Brünaa

Brünàa (Brunate in italian) l'è un cumün lumbard de la Pruvincia de Comm ch'el gh'ha , 'na süperfis de 1,96 km² e 'na densità de ab./km².

El paes l'è cugnusüü per i sò villi eclettich e Liberty, per la funiculàar che la mena a Comm e per i sitt panoramich in duvè se poeurun vedè i Alp ucidentai, la Pianüra Padana e i Apenìn. Per 'sta rasùn chì, Brünàa l'è ciamada "el Balcùn süi Alp".

Geografia fisica

Territori

El territori cumünàal de Brünàa el se troeuva in dij Prealp lumbaart, in del vertis süd-ovest del Triangul Lariàn, ad ün'altezza tra i 562 ed i 1027 meter (in del sitt ciamàa CAO). Il paes l'è ad ün'altezza de 715 meter, in sü la part meridiunàal del Munt di Tre Crus. El terren l'è pien de calcàar, ma gh'hin i deposit glaciàal murenich chi gh'hann fertilizàal el sittD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 44. Ün poeu pussee a vall ghè ün altupiàn piscinìn (ciamàa Pian de Brünàa), che l'è culegàa al paes vecc cunt üna strada strèta e tütta a curvi inaugürada el 15 giügn 1935E. Casnati, Brunate dentro, p. 36. El territori l'è per la pussee part cuverta de busch: gh'hin acer, fràssen, pin, betüi, rubìnij, querc, castègn e fòoD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 46. Fiüm gh'hin minga, ma dumà di pisarott chi hinn gross gnanca quand el pioeuv fort. Ma gh'hin ün frach de funt: la pussee famusa l'è la "Funt Pissarutìn", in duvè che ghè vün di pussee bej punt panuramich de Brünàa.

Clima

A Brünàa ghè ün clima de mezza muntagna. D'estàa l'è fresch e'l tira vent (hin rar i temperadùr sura i 25 grad a l'umbria): anca per quest i turist vegnen sü dai cità pussee cald, propi per stàa un poeu al fresch. I invern hin frecc e'l fioca ün frach (fin a 50 centimeter in del center del paes ed 1 meter e 50 al CAO); ma, anca s'el fioca inscì tant, Brünàa el resta minga isulàa perchè la Funiculàar Comm-Brünàa la và semper. El D.P.R. 26 agust 1993, n. 412, el Cumün de Brünàa l'è in de la zona climatica FFunt: ENEA: per quest l'è semper pussìbil pizzà i riscaldamént e gh'hin facilitaziùn fiscai per 'sti impiant chì.

Nòmm del paesFunt: Pro Brunate

El nòmm "Brünàa" l'e de urigin minga certa; gh'hin tre pussibij soluziùn: el vegn da Prunear, ch'el voeur dì "Paes vegnüü sü tra i alber di brügn"; el vegn dal celtich Brunear, ch'el voeur dì "muntagna a uriént"Cunfrunta el termin celtich Brig, che voeur dì "altüra", che l'è urigin de nòmm di olter cità cumè Bresa o Bré (BS), o anca amò de la fraziùn Brè del Cumün de Lügàn (Svizzera): tücc 'sti sitt chì s'hinn svilupàa su dij altüri, propi cumè Brünàa; el vegn dal germanich Brunnen, ch'el voeur dì "funt"; forsa perchè gh'hin ün frach di funt che vegnen foeura in del territori del Cumün (cumè la "Funt Pissarutìn").

Storia

I primm sègn d'ün sit stabel in duvè al dì d'incoeu Brünàa hin del 1240: stabel perchè in del V secul prima de Crist gh'eren dij tribù celtich che se spustaven.]]Da chì forsi l'urigin celtica dal nòmm "Brünàa"; vedè la seziùn "Nòmm del paes"; cent'ann dopu, hann fàa sü il munaster de Sant'Andrè. D'alura, Brünaa l'è stàa cognosüu cumè un sit isulàa, anca perchè l'era dificil rivàa là. In del 1817 han fàa la mulatéra che da Brünàa va giò fin a Comm. Pussée tard han fàa anca i dùu stradi (vüna da Comm, l'oltra da Taverneri), che anca incoeu vegnen dupràa per venir sü a BrünàaE. Casnati, Brunate. Tra'l Vottcent e'l Noeufcent Brünàa la diventa ün sit de vilegiadura per i famili milanes pien de danee, ch'han fàa sü ün frach de villi Liberty. Il 11 nuvember 1894 l'ha iniziàa a funziunà la Funiculàar Comm-Brünàa, che la va sü e giò anca incoeu. L'è stàa anca fàa sü ün casinò, ch'han saràa sü in del segund Dopuguèra. In del 1943 Brünàa l'è diventada üna fraziùn de Comm; ma quattr'ann püssee tardi, dopu üna petiziùn di Brünatees, Brünàa l'è turnàa cumün de per lüuEl test e i firmi de la petiziùn populàar se troeuven in de l'archivi cumünàalE. Casnati, Brunate. In di ültim ann Brünàa l'è passàa da sit de vilegiadüra per sciuri a sit da "türism de massa", cunt i visitadùr che vegnen specialment da l'America e dal Giapùn per vedè el panurama süi Alp, la Funiculàar e'l Fàar Vultiàn. In del primm de marz 2008 l'è entrada in vigur ün urdinanza del SindichUrdinanza n. 1100 del 18 febrar 2008 che la pruibiss de venì sü a Brünàa cui machini ch'hin pussee largh de 184 centimeter e chi gh'hann i roeud pussee grand de 73 centimeter. 'Sta urdinanza chì, che l'ha fàa ün quarantòtt tra i cumerciant e i albergadùr brunatés, la gh'ha cumè fin fà minga venì sü a Brünàa machin trop gross per i strad strèt del paes. El mezz de trasport pussee racumandàa per rivà a Brünàa l'è la funiculàar, anca perchè in del paes i post in duvè parchegià i machini hin tropp poch.

