Israèl (en ebrieu: , Yisrā'el; ), oficialament l'Estat d'Israèl (en ebrieu: , Medīnat Yisrā'el; ), es un estat dau Pròche Orient que se tròba sus la riba orientala de la mar Mediterranèa. Israèl es limitròf dau nòrd au sud amb Liban, Siria, Jordania e Egipte.
Es una democracia parlamentària, amb una populacion majoritàriament josieva, e una importanta minoritat aràbia. En mai d'aquò, Israèl contraròtla una tièra de territòris sus la riba oèst dau flume Jordan, nommats Cisjordania, e la Faissa de Gaza sus la còsta mediterranèa (veire Palestina). Possedís un accès maritim amb la mar Mediterranèa, lo golf d'Aqaba (tanben dich golf d'Eilat) dins la mar Roja, la mar Mòrta e lo lac de Tiberiàs.
Geografia
Geografia fisica
thumb|Topografia d'Israèl
Israèl presenta una topografia variada en causa de sa posicion entre la Mar Mediterranèa a l'oèst e la vau de Jordan a l'èst. Lo litorau mediterranèu es ansin ocupat per un plan alluviau que s'alarga vèrs lo sud passant de 5 a 20 km entre Haifa e Tel Aviv a mai de 40 km en Judèa. Lo relèu dei regions centralas es dominat per un aisse montanhós que son altitud es aisament superior a 500 m. Puei, a l'èst, se tròba la depression de la Mar Mòrta que se situa en dessota dau nivèu de la mar. Correspond a una zòna de dubertura de la crosta terrèstra que fa partida dau Grand Rift African. Enfin, lo sud dau país es cubèrt per lo desèrt de Nèguev qu'es l'excrescéncia orientala dau desèrt de Sinai.
Clima
Situat entre la Mar Mediterranèa, la Mar Roja e lei regions pus eissuchas de Mesopotamia e de Peninsula Aràbia, lo territòri israelian presenta de transicions climaticas brutalas. D'efiech, la pluviometria varia de 600 a 800 mm anuaus dins lei còlas dau nòrd-oèst a mens de 100 mm lòng dei ribas de la Mar Mòrta e mai mens de 30 mm dins certaneis endrechs de Nèguev. Ansin, lo clima israelian es devesit entre tres zònas ben diferenciadas : lei regions septentrionalas, lo plan de Tel Aviv e la màger part de Judèa an un clima mediterranèu amb de precipitacions compresas entre 500 e 900 mm. un triangle entre la Faissa de Gaza e Beersheba onte la quantitat anuala de pluejas es pus febla (200-300 mm). Lo clima i es de tipe semiarid. lo sud onte domina un clima desertic caud caracterizat per una ariditat importanta.
Demografia
Generalitats
Estat fondat sus l'imigracion e lalyah (tèrme designant lo retorn dei judieus de la diaspòra en Israèl), Israèl aviá en 2017 una populacion de 8,7 milions d'abitants presentant de trachs singulars. D'efiech, es l'unic país dau mond actuau que la màger part de sa populacion es judieva (74,7%), lo rèsta deis estatjants essent compausat d'Arabs (20,6%) e de minoritats divèrsas (Druzes...). Es en creissença fòrta dempuei la creacion d'Israèl gràcias a una imigracion fòrça importanta (3,05 milions ď'imigrants entre 1948 e 1994), un taus de feconditat aut (superior a 3 enfants/frema) e un desvolopament economic de remarca (aumentacion de l'esperança de vida, demenicion de la mortalitat). Es tanben fòrça cosmopolita car leis imigrants son originaris de país variats (èx-URSS, Euròpa Centrala e Orientala, Estats Units, Etiopia...). Ansin, son aparegudas plusors divisions au sen de la comunautat jodieva en foncion de la region d'origina e dei tradicions religiosas seguidas.
Leis estatjants son principalament installats dins lo plan litorau entre Tel Aviv (3,3 milions d'abitants) e Haifa (un milion) que son lei doas aglomeracions pus importantas. Jerusalèm-Oèst (aperaquí abitants) representa lo segond fogau de poblament dau país. Enfin, se fau nòtar que Israelians, principalament judieus, vivon dins de colonias implantadas dins lei territòris palestians e sirians ocupats. Aqueleis installacions son illegalas segon lo drech internacionau mai son totjorn estadas protegidas per lei govèrns israelians successius.
