мини|Детал од тепихот Мантес, 16 век, Сафавидско Царство, Лувр мини|Ловечки тепих направен од Гијат-уд-Дин Џами, волна, памук и свила, 1542–1543, Музеј Полди Пецоли, Милано мини|„Шварценбергови тепих“, 16 век, Музеј на исламска уметност, Доха мини|Персиски сафавидски Животински тепих 16 век, Музеј на уметност и дизајн мини|Детал од горенаведениот тепих мини|Фрагмент од тепих „вазна“ на Сафавидски Керман, југоисточна Персија, почеток на 17 век Персиски тепих (), персиски килим (), или ирански тепих е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во Иран (историски познат како Персија), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од персиската култура и иранската уметност. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни.
Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од монархиските дворови каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат историјата на Иран, исто така и во Отоманското Царство и нејзините различни народи. Теписите ткаени во дворските фабрики на Сафавидите во Исфахан во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран.
Теписите ткаени во градови и регионални центри како Тебриз, Керман, Равар, Нејшапур, Машхад, Кашан, Исфахан, Наин и Ком се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во Тебриз одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите Габех се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија.
Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во економијата на современ Иран. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од античките грчки писатели.
Иако терминот „персиски тепих“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како килим, сумак и везените ткаенини како Сузани се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи.
Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во покраината Фарс и Кашан биле впишани на списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО.
Историја Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од филц, или техника позната како „рамно ткаење“. Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол.
Пазирички тепих мини|Пазирички тепих. Околу 400 п.н.е. Музеј Ермитаж Пазиричкиот тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на Алтајските планини во Сибир. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични јазли на см². Напредната техника што се користи во Пазиричкиот тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки.
Откривачот на тепихот, Сергеј Руденко, претпоставил дека е производ на современите Ахемениди. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство.
Рани фрагменти Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во Одисеја, книги VII и X, се споменуваат „теписи“. Плиниј Постариот напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во Александрија. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации.
Рамно ткаени килими кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во Турфан, Хотан, Источен Туркестан, Кина, област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа Лоп Нур, и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во Музејот Викторија и Алберт, Лондон. Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во Дура-Европос во Сирија, и од пештерите Ат-Тар во Ирак, датирани од првите векови од н.е.
Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во Западна Азија пред првиот век од нашата ера.
Рана историја Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф Ксенофонт во неговата книга „Анабаза“:„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18)
Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.
"καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27]
Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини. Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. рамно ткаење или везење, но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија.
Не се зачувани персиски теписи од периодот на Ахеменидите (553–330 п.н.е.), Селевкидите (312–129 п.н.е.) и Партите (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.).
Сасанидско Царство Сасанидското Царство, кое го наследило Партското Царство, било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното Византиско Царство, во период од повеќе од 400 години.International Congress of Byzantine Studies Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3 pp 29. Ashgate Pub Co, 30 September 2006 Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од Ахеменидите, со главен град Ктесифон. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на исламот го усвоила зороастризмот како државна религија.
Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа Византија, Мала Азија и Персија: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од Римското Царство од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска Антиохија. Турски модел на тепих прикажан на сликата „Пеле Мадона“ од Јан ван Ејк е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар.
Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на Кинеската културна револуција или ископани од гробишта како Астана, на Патот на свилата во близина на Турфан. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот ел-Табари за бахарскиот тепих, земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна.
Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен Авганистан, за кои се смета дека потекнуваат од покраината Саманган, се датирани со јаглерод-14 во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт.
Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ.
Доаѓање на исламот и калифатите