El dialett valdostan (in Frances: Valdôtain ò Patois; in Arpitan: Patoué) l'è ona variant de la lengua francoprovenzal, parlada in la Val d'Aòsta. La vall la se troeuva al limit sud-oriental de l'estension lenguistiga de l'Arpitan, al confin con l'Occitan a sud, el Piemontes a est e 'l Frances a nòrd.
Grammatiga I informazion chì de sòtta hinn ciappaa del sitt patoisvda.org. La grafia Vocai Valdostan Frances Lombard Esempi Consonant Valdostan Frances Lombard Esempi
Mudament fonetigh Ona quai paròla la gh'ha ona mudazion quand che se troeuven denanz a on'altra paròla che la scomincia per vocal. eun garsón/eugn ommo eunna pesse/eugn'avueille I numer onze, doze, trèze, catorze, quénze, sèze. Onj'an Doj'oye Istess var per i paròll che finissen con consonant. Mè, d'é to medzé/mè, d'é medzé tot
I preposizion Preposizion sempliz e avverbi temp e de loeugh Valdostan Frances Lombard a à a dè de de pè pour per en en in avoué avec con d'atò avec con (complement de mezz) su, dussù sus/dessus sù/sora dézò dessous giò entre, entremé entre tra, intra permé parmi intra dedé dans denter apré après dòpo devàn avant denanz dèré derrière dedree apar prochaine arent a coté à côté arent, visin a contre contre contra (en) tsé chez a cà de on quaivun ver envers vers entor environ circa (de temp) outor autour intorna
Preposizion articolaa a + lo/l' ou a l' a + le i de + lo/l' di/dou de l' de + le di
I aggettiv Dimostrativ Numerai ordinai Da primm a quell de vundes premì/premiye secoùn/secounda tréjimo/tréjima catrimo/catrima seunquimo/seunquima choujimo/choujima satchimo/satchima ouètchimo/ouètchima nuimo/nouima djijimo/djijima onjimo/onjima
I pronòmm Pronòmm demostrativ Pronòmm relativ Pronòmm personai Quei chì hinn i pronòmm personai soggett in tre diversi zònn de la vall. Aymavilles Nus Verrayes mé mè mè té te te llu/lleu llu/iille llu/iille no nozatre no vo vozatre vo leur lleur lloi
Come che 'l succed in di parlad gall-italigh, anca in valdostan denanz ai verb gh'è besògn de ona partisella pronominal. Quella chì però l'è drovada per fòrza domà denanz ai verb vess e avèggh ò in d'ona quai variant dialettal, tant che ona quai variant ghe j'ha nanca tutt (proppi compagn di lengov alt italiann).
Aymavilles Nus Verrayes dze dze de te te te - i/y i/y, lle no no no vo vo vo - i/y i/y Quei chì inveci hinn i pronòmm personai complement.
Accusativ Dativ me mé te té lo/la lle no no vo vo le lle
Ona quai variant, compagn del piemontes, el mett el pronòmm personal complement taccaa al particippi passaa: N'en deu-lo (cioè: numm l'emm dii)
I verb Verb vess Verb avèggh I numer eun/eunna dou/doe trèi cattro sinque chouì sat ouet nou dji onze doze trèze catorze queunze séze dizesat dizeouet dizenoù veun veunteun 30. trenta 40. carenta 50. seuncanta 60. chouisanta 70. setanta 80. ouitanta 90. nonanta 100. sen 1000. meulle
Lessigh Derivazion del latin Latin Valdostan DIURNU dzor ALTERU atro OVU où CATTU tsat ASINU ano VACCA vatsa AUGELLU izé AQUILA ailla/oille MANSIONE métcho SCHOLA icoulla TOTU tot/tcheut LEGE loué PASSIONE pachón ARBORE abro TABULA tabla/tobla PEDE pi PLUVIA plodze
Tabella de comparazion cont alter lengov Latin Valdostan Arpitan Frances Occitan Lombard claviscllouclâcléclauciav(f) cantaretsantéchantarchantercantar (nord occ. chantar)cantà capratchiévracabra/chiévrachèvrecabra (nord occ. chabra)cavra lingualenvalengalanguelengalingua/lengua noxnétnuetnuitnuèch/nuèitnòtt/nòcc saposavonsavonsavonsabonsavon/saù sudaresuésuarsuersusar/suarsudà vitaviaviavievidavita/vida/eta pacarepayépayerpayerpagar (nord occ. paiar)pagà plateaplaceplaceplaceplaçapiazza/piassa ecclesiaélléséégléséégliseglèisagesa/cesa formaticusfromadzofromâjoformageformatgeformagg/formaj
Caratteristich La Langue d'A e la Langue d'O I variant del valdostan pòden vess definii in duu grupp principai, che se incontren in sul territòri senza soluzion de continuità: la langue d'O e la langue d'A. Quella ròbba chì l'è stada giamò fada notà de l'abaa Jean-Baptiste Cerlogne, autor di primm studi rudimentai sora la grammatica patois. La caratteristica di dò langues l'è la presenza maggior de la vocal O ò A a segonda de la parlada, compagn de tobla/tabla (che in Lombard el voeur dì tavola).
