Економска нееднаквост — диспаритети во дистрибуцијата на доходот меѓу поединците и групите во општеството. Нееднаквоста обично претставува дел од пошироката анализа на сиромаштијата и благосостојбата.
Мерење на нееднаквоста Во економијата, нееднаквоста најчесто се анализира заедно со сиромаштијата и економската благосостојба, иако овие три концепти се разликуваат. Така, нееднаквоста е поширок поим од сиромаштијата, зашто се однесува на целата распределба на доходот, додека сиромаштијата ги опфаќа само лицата кои се наоѓаат под минималното ниво на доходот (линијата на сиромаштијата). Од друга страна, концептот на нееднаквоста е потесен од благосостојбата, зашто нееднаквоста е независна од просекот и се однесува само на дисперзијата на распределбата на доходот. Мерките на нееднаквоста можат да се поделат во две групи: позитивни и нормативни при што позитивните мерила се засновани на објективни, статистички методи, додека нормативните мерила поаѓаат од некои етички вредности. Најчести позитивни мерила на нееднаквоста се распонот, просечното релативно отстапување, варијансата, коефициентот на варијација, Тејловиот ентрописки коефициент и коефициентот ЏИНИ.Димитар Ефтимоски, Економија на развојот. Скопје: Универзитет „Св. Кирил Методиј“, Економски институт, 2003, стр. 316-317.
Општоприфатено мерило на нееднаквоста е Џиниевиот коефициент, кој се пресметува врз основа на Лоренцовата крива, која е визуелно мерило на нееднаквоста и го покажува процентот од доходот присвоен од страна на најсиромашните проценти од населението. Колку е поголема површината меѓу линијата на совршената еднаквост (дијагоналата) и Лоренцовата крива, толку е поголема нееднаквоста во дистрибуцијата на доходот меѓу населението. Во случај на совршена еднаквост во распределбата на доходот, односно кога секое лице заработува ист доход, Лоренцовата крива би претставувала права линија (дијагонала). Од друга страна, во случај на совршена нееднаквост, кога едно лице го присвојува целокупниот доход во земјата, Лоренцовата крива е претставена како агол од 90 степени. Оттука, колку е поголема површината меѓу дијагоналата (линијата на совршената еднаквост) и Лоренцовата крива, толку е поголема нееднаквоста во распределбата на доходот. Коефициент ЏИН претставува однос меѓу површината што ја затвораат дијагоналата и Лоренцовата крива и вкупната површина под дијагоналата. Математички гледано, коефициентот ЏИНИ претставува половина од релативната просечна разлика, која се дефинира како аритметичка средина од апсолутните вредности на разликите меѓу сите парови приходи. Предност на коефициентот ЏИНИ е тоа што ги зема предвид разликите на сите парови од поединечните доходи, со што се избегнува споредбата со просечниот доход. Исто така, овој показател го избегнува и квадрирањето, па затоа се смета за најдобар показател на нееднаквоста. Сепак, тој има и недостатоци до кои најважниот е тоа што не дава информации за промените на положбата на лицата внатре во распределбата на доходот.Димитар Ефтимоски, Економија на развојот. Скопје: Универзитет „Св. Кирил Методиј“, Економски институт, 2003, стр. 319-320.
Во групата на нормативните показатели на нееднаквоста, најмногу се применуваат Далтоновото и Аткинсовото мерило. Далтоновото мерило поаѓа од разликата меѓу вкупната корист и користа што би произлегла од еднаквата распределба на доходот, т.е. ова мерило ја покажува разликата меѓу стварната и идеалната (максималната, потенцијалната) општетсвена благосостојба. Мерилото на Аткинсон поаѓа од доходот по глава на живот кој, доколку би го поседувал секој човек, би довел до благосостојба еднаква на вкупната благосостојба.Димитар Ефтимоски, Економија на развојот. Скопје: Универзитет „Св. Кирил Методиј“, Економски институт, 2003, стр. 321-322.