StèmaE. Casnati, Brunate dentro, pp. 20-21

El stèma de Brünàa l'è stàa recugnusüü cunt ün Decret del President de la Repüblica in del 1973. L'è ün scüd sannitich cun sura üna curuna fada de tur e sot ün ram de lòr e ün ram de quercia. L'è divis de sbies da sinistra a destra da üna striscia blü, curvada ün cincinìn vers destra, cunt dent tre stell gialt; la part in vôlt a destra l'è russa cunt un sùu gialt cunt la facia de òmm; la part in bass a sinistra l'è grisa e gh'hin dent tre muntagn (quèla in mezz l'è'l Munt di Tre Crus) e'l lach ai lur pè. Quest stèma chì l'è stàa truvàa a la fin del XIX secul dal Sindich de Brünàa Antonio Monti in del sò archivi: gh'era ün stèma simil a quel che ghè incoeu cunt el nomm "Brunate" scrivüü de sot, furs fada dal storich Maurizio Monti. El stèma l'ha cuminciàa a fas fedè süi timber, süi cart ufficiai e süi sigill del Cumün a l'inizi del XX secul; in del curs di ann l'è stàa pusse volt mudificàa (de poch), fin a la sò ufficialisaziùn del 1973. Dal 1990 süi timber e süi cart del Cumün l'è cumpars üna variant del stèma ufficiàal - che l'è semper quèll -, de culur bianch e negher e cunt la furma de gòta al cuntrari.

Evoluziùn de la pupulaziùn

Al primm censiment fàa in Italia, in del 1861, Brünàa el gh'aveva dumà 295 abitant; 'sto numer chì lè cresüü fin a rivà, in del 1936 a 845 abitantFunt: ISTAT. Dopu la Segunda Guèra Mundiàal i abitant del paes hinn cresüü ün frach: in del 1951 i abitant i eren 1.861 (117,46% pussee del 1936)Funt: ISTAT; hin düü i pussibil fatùr de quest'aument: i bagaj nasüü a Brünàa i eren aumentàa ün frachPrima de la guèra gh'era üna media de 10 nasit; dopu la media l'era de 22; funt: Uffizi de Stàat Civil ed i eren vegnüü a vif a Brünàa per laurà, perchè in quij temp lì gh'eren post de laùr in del paesSe poeu vedè in de l'archivi anagrafich cumünàal che la gent rivada a Brünàa l'era specialment cameree, coeugh e muradùr: 'sta situaziùn chì la testimonia la vocaziùn türistica del Cumün, che'l cercava de tiràss sü ecunumicament cunt el svilupp dij albergh e cunt la custruziùn de noeuvi ca' per i vacànz. Tra il censiment del 2001 e'l 2007, dopu üna situaziùn de calma, la pupulaziùn de rünàa la cuminciàa de noeuf a crèss: al 31 dicember 2011 gh'eren 1.794 abitant, 64 pussee del 2001. 'Sta situaziùn chì l'è strana per ün Cumün de muntagna cumè Brünàa, ma la se spiega da la sò pusiziun strategica resguard a Comm, che l'è distant dumà 7 minüt de funiculàar. L'aument de la pupulaziun in di ultim ann l'è dovüda principalment a l'immigraziùn de gent ch'i vegnen da l'ester (specialment da Maroch, Rumania, El Salvador, Ucraina e Türchia) per laurà in dij imprés artigiàn de costruziùn che gh'hin a Brünàa e in dij vìli cumè òmen e dòni de servìzzi. Al 31 dicember 2010 a Brünàa gh'hin 162 strané: 116 vègnen da Paes chi fànn minga part de l'Uniùn EuropeaFonte: Uffizi d'Anagrafe.