La h aspirada In la val bassa, ciovè circa de Châtillon vers el Piemont, la transizion di parlad transalpinn vers quij cisalpinn (di quai la fa part la lengua piemontesa), la pò vess trovada con la comparsa de ona h aspirada che la se troeuva minga in del grupp gallo-romanz transalpinn e in di dialett de la vall alta (la zòna Aòsta-Courmayeur). Inscì, la paròla castell la diventa tsaté in la vall alta e tsahté in quella pussee bassa. Se pò donca dì che quella h la sostituiss on'antiga s, che in di lengov gallo-romanz transalpinn l'è vegnuda manch (cf. frances château). I influenz de alter lengov La posizion geografica de la Val d'Aòsta, situada tra i coltur italiana e francesa, la troeuva di corrispondenz in del lessich di sò patois. El lessich l'è variaa a segonda de la geografia, de l'us, di influenz esterni e di tradizion. Vardom per esempi la paròla golp: In la vall alta se dis lo rèinard (compagn del Frances moderno le renard) In la val bass se dis lo gourpeuil (compagn del Frances antich le goupil e del Lombard la golp) In di region arent al Piemont se dis la voulp (compagn del Piemontes la volp e de l'Italian la volpe).
I variant messedaa (Patoué mëscllia) I patois de Ayas, Brusson e Gaby se differenzien di alter per el fatt de avègh avuu di contatt con la lengua walser.
El dialett de Cogne (cognein) el gh'ha di affinità con l'Arpitan piemontes, perchè i abitant de la Val de Cogne hann colonizzaa quell loeugh chì a partì pròppi di vallad arpitann piemontes.
Esempi de variant Lombard Frances La Thuile La Salle Rhêmes-Saint-Georges Saint-Oyen Sarre Valsavarenche Oyace Cogne Quart Fénis Champorcher Valtournenche Ayas Émarèse Arnad Gaby RestellRâteauRassiRâhéRahiRâtiRatiRahiRâtiRatéRatéRâtéRatiRâtéRahtélRahtéRahtéRahtél Fior/FiurFleurFlôrFleuFleurFlôrFleurFleureFleuFieurFleurFleurFiorFlourFiourFiourFiourFiour GolpRenardRèinârRèinâRèinarRèinâRèinârRèinârRèinârRèinèarRèinârRèinarVerpeuillGorpeulGorpéiGorpeuiGorpeuiVoulp Sì/SeOuiVouéVouèVouèOuèOuèOuèVouèVouàiVouèOuèOuèiÒÒiÒiÒiÒi
La situazion incoeu Al dì d'incoeu, l'Arpitan l'è ona lengua viva domà in Val d'Aòsta, perchè in di region svizzer e frances indove l'era parlada 'sta lengua gh'è staa di dur politich de assimilazion. Ma la situazion valdostana l'è stada compromissa per la pression antifrancesa voruda del regim fascista, per i migrazion de gent de lengua italiana in de la vall e per la migrazion de Valdostan in Francia. Ma anca se l'Italian l'ha ciappaa el ròl de lengua de tucc i dì, la conoscenza del patois l'è semper on element molto important in del process de integrazion in la società local e l'è essenzial in di comun de la region foeura de Aòsta.
I attività coltural in dialett hinn numeros e reguarden soratutt la poesia e 'l teater, e gh'è anca di programma regionai per la preservazion del dialett.
El Concours Celogne In collaborazion cont el Centr d'études francoprovençales "René Willien" de Saint-Nicolas, el BREL (Bureau Régional pour l'Ethnologie et la Linguistique) l'organizza a partì del 1963 el concors de dialett Abbé Cerlogne. El concors el catta dent circa 2000 student di scoeul materni, elementari e medi de la Val d'Aòsta e, in di ultimm temp, anca de la Savòia, del Canton Valles, del Piemont e de la Puja (indove se troeuven di comunità arpitann). El concors el voeur inizià i student a la ricerca de document in Arpitan che partegnen a la tradizion oral intorna a on tema annual sora la coltura alpina, oltra che a creà in di generazion noeuv l'interess per el dialett.
