Skoltesamisk morfologi skil seg lite frå morfologien til dei andre samiske språka. Kasusmorfologien skil seg frå nordsamisk ved å ha partitiv og abessiv kasus, og frå meir konservative samiske språk ved å ikkje skilje mellom genitiv og akkusativ singular eller mellom elativ og inessiv, som har falle saman til ein felles lokativ.
Substantiv Skoltesamisk har 9 kasus, 3 grammatiske, 2 lokale og 4 andre adverbiale. Substantivmorfologien er relativt konservativ.
Skoltesamiske substantiv kan delast inn i klasser etter kva form stammen har, såkalla stammeklassar. Det grunnleggjande skiljet går mellom einstava og tostava substantiv (Mosnikoff m.fl. 2022), denne inndelinga tilsvarer det som for andre samiske språk blir kalla likestava og ulikestava substantiv. Dei einstava substantiva blir vidare delt inn i â-, a- og e-stammar, etter stammevokalen i lokativ eintal. Paradigma for čiõkk og ǩeâlkk er frå Mosnikoff m.fl. 2022 s. 135ff.
Einstava substantiv, â-stamme
Kasus sg. pl. nominativ čiõkk čiõǥǥ genitiv čiõǥǥ čiõǥǥi akkusativ čiõǥǥ čiõǥǥid illativ čiõʹǩˈǩe čiõǥǥid lokativ čiõǥǥâst čiõǥǥin komitativ čiõǥǥin čiõǥǥivuiʹm abessiv čiõǥǥtää čiõǥǥitää essiv čiõkkân partitiv čiõkkâd čiõkk "skjul" Einstava substantiv, a-stamme
Kasus sg. pl. nominativ ǩeâlkk ǩeâlk genitiv ǩeâlk ǩeâlkkai akkusativ ǩeâlk ǩeâlkkaid illativ ǩiõlkku ǩeâlkkaid lokativ ǩeâlkast ǩeâlkain komitativ ǩeâlkain ǩeâlkaivuiʹm abessiv ǩeâlktää, ǩeâlktaa ǩeâlkaitää, ǩeâlkaitaa essiv ǩeâlkkan partitiv ǩeâlkkad ǩeâlkk "kjelke"
Einstava substantiv, e-stamme Kasus sg. pl. nominativ kueʹll kueʹl genitiv kueʹl kuõʹli akkusativ kueʹl kuõʹlid illativ kuâlˈla kuõʹlid lokativ kueʹlest kuõʹlin komitativ kuõʹlin kuõʹlivuiʹm abessiv kueʹltää, -taa kuõʹlitää, -taa essiv kueʹllen partitiv kueʹlled
kueʹll "fisk" I tillegg er det også ei gruppe tostava ord der berre den andre delen blir bøygd, etter mønsteret av einstava ord. Bøyingsparadigmet skil seg likevel frå dei einstava orda ved at andre staving i nominativ eintal er kort, som t.d. täävtõs ‘mål’:
Kasus sg. pl. nominativ täävtõs täävtõõzz genitiv täävtõõzz täävtõõzzi akkusativ täävtõõzz täävtõõzzid illativ täävtõʹsse täävtõõzzid lokativ täävtõõzzâst täävtõõzzin komitativ täävtõõzzin täävtõõzzivuiʹm abessiv täävtõõzztää, -taa täävtõõzzitää, -taa essiv täävtõssân partitiv täävtõssâd Tostava substantiv
Tostava substantiv der begge stavingane høyrer til stammen kan bli delt inn i ord med og utan stadieveksling.
I tillegg til stadie- og vokalvekslinga, er det slik at vokalen i andre staving fell bort eller blir såkalla "overkort", altså veldig kort og slapp, når det blir lagt til ei kasusending som byrjar på vokal, til dømes kõõnjâl–kõnnjâl–kõnnjlest.
Ei anna lydveksling som skjer uavhengig av stadie- og vokalvekslinga i desse orda, er at ord som har s eller š som utlydskonsonant, får denne stemt til z/ž i genitiv, akkusativ og abessiv eintal og nominativ fleirtal. Til dømes čueʹcǩes–čuäckkaz og nuʹǩǩeš–nuʹǩǩež.
Tostava substantiv med stadieveksling Desse orda kan, som dei einstava orda, bli delt inn i â-, a- og e-stammar. Dei to første typane blir bøygd på same måte, mens e-stammane har vokalvekslingar (e > a) i andre staving i alle oblike kasus, som også fører til vokalveksling i fyrste staving.
Kasus sg. pl. sg. pl. sg. pl. nominativ kõõnjâl kõnnjâl nâânas nânnazčueʹcǩesčuäckkaz genitiv kõõnjâl kõnnjlai nânnaz nânnsičuäckkazčuäckksi akkusativ kõõnjâl kõnnjlaid nânnaz nânnsidčuäckkazčuäckksid illativ kõnnjla kõnnjlid nânnsa nânnsidčuäckksačuäckksid lokativ kõõnjlest kõnnjlin nânnsest nânnsinčuäckksestčuäckksin komitativ kõõnjlin kõnnjlivuiʹm nânnsin nânnsivuiʹmčuäckksinčuäckksivuiʹm abessiv kõõnjâltää, -taa kõnnjlitää, -taa nânnaztää, -taa nânnsitää, -taačuäckkaztää, -taačuäckksitää, -taa essiv kõnnjlen nânnsen čuäckksen partitiv kõnnjled nânnsed čuäckksed
kõõnnjâl "tåre", nâânas "solid"
Tostava substantiv med forkorta nominativ eintal
Dette er substantiv som maadd "rot", čââʹđ "hjarte", vuâsk "abbor", der andre staving har falle bort i nominativ eintal. Dei har stadieveksling.
