La scòrza de l’edifizzi a l’è ‘n’ elément architettònich che ‘l segna el confìn e ‘l contorna tuttintorna a l’edifizzi (è per quèst l’è ditt "de frontiéra"). El sò mestèe a l’è quèll de stà in mèzz, de separàa e de mètt insèma el de denter cont el de foeura, ma l’è 'n elemént de l’ambiént anca lù, e ‘l segna el confìn con l'ambiént de foeura che gh’è intorna.
La scòrza de l’edfizzi l’è fada su de tucc i unitàa tecnològich e di elemènt tècnich che, del pont de vista de la forma e de la fonzión, interagìssen cont el defoeura e definìssen, adrée ai trìi direzión , el lìmit infra l’ambiént de denter (l'insèma di elemént spaziàj e di unitàa ambientàj che gh’hànn de sicurà la sodisfazión di bisògn de l'utenza) e l'ambiént de foeura (l'organizzazión de l'ambiént e i condizión al contorna) d’on organismo edilizzi. A ghe dìsen scòrza edilizia a sècch a ‘na scòrza edilizia indoe che l’insèma di unitàa tecnològich e di elemént tècnich (i componént in deperlór e i sistèma de elemént), che gh'hànn fonzión portànt o minga portánt, hinn montàa insèma per mèzz di giontùr a sècch e fissàa a ‘na struttura principál per mèzz de di sistèma de fissàgg (bollóni, vid, saldadùr).
El concètt de scòrza de l'edifizzi L'uso del tèrmin scòrza riferìi a l’edilizia l’è putòst noeuv e ’l sortìss de l'evoluzión putòst recénta del concètt de saradura che l’era riferìi ai tamponamént consideràa come di unitàa in deperlór (orizzontál, verticál, opàcch, trasparent eccètera).
In di costruzión del dì d’incoeu, la scòrza de l'edifizzi, che l’è, a bon cunt, el tutt insèma el sistèma de saradura de foeura, a l’è fada su de divèrsi strat fonzionáj e fisich e semper pù despèss l’è indagada denter in di sò relazión cont el sistèma strutturàl e cont i impiánt.
Evoluzion de la scòrza de l'edifizzi El bisògn primitìv di òmen de costruì el sò habitat artificialmént, cont el cambià i risorsi naturàj disponìbil, l’hà menàa al realizzà di ripàr pussée sofisticàa e sicùr e quèsta soa necessità iniziál l’è vegnuda semper maggiora e la s’è trasformada ind on sistèma de bisògn che l'è adrée a cress e ind la ricerca del rappòrt equilibràa infra el mond naturál e quèll artificiál.
In di temp indrée la pratega del costruì l’è stada dòminada di Régol de l'Arte, ch’a hinn restàa istèss e hinn stàd trasmettùu de 'na generazión a l’altra, de manera che l’equilibri con la natura, la quàl l’è bòna de surbì i trasformazión prodòtt di òmen, el s'è mantegnùu; de sorapù quèlla del riciclàgg di materiàj e de la riutilizzazión di edifizzi ind di àlter manér a l’èra ‘na pràtega assosènn spantegada, per di resón econòmich e de temp, i quàj i faseven che l’utilizzazión de noeuv materiàj la sia mìnima.
L’evoluzión che la scòrza edilizia la gh'è andada incontra in del cors di desènn, l'è andada innànz insèma a la crèscita di requisìi necessari, come conseguneza d’on aumént sensìbil de la resa, de la complessità e de la gamma di prodòtt offèrtegh al progettista e de la finazión di tècnich e di materiàj doperàa de tradizión.
I anni settanta hinn stàa segnàa d’on interèss particolár per i problèmma ligàa a l’isolamént tèrmich, inscì de ingenerà on svilùpp a la svèlta, de tècnich de isolamént tèrmich de la scòrza in tutta Europa, come per esempi: i contraveder e i saramént a tàj tèrmich con la tegnuda in di confrónt l’aria.
L'introduzión di materiàj artificiàj e industriàj e i procèss de svilùpp sociál e culturál i hànn menàa a considerà nò i muradùr come i part che tegnen in pee l’edifizzi, ma putòst come la part che la stà intorna a fa su la scòrza de l'edifizzi, e l'hà dàa l’inviada manemàn a la scomposizión di fonzión in part portanta, pellesina, protezión, isolánt tèrmich e acùstich eccètera.
La scòrza de l’edifizzi, in del procèss de ricerca e in di sperimént tecnologico-architettònich prima la vegniva considerada come ‘na barriera preservativa, inveci adèss la ven considerada come on sistèm-fìlter bon de ottimizzà i interazión infra el microambiént de denter e l'ambiént de foeura.