Покрај економската нееднаквост помеѓу земјите или државите, постојат важни видови на економска нееднаквост помеѓу различните групи на луѓе. Друг вид на мерка е Индексот на човечки развој прилагоден на нееднаквоста, што е статистички композитен индекс кој ја зема предвид нееднаквостаHuman Development Reports. Inequality-adjusted Human Development Index (IHDI) . United Nations Development Programme. Retrieved: March 3, 2019..
Истражувањата сугерираат дека поголема нееднаквост го попречува економскиот раст, а нееднаквоста на земјиштето и човечкиот капитал го намалува растот повеќе од нееднаквоста на приходот. Глобализацијата ја намалува глобалната нееднаквост (меѓу народите), а со тоа ја зголемува и нееднаквоста во рамките на нациите.
Македонија спаѓа во редот на земјите со умерено ниво на нееднаквост во дистрибуцијата на доходот. Џиниевиот коефициент, кој во преттранзициониот период изнесувал 22, денес изнесува 35, и е релативно стабилен. Неговиот пораст е резултат, главно, на јакнењето на приватниот сектор, каде што нееднаквоста е значително поизразена. Според нобеловецот Сајмон Кузнец, нивото на економската нееднаквост е резултат на фазата на економскиот развој (Кузнецова крива), што практично значи дека земјите со ниско ниво на економски развој обично се одликуваат со релативно рамномерна дистрибуција на остварениот доход. Таков е примерот и со Република Македонија.
Показатели за нееднаквоста
Во 1820 година, односот помеѓу приходите на горните и долните 20 проценти од светското население бил три спрема еден. До 1991 година, бил осумдесет и шест на еден. Студија од 2011 година насловена „Поделени стоиме: Зошто нееднаквоста продолжува да расте“ од страна на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД) се обидела да ги објасни причините за оваа зголемена нееднаквост со истражување на економската нееднаквост во земјите на ОЕЦД, заклучувајќи дека следниве фактори одиграле голема улога:
Промените во структурата на домаќинствата можат да играат важна улога. Едноглави домаќинства во земјите на ОЕЦД се зголемиле од просечно 15% на крајот на 1980-тите на 20% во средината на 2000-тите години, што резултира со поголема нееднаквост. Асортиманското парење се однесува на феноменот на луѓе кои стапуваат во брак со луѓе со слично потекло, на пример, лекарите се ожениле со други лекари наместо со медицински сестри. ОЕЦД откри дека 40% од паровите каде што работат и двајцата партнери припаѓаат на исти или соседни сектори за заработка во споредба со 33%, 20 години порано. Во дното на перцентилите, бројот на работни часови е намален. Главната причина за зголемување на нееднаквоста се чини дека е разликата помеѓу побарувачката и понудата на вештини.
Студијата ги донела следниве заклучоци за нивото на економска нееднаквост:
Нееднаквоста на приходите во земјите на ОЕЦД е на највисоко ниво за изминатиот половина век. Односот помеѓу долните 10% и горните (први) 10% се зголемил од 1:7 на 1:9 за 25 години. Постојат пробни знаци на можна конвергенција на нивоата на нееднаквост кон заедничко и повисоко просечно ниво низ земјите на ОЕЦД. Со многу малку исклучоци (Франција, Јапонија и Шпанија), платите за 10% најдобро платени работници се зголемиле во однос на оние со 10% најниско платените.
Студија на ОЕЦД во 2011 година истражувала економска нееднаквост во Аргентина, Бразил, Кина, Индија, Индонезија, Русија и Јужна Африка. Студијата заклучила дека клучните извори на нееднаквост во овие земји вклучуваат „голем, постојан неформален сектор, раширени регионални поделби (на пр. урбано-рурален), празнини во пристапот до образование и бариери за вработување и напредување во кариерата на жените“.
