frege (1848-1925)(fr) Rafael del Vado Vírseda (trad. Stephen Sanchez), Une approche algébrique de la logique : Boole, RBA Coleccionables, 2018.(de) Matthias Wille, Gottlob Frege: Begriffsschrift, eine der arithmetischen nachgebildete Formelsprache des reinen Denkens, Springer Spektrum, 2018.. Puei, en 1913, Bertrand Russell (1872-1970) e Alfred Whitehead (1861-1947) sintetizèron lo tractament formau dei matematicas dins Principia Mathematica(fr) Denis Vernant, La Philosophie mathématique de Russell, Vrin, 1993.. David Hilbert (1862-1943) produguèt tanben de tèxtes importants dins lo domeni dins leis ans 1920-1930. La conclusion d'aquelei recèrcas foguèt paradoxala : d'un caire, de limits ai capacitats d'expression de la logica matematica foguèron identificats mai d'autre caire, la possibilitat de mecanizar totei lei rasonaments matematics foguèt largament acceptada per la comunautat scientifica. En parallèl, l'invencion dei premierei maquinas industrialas programablas permetèt de donar una basa novèla ais idèas de maquinas intelligentas(fr) Robert Ligonnière, Préhistoire et histoire des ordinateurs : des origines du calcul aux premiers calculateurs électroniques, Robert Laffont, 1987..

De l'aparicion de l'intelligéncia artificiala ai premiereis aplicacions

L'invencion dei concèptes

A partir deis ans 1940, l'intrada en servici dei premiereis ordinators permetèt a quauquei scientifics de discutir de la possibilitat de crear un cervèu artificiau. Conjugat amb lo desvolopament de la cibernetica, aquò menèt a l'invencion de la màger part dei concèptes de basa de l'intelligéncia artificiala. D'efiech, tre 1943, foguèt prepausada la premiera representacion de la neuròna formala per Warren McCulloch (1898-1969) e Walter Pitts (1923-1969)(en) W. S. McCulloch e W. Pitts, « A Logical Calculus of the Ideas Immanent in Nervous Activity », Bulletin of Mathematical Biophysics, vol. 5, 1943, pp. 115-133.. Puei, en 1948, la teoria de l'informacion de Claude Shannon (1916-2001) detalhèt lo caminament d'un sinhau dins un circuit electric. Dos ans pus tard, Alan Turing (1912-1954) detalhèt lei condicions necessàrias per crear un sistèma intelligent e imaginèt son tèst famós per assaiar d'identificar l'intelligéncia en una maquina. Lei trabalhs se multipliquèron alora fins a la conferéncia de Dartmouth que se debanèt en 1956. Organizada per Marvin Minsky (1927-2016) e John McCarthy (1927-2011), es considerada coma l'eveniment a l'origina de la recèrca modèrna sus l'intelligéncia artificiala(fr) Luc Julia e Jean-Louis Gassée, L'intelligence artificielle n'existe pas, First éditions / Normandie roto impr., 2019..

Lei premiers desvolopaments

Après 1956, la recèrca sus l'intelligéncia artificiala foguèt largament sostenguda per d'agéncias governamentalas coma la DARPA(en) Daniel Crevier, AI : The Tumultuous Search for Artificial Intelligence, BasicBooks, 1993, pp. 52-107.. Aquò menèt rapidament a d'invencions importantas coma lo Lisp, totjorn un dei lengatges pus populars de programacion deis IA, en 1958. L'an seguent, lo General Problem Solver metèt en òbra un sistèma d'aprendissatge per resòuvre de problemas algebrics e geometrics(en) A. Newell, J. C Shaw, e H. A. Simon, Report on a general problem-solving program. Proceedings of the International Conference on Information Processing, 1959, pp. 256–264.. En 1964, lo programa ELIZA foguèt capable de simular una conversion umana gràcias a de reformulacions dei questions pausadas. Aquò èra l'illustracion dei progrès realizats sus lei rets semanticas per comunicar un lengatge uman ai maquinas. Pasmens, la crisi deis ans 1970 entraïnèt una importanta reduccion dei budgets de recèrca.

Aqueu periòde veguèt tanben de descubèrtas importantas coma l'invencion dau lengatge de programacion Prolog per la còla marselhesa d'Alain Colmerauer (1941-2017) e de Philippe Roussel (nascut en 1945)(fr) Alain Colmerauer e Philippe Roussel, La naissance de Prolog, 1992.. Aqueu lengatge permetèt de melhorar l'eficacitat dei calculs. Pasmens, fòrça criticas apareguèron còntra leis IA. En particular, foguèt definida la paradòxa de Moravec que ditz globalament que « lo pus malaisat en robotica es sovent lo pus simple per l'òme »(fr) Pierre Jacquemot, Le dictionnaire encyclopédique du développement durable, Sciences Humaines Editions, 2017.. Aquò èra un dobte clar sus la capacitat de reprodurre leis aptituds sensorimotritz umanas. I aguèt tanben de criticas còntra la manca de poissanças dei sistèmas informatics utilizats per realizar d'IA e sus l'abséncia d'intelligéncia vertadiera dei maquinas construchas. Una consequéncia foguèt l'abandon dei recèrcas sus lei rets neuronicas fins a una resurgéncia de l'interès per aquela tecnologia en França dins leis ans 1980(fr) Pierre-Éric Mounier-Kuhn, L'informatique en France de la Seconde Guerre mondiale au Plan Calcul : l'émergence d'une science, Presses universitaires de Paris-Sorbonne, coll. « Centre Roland Mousnier », 2010, p. 266..

Lei premiers sistèmas comerciaus

A partir de 1980, lei recèrcas sus l'intelligéncia artificiala tornèron venir importantas. Pasmens, lo desvolopament de sistèmas comercializables, magerament de sistèmas expèrts, foguèt un deis aisses majors d'aquela renaissença. Un dei premiereis exemples de sistèma expèrt es Dendral, editat en 1965, que permetiá d'identificar de compausats quimics(fr) Joanna Pomian, L'intelligence artificielle, Pocket, 1993.. En 1972, un programa, dich Mycin, permetèt d'ajudar lo diagnostic de malautiás infecciosas dau sang(en) Stuart J. Russell e Peter Norvig, Artificial Intelligence : A Modern Approach, Prentice Hall, 2003, pp. 22-23.. Per evitar lo problema de la manca de conoissenças generalas, lei sistèmas expèrts s'especializèron dins un domeni donat. Aquò facilitèt la concepcion de programas utilizables e lo sistèma Xcon, destinat a optimizar d'ordinators, venguèt un dei premiers succès comerciaus dei fabricants d'IA(en) Daniel Crevier, AI : The Tumultuous Search for Artificial Intelligence, BasicBooks, 1993, p. 198.. Ansin, dins lo corrent deis ans 1980, un sector industriau centrat sus l'intelligéncia artificiala se formèt ais Estats Units.

Lo crac d'octòbre de 1987 entraïnèt una novèla reduccion drastica dei budgets de recèrca. Coma durant la crisi petroliera deis ans 1970, foguèt acompanhada de criticas sus l'abséncia d'intelligéncia vertadiera dei programas d'IA. D'autrei criticas expliquèron l'abséncia de resultats vertadiers per l'abséncia de còrs fisics. D'efiech, per sei tenents, la percepcion dau còrs es un element caracteristic deis entitats intelligentas. Assaièron donc d'integrar d'apòrts eissits de la robotica au sector de l'IA e estudièron la concepcion de robòts dotats d'una IA.

Leis intelligéncias artificialas actualas

La generalizacion deis agents « intelligents »