La scòrza de l'edifizzi l’è diventada semper pu ‘na superfice de confìn dinamica, bòna de cambià la soa resa quand che i situazión de l’ambiént de foeura e i besògn de chi che viven in di ambiént saràa muden e bòna de avègh denter di impiánt de varia natura.
Quèll ponto de vista chì l’hà ingeneràa on cambiamént radicál: a s’è passàa de la cultura de la stralattonarìa al pensà a la scòrza come a ‘n dispositìv bon de sfruttà i risorsi naturáj per prodù l’energia.
La scòrza passiva La scorza passiva la fa de manera ch 'l guadàgn solár dirètt el sìa màssim, grazie e di vast superfici invedriàd insèma a di sistèma che fànn de schèrmo per la radiazión solár in del cors de l’estàa e ridùsen l’inorbimènt. A l’è mèj poeu che ghe sìen di spazzi de mèzz per protèg del frècc, compagn di sèrra\sèrr o di spazzi-filter che ciappen la radiazion solár d’invèrna, la favorìss l’entrada a la radiazión solár e la ventilazión naturál.
La scòrza attiva La scòrza edilizia la diventa attìva quand che minga domà je ten denter, ma quand che el gh'hà denter in la soa struttura di impiànt, chi che servissen de cattà su e trasformàa l’energìa solár e de fa la ventilazión artificiál di ambiént de denter. La scòrza attiva l’è pussée efficienta in tèrmin de energia e la se pò controllà mèj quant al sò fonzionamént rispètt a la scòrza passiva. Impunemànch quèst, la scòrza attiva a l’è on lìmit fòrt in di confrónt de l’espressión architettonica, per vià di componènt di impiànt che gh’hànn in parténza di grandèzz che se pòden nò cambià e la créa di problèma in del disègn de la facciada in relazión con la distribuzión intèrna di ambiént.
I soluzión adottàa pussée sovenz, e che gh' hànn avùu pussée de succèss quand che hinn stàa aplcàd, hinn la paréd invedriada ventilada e la facciada con denter l’impiánt fotovoltàich. La primma l’è fada su de dò superfici trasparént separàd d’on spazzi de mèzz e ventilàd in manera artificiál per mèzz di bocchètt d’aria; la segonda l’è fada su d’ona serie de cèllul fotovoltàich comprés in di paréd invedriàd. I cèllul fotovoltàich con la soa posizión e cont el sò aspètt esalten i possibilità espressìv de la scòrza de l’edifizzi.
Scòrza ibrida I esperiénz avùu cont i scòrz attìv e passìv e i pensér sora i progètt fàa primma o dòpo di esperiénz medèmm, i hànn menàa i architètt a concepì di scòrz ìbrid. La scòrza ìbrida l’è a l'istèss temp passiva e attiva, degià che l’è bòna de svòlg di lavorà divèrsi, e poeu l'è anca dinamica, perché l’ bòna de cambià i sò caratteristich fisico-tècnich adrée al temp, in relazión cont i circostànz climatich e coi bisògn de l’utenza. Impunemànch quèst, ona fila de dubbi la se manifèsta sìa sora la sostenibilità de la scòrza ìbrida rispètt ai alter du tipi, sìa sora la soa complessità, degià che la dopera di sistèma assosènn complèss per la tecnologìa e la soa manera de fonzionà. De sorapù, i cost de costruzión a hinn assosènn pussée alt rispèt a quèj di scòrz convenzionàj, anca a tegnì nò in in cunt i elevàa cost de manutenzión caosàa de la complessità di componént e com'a l'è ch'a hinn conligàa infra de lor.
Efficienza energetica de la scòrza de l’edifizzi L’interèss semper pu fòrt vèrs i problèma de l’ambiént l'hà fàa che la scòrza de l’edifizzi la fudèss pu considerada domà come 'n’elemant che ‘l separa el de denter del de foeura, ma anca come 'na superfice de contàtt dinàmica semper ‘drée a interagì in manera attiva cont i fattór del clima de foeura. A hinn di esempi i fasi de la progettazión, de la realizzazión e del manégg d’on edifizzi verd. L'efficienza de la scòrza l’è dada de la capacità de reagì in manera flessìbil quand che cambien i condizión de l’ambiént, cont el minimizzàa i dispersión tèrmich d’invèrna e cont el fà nò andà su tròpp la temperadura d’estaa, e la soa conseguenza l'è el miglioramént del cònfort de la ca’ e de la qualità de l’ambiént, ottegnùu senza doperà di font energétich nò rinnovàbil.
