thumb||El Napouleoun I de França, oeuvra del Jacques-Louis David (1812)

Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassüü a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva vendüu l'isola ai frances. L'è stàa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i stàa de la reazion ch'el ghe daven contra.

In del 1804 l'è reussìi a fass nominàa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despö l'è stàa fàa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussìi a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'hàa perdüu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'hàa segnàa la soa fin politega.

Relegàa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornàa a Paris in dove l'hàa governàa ancamò per cent dí, finn a quand l'è stàa definitivament battüu a Waterloo dij ingles e dij prussian.

Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann tràa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è morüu el cinqu de magg del 1821.

A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordàa anca per i sò codes che in quij temp la hann dàa i legg in squas tucc i paes del mond.

I prim agn e el prinzipi de la carrera militara Nassüu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a növ agn el pader l'hàa portàa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restàa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnüu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandàa del Pasqual Paoli s'eren rebellàa aj frances) la soa fameja la gh'ha vüu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradìi e de vess amisa dj frances.

In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andàa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberàa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnüu general.

In del 1795 l'è stàa fàa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorìi, e l'ha combattüu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudàa del Murat, el Napoleon l'ha salvàa la Franza de un colp de stàa. In premi el Barras l'ha nomenàa comandant de corp d'armada.

La campagna d'Italia thumb|La Bataja de Fombi dell'8 magg 1796, Giusepp Peder Bagetti El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'hàa sposàa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partìi per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiàa.

El gèni l'è vegnüu föra: la scunfigiüu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entràa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.

I Savoja se vedeven costrett a firmàa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passàa a la Francia. Ij austriach, spaventàa per l'avanzada che la pareva inarestabil, , el 17 de otober del 1797 firmaven el Tratàa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervìi ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominàa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.

La campagna d'Egitt thumb|Napuleoon el visita l’ospedal de Jaffa, Antoine-Jean Gros El Direttori el voreva limitàa el poder dj inglees e la soa capacitàa de lor de viagiàa vers l'India. A l'istess temp el voreva limitàa el poder de Napuleoon avendighel minga intorna. In del 1798 la vegniva inscìi deciduda la spedizion in Egitt.

Metüu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'hàa fàa rota su Malta, subit ciapada, e pö su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa.

Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e pö, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimàa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva püu la posibilidàa de tornàa indree per mar.

A quest punt el decideva de marciàa vers la Siria. Rivàa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornàa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiüu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perdüu grand part del sò puder.

El 22 de agost el se imbarcava in segrèt in su una barca piscinina per tornàa in Francia, mentra quell che el rimaneva del sò esercit l'era da consideràa perdüu in de l'Egitt.

Gh'è de ricordàa che el Napuleoon l'era partìi per l'Egitt portandes adree diversi scienziàa e studioos. In tra i scovert che questj hann fàa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'hàa permitìi de interpretàa el significàa dj geruglifici per capìi la stòria de l'antich Egitt.

El 18 de Brumai thumb|Giusepp Bonapart, Jean Baptiste Joseph Wicar

El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivàa en la capidàl l'hàa reunìi igent che voreven cuspiràa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiàan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatìiv insèma cont el consilj dj vecc.

De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e pö el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'hàa decidüu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.

Dopu de avee fatt giràa la voos che i monarchich i eren adree a organizàa on culp, Napuleoon l'hàa ciamàa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, föra de Paris. Napuleoon l'è anca stàa fàat comandant general de l'esercit.

El trasferiment el serviva a fàa in mod che ij deputàa contrari al culp de stàat che el Napuleoon l'aveva programàa podessen minga parlàa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andàa minga inscìi: el Cunsej dj vecc l'è minga restàa impresionàa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.

Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essìi de la camara e l'hàa parlàa al soldàa che gh'eren de föra contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputàa, e l'hàa fàa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.

A un cert moment l'hàa puntàa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copàa si l'avess savüu che lù el voress limitàa i libertàa del paees.

Dopu che l'esercit l'aveva disperdüu i deputàa i dò camer vegniven desfàa l'istessa sira, e el vegniva votàa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.

El consolàa

Nominàa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una növa costituzion, quèla de l'ann VìiI, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscìi la legalizava el culp de stàa.

Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividüu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominàa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incö, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstràa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.

I cass del stàa vegniven risanàa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.

La guèra cont el Papa la finiva cont el concordàa del 1801, firmàa del Pio Vìi, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriàa duranta la rivoluzion.

Nal camp de l'istruzion vegniven fondàa licei e politecnich, ma se preferiva lassàa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.

Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolàa del Napuleoon el divegniva a vita, primm pass per la formazion del imper.

Enver l'Imperi

thumb|Napuleoon el pasa ij Alp al Grand San Bernard, Jacques-Louis David

Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren stàa scunfigiüu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, pö, la coaliziòn contra i francees l'haveva fàa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.

Cont una marcia impunenta l'hàa pasàa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij hàa scunfigiüu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'hàa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.

La pàas en Italia la vegniva formalizada cont el tratàa de Luneville ch'el riconfermava el Tratàa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamàa President de la Republica Taliana (vìis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniràa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniràa nominàa Re d'Italia.

La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvàa per un miracol de un atentàa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'hàa ciapàa l'ocasion de mett föra legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornàa in sul tròn l'hàa fàa restàa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusàa de cospirazioon contra el primm consul, e l'hàa fàa fusilàa. El minister Talleyrand l'hàa definìi l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzàa perchè implicàa in del complott munarchich.

In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Pàas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugìi la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saràa finalment in pàas.

In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Staa Unii, dopu che l'esercit che l'aveva mandàa a ciapàa Santu Domingu l'era stàa distrugìi de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metüu inscìi el Napuleoon l'aveva capìi che l'era minga el càas de cercàa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.

Dopu che l'aveva largàa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'hàa dàa el pretest aj francees de diciaràa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.