Musica dialettal La scena musical valdostana l'è caratterizzada fortement di cant tradizionai de montagna in dialett. Tra i artista principai se cunten: Louis de Jyaryot, de Ayas. Maura Susanna, nassuda ad Aòsta ma cont origin a Saint-Vincent. Magui Bétemps, che però l'è mòrta in del 2005.
La scoperta de cant e melodii tradizional de la Val d'Aòsta hinn l'oggett de l'attività del grupp Trouveur valdotèn, che l'è minga l'unich a fà ona ròbba compagna de questa ma che l'è de sigur el pussee famos.
Antologia Vegnen chì propòst tòcch de poesii di autor patoisants pussee rappresentativ:
El dialett valdostan in pròsa On dialogh teatral Métre: Et bin, Battista, as-te fait tottès lès commessions què ze t'était bailla? Domesteco: Monseur, ze puis vos asquerar d'aveyr ito ponteul lo mès què tz'ai possu. Ci matin a chouèx haourès et eun quart z'éro za en tsemin; à sapt haourès et demié z'éro à la mézia dou tsemin, et à houet haourès et treis quarts z'entravo en vella; mais y a pouès tant plovu! M: T'as ita comment à l'ordenairo à farè lo poutron ou cabaret, per attendre qui ussèt cessa de plouvrer. Perquè n'as-te pas preys lo paraplodze? D: Pèr pas porter cet embaras, et pouès ier nét, quand ze sis ala ou liet, y no piovessait pas, ou, si piovessait, y piovessait tant poc. Ci matin, quand ze me sis leva, y erait tot serèin, et maquè lo soley ch'est leva lo tenp che t'anebla. Pes tard y ch'est leva eun grand vent, ma ou lioua d'écover lès niolèts y a porta euna grella que lia dera eun ora et pouès y plovechet à torent. [...] Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, de pag. 32 Ona novella del Boccasc
Ze dio donc que di teimps di premier rey de Chepro, aprés la conquéta de la Terra Sainte que l'ajet fé Godefré de Bouillon, l'est arreva qu'euna dama nobla de Gascogne l'est allaje ein pelerenazo i Saint Sepeulcro. À son retor, arrevaje à Chepro, l'est itaje outrazaie seinza vergogne da quaque vilain. Et come de cein se lamentave seinza consolachon, peinsave d'aller se pleindre i rey; ma quaqu'un le a deut che l'avre perdu sa peina, perquè lo rey l'éche tant gramo e si negligeint que jamé l'avre peinsa a veinger peu la jeustice les affronts dis atres, gliu que supportave totes les einfamies le pi grosse que ley fesant; l'est peu cein que tieuts cis que l'ajant reçu quaque tort, se veinzavon eun feyeint a gliu quaque offeinse o vergogne. Seintein cein, la dame que desperave d'obtenir jeustice, peu se consoler eun quaque modo de son chagreun, s'est bettaje deun la téta de s'attaquer i rey mémo et à sa bassessa: et alleint tot eun ploraint devant lo rey, ley a deut: “Mon seigneur, ze veigno pàs à ta préseince per la veigneince que z'atteigno de l'affront que m'ant fét, ma per ma satisfachon, ze te prèo de m'eunseigner come te fé per soffrir çalles que ze seinto que t'ant fét, affeun que, appregneint de tè, ze puisso supporter la mine avoè pacheinche. Et, se fosse possiblo, Dzeu lo sa, ze baillerio voloncher à tè l'affront que ze gé reçu, perquè tè t'is un hommo bon à tot supporter”. Lo rey, que tant d'adon néglegeint et paresseux, come se se fusse rescha d'un songeo, l'a comeincha à veinger séverameint l'affront fé à çalla dama, et dey adonc l'est tojors ita terriblo contre tieuts cis que fesant quaque chosa contre l'honneur de sa corona.
(Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 490-491)
Bibliografia Jules Brocherel Le Patois et la langue française en Vallée d'Aoste éd. V. Attinger, Neuchâtel Maria Sole Bionaz et Alessandro Celi Le radici di un'autonomia, Aosta Rosellini Aldo, La francisation de la Vallée d’Aoste, in Studi medio latini e volgari, vol. XVIII, 1958. Keller, Hans-Erich, Études linguistiques sur les parlers valdôtains, éd. A. Francke S.A., Berna, 1958. Schüle, Ernest, Histoire linguistique de la Vallée d’Aoste, in Bulletin du Centre d’Études francoprovençales n° 22, Imprimerie Valdôtaine, Aosta, 1990. Favre, Saverio, Histoire linguistique de la Vallée d’Aoste, in Espace, temps et culture en Vallée d’Aoste, Imprimerie Valdôtaine, Aosta, 1996. Frutaz, François-Gabriel, Les origines de la langue française en Vallée d’Aoste, Imprimerie Marguerettaz, Aosta, 1913.