Fraziùn ed olter sitt

El paes de Brunate ver e propi l'è l'insèmm de ca' ch'hin sot al vecc munastér de Sant'Andrè, che incoeu el ghè pü (l'è restada dumà la gesa). In del territori del Cumün gh'hin olter center abitàa: San Maurizi, che l'è quasi in cima al Munt di Tre Crus; chì gh'hin la gesa de l'istess nòmm e'l Fàar Vultiàn; CAO (ch'el voeur dì "Club Alpino Operaio", "Circul di Alpin Uperari"), che l'è a la fin de la strada pavimentada a sass che la và al sentee de la Dursàal de Triangul Lariàn; chì el ghè'l Santüari de Santa Rita; Nidrìn, ad ovest del paes, cunt villi fadi sü specialment in di ann Setanta; chì el ghè il center spurtif; Piàn de Brünàa, sitt anca lüü cunt villi dij ann Setanta, in sü l'altupiàn sot al paes; chì la ghè la gesa del Coeur Sant de Gesù; Caresciùn, ca' post tra i Piàn de Brünàa e'l traciàa de la funiculàar; Laghètt, in de la part urientàal del territori cumünàal; se ciama inscì perchè üna volta gh'era ün lach piscinìn, che dava l'aqua per el vecc lavatoi (incoeu demulìi); cuvert in del 1939E. Casnati, Brunate dentro, p. 36, el laghètt l'è stàa sügàa in del 1975 per fà sü i post per i machiniE. Casnati, Brunate dentro, p. 55. In quest sitt ghè la Caserma di Carabiniér.

Ecunumia

Agricultüra e silvicultüra

L'agricultüra e la silvicultüra üna volta i eren impurtant per l'ecunumia de Brünàa: i camp se truvaven visìn al Laghètt e i eren dispost sü di terrassament artificiai; se cultivava tücc i sort de verdüra, ma minga i pomm de tèra, perchè'l terren el nava minga benD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 92. Brünàa l'era famusa in de la zona per i sò scigòll. I eren anca cultivàa i castégnD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, pp. 44-46. Da i ann de la Segunda Guèra Mundiàal i camp de verdüra sun stàa abandunàa; incoeu süi vecc terrassament gh'hin ün frach de rubìnijD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 93.

Indüstria

Fabrich a Brünàa gh'hin mai stàa. Gh'eren di cav: de sabia (ciamada Cassinèla), de sass (dupràa per i terrassament) e d'argilla (per fà sü i beoli per i tecc di ca'). Anca questi cav hin stàa abandunàa in di ann de la Segunda Guèra MundiàalD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 93.

Artigianàa

Anca incoeu a Brünàa gh'hin busch: inscì in del paes l'era svilupàa l'artisanàa del lègn: cunt el castègn se faseven i telàr di finester e di port, cunt el fràssen i möbil e cunt l'ulm (pianta incoeu scumparsa da Brünàa) i cepp per i macelàrD. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 92. Incoeu i artigiàn del lègn hin quasi del tücc scumpars; i imprés artigiàn che gh'hin a Brünàa se ocupen de costruziùn de ca'.

Türism

In generàal

Anca se in del segund Dopuguèra l'arivi di türist l'è stàa ridimensiunàa, incoeu l'ecunumia de Brünàa la se basa quasi del tücc sül türism. Ma i vecc grand albergh chi gh'eren a Brünàa hann saràa süIn del 1958 a Brünàa gh'eren 15 tra albergh e pensiùn (E. Casnati, Brunate dentro, p. 46); incoeu gh'hin 4 albergh e 2 "Bed & Breakfast" ed incoeu gh'hin albergh piscinìn a cunduziùn familiàar, "Bed & Breakfast" (frequentàa specialment da türist de l'ester) e ustarij chi fann i mangià tipich del sitt (pulenta, brasàa e selvagìna).

Caminadi

Brünàa l'è anca ün sitt de partenza de diversi caminadi ch'interssen el Triangul Lariàn. In particulàar hinn düu i percurs da segnalà per chi'l ghe piàas de nà a caminà: La Strada Regia, sistemada in di ültim temp e inaugurada de noeuf in del 2006, che la va da Brünàa (la part visìn al Camp Spurtiv del Nidrìn) a Belaas. La Strada Regia la se svilüppa sü sentee a mèza costa ed üna volta l'era duprada cumè via de culegament tra i paés de la part urientàal del lach de Còm, prima che la füss fada sü la noeuva strada che la passa a fianch del lach. Vün che l'è adree a fàa 'stu sentee poeu vedè di belèzz de la natüra, cumè i mass eratich e i mass avell (tumb de l'età di Barbari scavàa in di mass eratic), e di bej paés; La Dursàal del Triangul Lariàn, che culega Brünàa a Belàgg cunt ün sentee che fa tütta la cresta del Triangul Larian, passand visìn ai munt Bulèt, Buletùn, Palanzùn e San Primm. Fasend 'stu sentee chì, che se poeu fà anca cunt la biciclèta da muntagna, se poeurun vedè di bej panurami sül lach de Còm e sü tücc i zoni inturn.

Persunagg famùus