Citazion:Se intendom la scòrza de l’edifizz come ‘na soa "pèll" che la ne protèg el de denter di agént atmosféregh ma che a l’istèss temp la sfrutta in manera fonzionál la soa potenza alóra pòdom pensà de creà on spazzi proteggiùu che ‘l pò vèss controllàa. In quèll caso chì i condizión de l’ambiént defoeura divènten ona risorsa e minga ona fòrza contra di quàj gh’è de scombàtt, inveci la scòrza la diventa ona "pèll reattiva" che la migliora el benèsser intèrno e la fà pensà a tanti possibilità de cambiamént.Thomas Herzog (2005).
Scomposizion in element e in strat El sistèma de saradura de la scòrza de l’edifizzi a sècch a l’è fàa su de sti elemént e sti stràt chì:
l’elemént portànt, ch'a l'è la struttura che i àlter strat de la scòrza gh'hinn taccàa adòss grazie a vari sistèma de giontadura, el pò vèss a l’istèss temp on elemént strutturál e de tamponamènt. L'elemént de giontadura, ch' a l’è ‘n sistèma o ‘n componént del sistéma de facciada che ’l gh’hà l’obiettìv de tegnì i elemént del rivestimént taccàa a la struttura de suppòrt.
In de la progettazión di sistèma de rivestimént, la giontadura l’è l’elemént fondamentál de la superfice de contàtt infra el rivestimént e la struttura de suppòrt. A l’è fàa su de elemént montàa insèma grazie a di tecnologij a sècch; i elemént gh’hànn de vèss cattàa foeura e calcolàa a segonda del tipo de superfice, di càregh accidentàj e de esercizzi, del tipo de rivestimént e de la distanza infra el rivestimént medèmm e la struttura de suppòrt. El sistèma de giontadura a sècch, el gh’hà ancasì de inclùd di dispositìv de sostègn e deretègn in di posizión vorsùd, de giustamént adrée ai trìi direzión del spazzi, de trasferimént di càregh orizzontàj e verticàj, e de assorbimént di cavezzadùr e di differènz de la dilatazión rispètt elemént de rivestimént.
El strat de tamponamént e de rivestimént de foeura, che ‘l pò vèss realizzàa in divèrsi manér: sistèma de rivestimént contìnov, sistèma a elemént montàa insèma, eccètera.
L'evoluzión di componènt che la và innànz la permètt de ottegnì di elemént caratterizzàa de divèrsi combinazión, grazie a i quàj a l’è possìbil de sfruttà i sinergìj potenziàj infra i divèrsi materiàj e de mètt insèma i vari sistèma de costruzión e de abitazión.
Classificazion a segonda del sistèma de costruzion Del pont de vista di sistèma de costruzión a gh’è sti tipi de scòrza a sècch chì:
Struttùr fàa su de montànt e travèrsi;
Conforma a la norma UNI prEN 13119 el tipo a montànt e travèrsi l’è definìi come on’intelaradura portánta leggéra di componént montàa insèma lililinscì che tegnen su di pannèj de tamponamént opàcch e/o trasparént fabricàa prima. L’ossadura de la struttura de la facciada l’è fada su de elemént montánt verticàj e de travèrsi orizzontàj conligàa a ai montànt. In séguit, l’intelaradura l'è el suppòrt di elemènt de tamponamént e di saramént dervìbil. Per cèrti soluzión, a la fin de la fera, a l’intelaradura ghe vegnen taccàa di pannèj estèrni de protezión (schèrmi e rivestimént).
Struttura a cèllul o unitàa;
Conforma a la normativa UNI prEN 13119 i struttùr a cèllul o unitàa hinn rappresentàa de “di mòdol montàa insèma prima, conligàa infra de lor, alt tant quànt vun o divèrsi pián, fornìi anca de pannèj de tamponamènt”. El vantàgg principál de quèst sistèma chì l’è che la qualità di elemént in deperlór giamò montàa insèma l’è costanta e sicurada, degià che vegnen realizzàa in officina per mèzz di procèss industriàj che prevénden on mucc de contròll.
Struttùr compòst de montánt, travèrsi e schèrmi de foeura
Quèll sistèma chì, el rappresenta l'evoluzión del sistèma del primm tipo, quèll montàa insèma lilinscì; a l’è fàa su d’ona struttura principál a montánt e travèrsi e de ‘na struttura che la spòrg vèrs el de foeura (de spèss fada su de ménsol e tirànt de fissàgg) che la ten su 'na schermadura che la gh’hà divèrsi fonzión, infra i quàj soratùtt la protezión de la pioeuva e de la radiazion solar.
Tipi e soluzion de scòrza a sècch