Discriminacions
Premiera minoritat dau país, leis Arabs israelians son victimas de discriminacions variadas que foguèron en partida institucionalizadas en 2018 amb l'adopcion d'una lèi definissent Israèl coma « Estat Nacion dau pòble judieu ». Per exemple, l'arabi i a perdut son estatut de lenga oficiala per venir una lenga « d'estatut especiau ». D'un biais pus generau, la conscripcion obligatòria, pielon de la societat judieva israeliana, es solament facultativa per leis Arabis, certaneis ajudas economicas son reservadas ai judieus (generalament dins l'encastre de l’alyah) e lei maridatges intercomunautaris son fòrça complèxs. Lei Druzes son tanben victimas d'aquelei discriminacions en despiech de sa participacion sistematica au servici militar.
Au sen de la comunautat judieva, existisson tanben de tensions importantas entre lei diferents corrents religiós ò comunautats. Per exemple, lei Judieus etiopians son pas reconeguts coma judieus per una partida de la populacion. Lei revendicacions dei judieus ultraortodòxs son tanben una fònt de violéncias recurrentas còntra lei judieus pus liberaus (atacas còntra leis individús respectant pas lo sabat ò còntra lei judieus eterodòxs (Samaritans, Caraitas...)Aquelei violéncias pòdon agantar de nivèus fòrça importants coma durant la « guèrra dei casetas » de la fin deis ans 1980 : una tiera de destruccions de casetas portant de publicitats « impuras » entraïnèt de reaccions violentas de part de judieus laïcs amb l'incendi de doas sinagògas..
Lengas
En causa de l'origina variada de sa populacion, Israèl presenta un païsatge lingüistic pas totalement clar. La lenga oficiala i es l'ebrieu modèrne qu'èra, en 2011, la lenga mairala d'aperaquí 50% dei mens de 20 ans e qu'es parlada per la màger part de la populacion, compres la minoritat araba. Eissit de l'ebrieu classic, lenga qu'èra estada abandonada dins la vida vidanta mai qu'èra demorada aquela de la liturgia, es l'unic cas conegut de lenga « ressucitada » utilizada per de milions de personas.
L'arab, lenga oficiala fins a 2018, es uei una lenga d'estatut especiau. Dins lei fachs, l'arab a gardat seis atribucions precedentas e totei lei tèxtes oficiaus son totjorn de tradurre dins aquela lengaExistís una excepcion anciana per leis autoritats comunalas dei regions onte rèsta ges d'arabofòn.. Es la lenga mairala deis Arabis Israelians e son usatge es subretot frequent dins lo nòrd dau país.
Enfin, existisson divèrsei lengas minoritàrias au sen de la comunautat judieva. La pus visibla es l'anglés, lenga mairala de 2% dei mens de 20 ans, qu'es fòrça utilizada dins l'espaci public per ajudar leis estrangiers. La pus importanta es lo rus qu'es la lenga mairala de 15% dei mens de 20 ans. Puei, vènon lo yiddish (2%), lo francés (2%) e l'espanhòu (1,6%).
Religions
Israèl es un país principalament judieu (74,2% de la populacion en 2019) amb una importanta minoritat musulmana (17,8%) e doas pichonei minoritats crestiana (2%) e druza (1,6%). Lei lèis fondamentalas dau país e lei decisions de la Cort Suprèma i asseguran la libertat religiosa. Se fau nòtar l'existéncia de diferéncias prefondas au sen de la comunautat judieva qu'es devesida entre seculars (67% dei Judieus israelians en 2007), ortodòxs (15%) e ultraortodòxs (16%). De tensions existisson, principalament entre seculars e ultraortodòxs.
Istòria
Dau sionisme a la creacion d'Israèl
De l'idèa d'un estat jusieu a la Premiera Guèrra Mondiala
Lo sionisme es una ideologia apareguda dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. Confrontats a un antisemitisme persistent e, de còps, violent en Euròpa, plusors intellectuaus jusieus desvolopèron l'idèa de crear un territòri apartenent dirèctament ai jusieus. Leon Pinsker (1821-1891) foguèt l'autor dau premier obratge en favor d'aqueu projècte en 1881. Puei, un an pus tard, lo baron francés Edmond de Rothschild (1845-1934) comencèt de crompar de tèrras en Palestina per i establir de comunautats jusievas. A la fin dau sègle, lo jornalista ongrés Theodor Herzl (1860-1904) donèt una impulsion decisiva a l'idèa amb la publicacion en 1896 dau libre Der Judenstaat (« L'Estat dei Jusieus » en occitan) que defendiá l'idèa de bastir un estat independent en Palestina. D'efèct, trobèt rapidament de sostèns de part de personalitats (Edmond de Rothschild, Maurice de Hirsch...) e de militants per fondar una organizacion estructurada — que foguèt dicha Organizacion Sionista Mondiala (OSM) en 1963 — destinada a menar a bòn tèrme son projècte.
D'aqueu temps, Palestina fasiá partida de l'Empèri Otoman. Leis autoritats turcas èran gaire favorablas ai projèctes sionistas dins la region, percebut coma un otís de penetracion de l'influéncia occidentala, mai poguèron pas leis empachar. En particular, poguèron pas s'opausar a la venda de tèrras agricòlas, tengudas per de grands proprietaris absentistas ais organizacions sionistas. Entre 1882 e 1914, de miliers de jusieus, principalament originaris de Russia e de Polonha, venguèron donc s'installar e la populacion jusieva en Palestina aumentèt de personas en 1880 a en 1914.
De la Premiera Guèrra Mondiala a la Segonda
Durant la Premiera Guèrra Mondiala, lo ròtle decisiu per lo projècte de creacion d'un estat jusieu foguèt tengut per Chaim Weizmann. En 1917, capitèt d'obtenir dau govèrn britanic una « declaracion » favorabla a l'establiment d'un fogau nacionau jusieu en Palestina. Ansin, après lo conflicte, una Agéncia Jusieva, branca locala de l'OSM, foguèt cargada d'aculhir d'imigrants dins l'encastre dau mandat britanic sus Palestina.
Aquò favorizèt doas ondas d'arribadas dins lo corrent deis annadas 1920, principalament en provenença de Russia. Après una brèva crisi en 1927-1929, l'imigracion jusieva tornèt començar dins lo corrent deis annadas 1930 amb la presa dau poder per lei nazis en Alemanha e una onda novèla d'antisemitisme en Polonha e en Euròpa Centrala. Lo nombre de Jusieus installats en Palestina conoguèt donc una gròssa aumentacion durant l'entre doas guèrras agantèt personas en 1936.
Lei Jusieus, sustot installats dins lei vilas, dispausavan d'una autonòmia importanta amb un sistèma educatiu pròpri, divèrseis avantatges economics e una milícia independenta (la Haganah). Pasmens, leis institucions sionistas contuniavan de crompar de tèrras agricòlas, çò que suscitèt de tensions amb la populacion araba. Sustot formada de païsans, la comunautat araba èra dirigida per lei clans husseini (que son cap èra mufti de Jerusalèm) e nashashibi (que s'alièron amb lei Jordanians). En 1936, una grèva generala organizada per d'Arabes entraïnèt d'esmogudas grèvas dins la region e l'aparicion d'una guerilha araba independentista. Per amaisar la situacion, Londres enebiguèt la perseguida de l'imigracion jusieva e comencèt de preparar la division dau país. Ansin, en 1937, una comission prepausèt de lo devesir entre tres entitats : un estat jusieu, un estat arabe e una zòna internacionala. Aqueu plan agravèt la crisi e la guerilha prenguèt mai d'importància fins a son anientament per l'armada britanica en març de 1939.
Pasmens, la meteissa annada, lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala entraïnèt un revirament totau dau Reiaume Unit. D'efèct, per se conciliar lei país arabes, lei Britanics decidèron de donar l'independéncia a Palestina (sensa partiment) a l'eissida d'un periòde de dètz ans, de limitar estrictament l'imigracion jusieva e d'instaurar un self government immediat. Lei sionistas acceptèron pas aqueu plan e comencèron de s'opausar ais autoritats britanicas. D'un biais pus susprenent, leis Arabes lo refusèron tanben.
La revirada dau plan de partiment de l'ONU