Студија на Светскиот институт за истражување на развојната економија при Универзитетот на Обединетите нации објавил дека само најбогатите 1% од возрасните поседувале 40% од глобалните средства во 2000 година. Трите најбогати луѓе во светот поседуваат повеќе финансиски средства од најниските 48 земји заедно. Комбинираното богатство на „милионерите од 10 милиони долари“ пораснало на скоро 41 трилион долари во 2008 година"Growth of millionaires in India fastest in world ". Thaindian News. June 25, 2008.. Извештајот на Оксфам за глобалната нееднаквост во 2020 г. покажал дека системот го изградиле богати и моќни мажи, кои продолжуваат да ги носат правилата и да ја користат најголемата погодност. Мажите ширум светот поседуваат 50% повеќе богатство од жените.
Според ПолитиФакт, првите 400 најбогати Американци „имаат повеќе богатство отколку половина од сите Американци заедно“. Според „Њујорк Тајмс“ на 22 јули 2014 година, „најбогатите 1 процент Американци поседуваат повеќе богатство од оние кои се на дното од 90 проценти“. Наследното богатство може да помогне да се објасни зошто многу Американци кои станале богати можеби имале „добар почеток во кариерата“. Во септември 2012 година, според Институтот за студии за политика (ИПС), „над 60 проценти“ од 400 најбогати Американци според Форбс „имале значителна привилегија“. Во извештајот за ИПС од 2017 година се вели дека три лица, Џеф Беjзос, Бил Гејтс и Ворен Бафет, поседуваат исто толку богатство колку и долната половина од населението, или 160 милиони луѓе, и дека растечката различност меѓу богатите и сиромашните создала „морална криза“, истакнувајќи дека „не сме биле сведоци на толку екстремни нивоа на концентрирано богатство и моќ уште од првото позлатено доба пред еден век“. Во 2016 година, светските милијардери го зголемиле своето комбинирано глобално богатство на рекордни 6 трилиони долари. Во 2017 година, тие го зголемиле своето колективно богатство на 8,9 трилиони. Во 2018 година, нееднаквоста во приходите на САД го достигнало највисокото ниво досега забележано од Бирото за попис.
Постојните податоци и проценки сугерираат на голем пораст на меѓународните (и општо меѓу-макрорегионалните) компоненти помеѓу 1820 и 1960 година. Можеби тоа е малку намалено од тоа време на штета на зголемената нееднаквост во земјите. Програмата за развој на Обединетите нации во 2014 година тврди дека поголеми инвестиции во социјалното осигурување, работни места и закони што ги штитат ранливите популации се неопходни за да се спречи проширување на нееднаквоста во приходитеMark Anderson (July 24, 2014). Jobs and social security needed as income inequality widens, UNDP warn. The Guardian. Retrieved July 24, 2014..
Постои значителна разлика во измерената распределба на богатството и разбирањето на јавноста за распределбата на богатството. Мајкл Нортон од Бизнис школата на Харвард и Ден Арили од Одделот за психологија на Универзитетот Дјук, утврдиле дека ова е вистина во нивното истражување спроведено во 2011 година. Вистинското богатство кое се одвивало во највисокиот квинтил во 2011 година било околу 84%, додека просечната сума на богатството за кое пошироката јавност проценува дека оди во најголемиот квинтил била околу 58%.
Според студијата од 2020 година, глобалната нееднаквост во заработката значително се намалила од 1970 година. Во текот на 2000-тите и 2010-тите, уделот на заработката од најсиромашната половина на светот двојно се зголемила. Двајца истражувачи тврдат дека нееднаквоста во глобалниот доход се намалува како резултат на силниот економски раст во земјите во развој. Според извештајот од јануари 2020 година на Одделот за економски и социјални работи на Обединетите нации, економската нееднаквост меѓу државите се намалила, но меѓудржавната нееднаквост е зголемена за 70% од светската популација во периодот 1990-2015 година. Во 2015 година, ОЕЦД објавила во 2015 година дека нееднаквоста во приходите е поголема отколку што некогаш била во рамките на земјите членки на ОЕЦД и е на зголемено ниво во многу економии во подемImproving job quality and reducing gender gaps are essential to tackling growing inequality. OECD, May 21, 2015.. Според извештајот на Меѓународниот монетарен фонд од јуни 2015 година: