Ерменците во Азербејџан — Ерменци кои живееле во голема мера во денешната држава Азербејџан и нејзиниот претходник, Советски Азербејџан. Според статистичките податоци, во Советски Азербејџан живееле околу 400.000 Ерменци во 1989 годинаMemorandum from the Lawyers Committee for Human Rights to John D. Evans, Resource Information Center, 13 June 1993."Implementation of the Helsinki Accords: Human Rights and Democratization in the Newly Independent States of the former Soviet Union" (Washington, DC: U.S. Congress, Commission on Security and Cooperation in Europe, January 1993), p. 118.. Меѓутоа, повеќето Ерменци морале да ја напуштат републиката, по настаните што довеле до Нагорнокарабашката војна, како резултат на ерменско-азербејџанскиот судир.Злосторствата насочени против ерменското население, наводно, се случиле во Сумгајит (февруари 1988), Ганџа (Кировабад, ноември 1988) и Баку (јануари 1990). Денес, огромното мнозинство Ерменци во Азербејџан живеат на територија контролирана од страна на оддалечениот регион Нагорно-Карабах (120.700 во 1999 година според азербејџанската официјална статистикаDemographic indicators: Population by ethnic groups ) која ја прогласила својата еднострана независност во 1991 година под името Нагорно- Карабах, но истата не е признаена од ниту една земја, вклучувајќи ја и Ерменија. Неофицијалните извори проценуваат дека бројот на Ерменци кои живеат на азербејџанска територија надвор од Нагорно-Карабах е околу 2.000 до 3.000, и речиси исклучиво се состои од лица кои се во брак со Азери или се со мешано ерменско-азербејско потеклоЭтнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года) . Бројот на Ерменци кои најверојатно не се во брак со Азерци се проценуваат на 645 (36 мажи и 609 жени) и повеќе од половина (378 или 59 отсто од Ерменците во Азербејџан надвор од Нагорно-Карабах) живеат во Баку, а остатокот во руралните средини. Тие најверојатно се постари луѓе или пак веројатно немаат други членови на семејствотоEuropean Commission Against Racism and Intolerance (ECRI), Second Report on Azerbaijan, CRI(2007)22, May 24, 2007. Ерменците во Азербејџан се изложени на голем ризик сè додека конфликтот во Нагорно-Карабах останува нерешенRazmik Panossian. The Armenians.Columbia University Press, 2006; p. 281Mario Apostolov.The Christian-Muslim Frontier.Routledge, 2004; p. 67Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. Country Reports on Human Rights Practices. 2001Barbara Larkin. International Religious Freedom (2000): Report to Congress by the Department of State. DIANE Publishing, 2001; p. 256. Во Азербејџан, статусот на Ерменците е несигуренAzerbaijan: The status of Armenians, Russians, Jews and other minorities, report, 1993, INS Resource Information Center, p. 10. Ерменските цркви остануваат затворени, поради големата емиграција на Ерменците и стравот од азербејџански нападиUnited States Department of State, Country Reports on Human Rights Practices for 1992 (Washington: U.S. Government Printing Office, February 1993), p. 708. Историја

Ерменци во Баку Ерменци во Нагорно-Карабах

Ерменците живееле во регионот на Нагорно Карабах уште од времето на антикатаHewsen, Robert H. Armenia: A Historical Atlas. Chicago: Chicago University Press, 2001.. Во почетокот на 2 век п.н.е. Карабах станал дел од Ерменското Кралство. Во 14 век, се појавило локално ерменско раководство, кое се состоело од пет благородни династии предводени од кнезови, кои ги држеле титулите на меликс и биле нарекувани Камса (пет на арапски). Ерменскиот меликс ја одржувал контролата над регионот до XVIII век. Во раниот 16 век, контролата врз регионот преминала во рацете на династијата Сафавиди, која ја создала провинцијата Ганџа-Карабах. И покрај овие освојувања, населението на Горен Карабах останал во голема мера ерменскоCornell, Svante E. The Nagorno-Karabakh Conflict . Uppsala: Department of East European Studies, April 1999..

Карабах бил вклучен во составот на Царство Русија со Договорот Курекчај, потпишан помеѓу ханот од Карабах и царот Александар I во 1805 година, а подоцна тоа било формализирано од руско-персискиот договор од Ѓулистан во 1813 година, пред остатокот од Закавказјето да биде инкорпориран во составот на Царство Русија во 1828 година со Договорот од Туркменхај. Во 1822 година, ханството било распуштено, а областа станала дел од Елисабетполската провинцијата во рамките на Царство Русија.

По Руската револуција од 1917 година, Карабах станал дел од Демократската Федеративна Република Закавказје, но државата бргу се растурила во одделни ерменски, азербејџански и грузиски држави. Во текот на следните две години (1918-1920), имало неколку кратки војни меѓу Ерменија и Азербејџан во неколку региони, вклучувајќи го и Карабах. Во јули 1918 година, Првото ерменско собрание на Нагорно-Карабах го прогласил регионот за самоуправување и создал национален совет и владаThe Nagorno-Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution , New England Center for International Law & Policy. Подоцна, османлиските сили влегле во Карабах, задушувајќи го вооружениот отпор од страна на Ерменците.

Во април 1920 година, додека азербејџанската армија била заглавена во Карабах во борбата против локалните ерменски сили, Азербејџан бил освоен од болшевиците. Потоа, спорните области на Карабах, Зангезур и Нахчован биле ставени под контрола на Ерменија. Во текот на јули и август 1920 година, Црвената армија го окупирала планинскиот дел на Карабах, Зангезур и дел од Нахчован. Подоцна, поради политички причини, Советскиот Сојуз се согласил на поделба според која Зангезур ќе падне под контрола на Ерменија, додека Карабах и Нахчован ќе бидат под контрола на Азербејџан. Освен тоа, планинскиот дел од Карабах, кој бил наречен Нагорно-Карабах, добил автономен статус како автономен регион на Нагорно-Карабах, давајќи им на Ерменците повеќе права отколку што им биле дадени на Азерите во ЕрменијаTobias Debiel, Axel Klein, Stiftung Entwicklung und Frieden. [Fragile Peace: State Failure, Violence and Development in Crisis Regions]. Zed Books, 2002; p.94 и овозможувајќи им на Ерменците да бидат назначени на клучни позиции и да посетуваат училишта на нивниот мајчин јазик.

Советскиот Сојуз цврсто го контролирал регионот, конфликтот над регионот починал неколку децении.Ерменците во Карабах во голема мера не биле потиснати. Нивната ситуација била несомнено подобра од оние на Азерите во Ерменија кои живееле во Зангезур, иако не поседувале автономија. Локалните училишта нуделе образование на ерменски, но ја предавале азербејџанската историја, а не историјата на ерменскиот народ; населението имало пристап до телевизија на ерменски јазик што била емитувана од каналот со седиште во Степанакерт контролиран од Баку, а подоцна и директно од Ерменија, иако на неповолен начинT.K.Oommen. Citizenship, nationality, and ethnicity.Wiley-Blackwell, 1997; p. 131. За разлика од Баку, случаите на мешани ерменско-азерски бракови во Нагорно-Карабах биле многу реткиАлла Ервандовна Тер-Саркисянц, Современная семья у армян Нагорного Карабаха. В: В.К. Гарданов (ed.). Кавказский этнографический сборник.Ter-Sarkisiants, A. A. "Sovremennaja semja u armjan Nagornogo Karabaxa". In: V. K. Gardanov (ed.). Kavkazskij ètnografičeskij sbornik, 6: 11-46; p. 34.. Автономијата на Нагорно-Карабах довела до подемот на ерменскиот национализам и од решеноста на Ерменците во барањето независност.Со почетокот на распаѓањето на Советскиот Сојуз во доцните 1980-ти и раните 1990-ти, повторно се појавило прашањето за Нагорно-Карабах. Според Хјуман рајтс воч, азерскиот ОМОН и советските воени сили заеднички започнале „кампања на насилство за растерување на ерменските селани од областите северно и јужно од Нагорно-Карабах, територијална енклава во Азербејџан, каде што ерменските заедници живееле со векови“.HRW Report on Soviet Union Human Rights Developments [in 1991]. Human Rights Watch, 1992..

„Сепак, неоснованата цел беше да се убедат селаните, половина се пензионери, кои постојано се преселуваат во Ерменија. Оваа воена акција официјално се нарекува „Оперативен прстен“.На азербејџанските селани им било дозволено да дојдат и да ги ограбуваат празните ерменски села, додека повеќе од десет илјади ерменски селани биле принудени да заминат од Азербејџан.

Мнозинското ерменско население започнало движење кое кулминирало со унилатералното прогласување независност.

Ерменци во Нахичеван

Ерменците имале историско присуство во Нахичеван. Според ерменската традиција, Нахичеван бил основан од Ное. Тој станал дел од Ервандска Ерменија под Ахеменидското Царство во 521 п.н.е. Во 189 п.н.е., станал дел од новото Кралство Ерменија основано од Арташес I. Во 428, ерменската монархија била укината, а Нахчиван бил припоен кон Сасанидска Персија.Во 623 година, поседувањето на регионот преминало кон Византија.Самиот Нахчиван станал дел од автономното Кнежевство Ерменија под арапска контрола.По падот на арапската власт во 9 век, областа станала домен на неколку муслимански емирати.Нахчиван станал дел од Селџучкото Царство во 11 век.Во 1220-тите областа била ограбена од Монголците. Во 15 век, на сцена стапиле династиите Кара Којунлу и Ак Којунлу.

Во 16 век, контролата над областа преминала во рацете на Сафавидска Персија. Во 1604 година, шахот Абас I, загрижен дека земјите Нахичеван и околните области ќе поминат во османлиски раце, одлучил да воспостави политика на изгорена земја. Тој го присилил целото месно население, Ерменци, евреи и муслимани, да ги напуштат своите домови и да се преселат во персиските провинции јужно од реката Арас. Голем дел од депортираното население се населило во околината на Исфахан, која била прогласена за Нова Џулфа, бидејќи повеќето од жителите биле по потекло од Џулфа (претежно ерменски град).

По последната Руско-персиска војна и Договорот од Туркменхај, областа преминала во руско владение во 1828 година. Ханството било распуштено, а неговата територија била споена со територијата на Ериван. Политиката за преселување спроведена од страна на руските власти ја охрабриле масивната имиграција на ерменско население во Нахичеван од различни делови на Отоманското Царство и Персија. Според официјалните статистики на Царство Русија, до крајот на 20 век Азерите сочинуваат 57% од населението, додека Ерменците 42%. За време на Руската револуција од 1905 година избувнал конфликт помеѓу Ерменците и Азерите, кулминирајќи со ерменско-татарските масакри. Во последната година од Првата светска војна, областа била местото на големо крвопролевање меѓу Ерменците и Азерите, бидејќи и двете страни имале претензии кон оваа област. До 1914 година, ерменското население било на 40%, додека азербејското население се зголемило на околу 60%. По Февруарската револуција, регионот бил под надлежност на Специјалниот Закавкаски комитет на Руската привремена влада, а потоа и на краткотрајната Демократска Федеративна Република Закавказје. Кога таа била распуштена во мај 1918 година, Нахичеван, Нагорно Карабах, Зангезур и Казак беа во голема мера биле оспорени меѓу новоформираните и краткотрајните држави на Демократска Република Ерменија (ДРА) и Азербејџанска Демократска Република (АДР). Во јуни 1918 година, регионот се нашол под отоманска окупација. Под условите на примирјето на Мудрос, Османлиите се согласиле да ги повлечат своите војници од Закавказје за да го отворат патот за претстојното британско воено присуство.