Maadd-typen eller j~ǥ-stammar Desse har svakt stadium i nominativ eintal, og som variant i essiv og partitiv. Alle andre kasus og tal har sterkaste stadium. Dei har ikkje vokalveksling. Kasus sg. pl. nominativ maadd maddi genitiv maddi maddji akkusativ maddi maddjid illativ maddǥa maddjid lokativ maddjest maddjin komitativ maddjin maddjivuiʹm abessiv madditää, -taa maddjitää, -taa essiv maddjen, maaddân partitiv maddjed, maaddâd
Čââʹđ-typen eller m-stammar Desse har svakt stadium i nominativ eintal og sterkaste stadium i alle andre former. Vokalen i andre staving i genitiv, akkusativ og abessiv eintal og nominativ fleirtal, kan vera â eller a avhengig av vokalen i fyrste staving. Ord som har palataliseringsmerke i nominativ eintal, er e-stammar, og får a i andre staving og vokalveksling i alle oblike kasus. Kasus sg. pl. nominativ čââʹđ čâđđam genitiv čâđđam čâđđmi akkusativ čâđđam čâđđmid illativ čâđđma čâđđmid lokativ čâđđmest čâđđmin komitativ čâđđmin čâđđmivuiʹm abessiv čâđđamtää, -taa čâđđmitää, -taa essiv čâđđmen partitiv čâđđmed
Vuâsk-typen eller n-stammar Desse har svakt stadium i nominativ eintal og sterkaste stadium i alle andre former. Vokalen i andre staving i genitiv, akkusativ og abessiv eintal og nominativ fleirtal, kan vera â eller a avhengig av vokalen i fyrste staving. Ord som har palataliseringsmerke i nominativ eintal, er e-stammar, og får a i andre staving og vokalveksling i alle oblike kasus. Kasus sg. pl. nominativ vuâsk vuâskkan genitiv vuâskkan vuâskkni akkusativ vuâskkan vuâskknid illativ vuâskkna vuâskknid lokativ vuâskknest vuâskknin komitativ vuâskknin vuâskknivuiʹm abessiv vuâskkantää, -taa vuâskknitää, -taa essiv vuâskknen partitiv vuâskkned
Tostava substantiv utan stadieveksling Dette er ord som nuʹǩǩeš ‘gjedde ’og faardiǩ ‘forklede’. Dei har korkje stadie- eller vokalveksling. Kasus sg. pl. nominativ nuʹǩǩeš nuʹǩǩež genitiv nuʹǩǩež nuʹǩǩši akkusativ nuʹǩǩež nuʹǩǩšid illativ nuʹǩǩša nuʹǩǩšid lokativ nuʹǩǩšest nuʹǩǩš komitativ nuʹǩǩšin nuʹǩǩšivuiʹm abessiv nuʹǩǩežtää, -taa nuʹǩǩšitää, -taa essiv nuʹǩǩšen partitiv nuʹǩǩšed
Pronomen Personlege pronomen
Skoltesamisk har pronomen i eintal, total og fleirtal. Pronomena i tabellen er bøygd i nominativ og genitiv/akkusativ.
Person Omsetjing Nominativ Genitiv1sg eg mon muu2sg du ton tuu3sg han/ho son suu1du vi (to) muäna muännai2du de (to) tuäna tuännai3du dei (to) suäna suännai1pl vi mij mij2pl de tij tij3pl dei sij sij
I tabellen nedanfor blir 3. persons pronomen (han/ho) bøygd i tal og kasus.
EintalTotalFleirtaNominativ son suäna sijGenitiv suu suännai sijAkkusativ suu suännaid siʹjjidIllativ suʹnne suännaid siʹjjidLokativ suʹst suännast siiʹstKomitativ suin suännain siʹjjivuiʹmAbessiv suutää suännaitää siʹjjitääEssiv suuʹnen suännan -Partitiv suuʹđed - -
Adjektiv
Verb
Skoltesamiske verb blir bøygd i person, tempus, numerus og modus. Verba har dei same stammeklassetypane som substantiva.
Person- og tempusbøying
Infinitte former
Hjelpeverbet leah
Nektingsverbet
I skoltesamisk, som i dei fleste uralske språk, er nektinga eit verb.
Ubøyelege ord
Skoltesamisk har, som alle uralske språk, mange ord som aldri blir bøygd. Når dei blir delt inn i ulike ordklasser er det fordi dei opptrer på ulik måte i setningar. Morfologisk sett er dei likevel identiske, dei har ingen morfologi. I skoltesamisk gjeld dette desse ordklassene: adverb
partiklar
konjunksjonar, t.d. da "og" subjunksjonar, t.d. što "at" preposisjonar
postposisjonar
interjeksjonar, t.d. vot "oi"
Kjelder
Moshnikoff, Satu & Jouni Moshnikoff & Eino Koponen & Mika Lehtinen 2021: Sääʹmǩiõl ǩiöllvueṕpes. Koltansaamen kielioppi. Sääḿteʹǧǧ - Saamelaiskäräjät.
Kategori:Skoltesamisk språk Kategori:Morfologi for einskildspråk Kategori:Samisk grammatikk