miniatura|La borlada de Costantinopel, miniadura francesa contemporania. La borlada de Costantinopel (in grec: Ἃλωσις τῆς Κωνσταντινουπόλεως; in turc: İstanbol'on Fethi, Conquista de Istanbul) l'è staita la conquista otomana de la capitala de l'Imper Bizantin ind el 29 de maj del 1453. La toma de la citaa l'ha segnad la fin de l'Imper d'Orient, qe al durava de circa mella agn; i territore restaits i sarà conquistads ind el temp de poc agn (la Morea ind el 1460, e l'Imper de Trabisonda, stat bizantin indipendent nassid despò de la IV croxada, ind el 1461).

L'assede, guidad del sultan Maomet II, de apena 21 agn, l'era començad do mis inants. I bizantin i era guidads de l'imperador Costantin XI Paleolog, incoronad ind el 1448.

Dei storeg i dovra la data de la borlada de la citaa per marcar la fin del Medioev.

Ol contest

I Turc Otoman i era rivads ind l'Anatolia a'l prencepe del XIV secol. Ind el 1331 i hera conquistad Nicea, la principala citaa bizantina de la rejon; ind el 1354, grazie a la guerra civila intra l'imperatrix Ana de Savoia e 'l Joann VI Catecuzen, i hera ciapad Gallipol, qe l'era insé deventada un coo de pont ind i Balcan. Ind el 1361 l'era la volta de Adrianopel (ciamada dei turc Edirne), qe ind el 1365 la deventerà la nœva capitala otomana. A l'Imper Bizantin i restava adoma Costantinopel, Tessalonega (perdida ind el 1422) e la Morea. La capitala (enclav bizantina in territore otoman) la sarà assediada plu volte, ma senza resultads. Ind el 1394 la bataia de Nicopel e ol rivar del Tamerlan, qe al vencerà i Otoman ind la bataia de Ankara (1402), i salverà la citaa. Ind el 1422 i Otoman i sarà fermads sota i mure del Teodosi.

Ind el 1444 la bataia de Varna, con la distruzion de l'armada cristiana, la segnerà la fin dei tentativ ocidentai de descaçar i turc dei Balcan. Prope in qesta ocasion l'è stait ciar ol pericol, per i turc, de hir-g miga ol controll total del Streit dei Dardanei: prima del rivar dei trœpe fresqe de l'Anatolia, blocade de la flota veneziana (sqivada fors grazie ai condizion atmosferege), i Otoman i era dree a perder la guerra, tant qe ol sultan Murad II l'hera domandad un armistizi, in cambe de la cession d'un qualc territore a Serbia e Ungeria.

I preparativ Maomet II miniatura|Ol Maomet II a'l coo del so esercet, con arent ol canon de l'Urban. Ol Maomet II l'era deventad sultan ind el 1451, a l'etaa de 21 agn. Joven e ambizios, l'era semper stait ossessionad del penser de conquistar Costantinopel. Ol so pader, ol Murad II, a l'hera slontanad plu volte de la cort per circar de calmar i so ecess.

Una volta indait a'l poder, l'hera subet començad a organizar la presa de la citaa. In del avril del 1452 l'indava de dent ol territore imperial, in su la sponda europea del Bosfor, e al començava la costruzion de la forteza ciamada Rumeli Hisar, poc de plu d'una dexina de qilometer a nord de Costantinopel. In quater mis ol lavorar l'era fenid. Insema a la forteza de Anadolu Hisar (prope denants, su de l'oltra riva), la rendiva asquas impossibel per la citaa i collegaments cond el Mar Neger (e sovertut cond i colonie jenovese in Crimea). I ambassador de l'imperador bizantin, mandads a protestar, i sarà decapitads.

Ol sultan al fa anc descaçar tuts i grec ind la zona de Edirne; e al riverà anc'pò a trasferir-s per tri dé denants a Costantinopel per studiar i so difese.

A l'istess temp, i è faits i preparativ per ol trasport dei canon. Ol plu grand, costruid de un injegner ungeres de nom Urban (qe prima l'hera circad de far-s ciapar dei bizantin, qe però i g'hera miga i solds), l'era long 8 meter, al sjaventava dei ploc de 600 qili con d'una jitada de un mili, e al g'hera besogn de 700 omegn per la manotenzion e 60 bœv per tirar-l. Ol beylerbey de la Romelia al passerà tut l'invern del 1452 a sistemar la strada de Edirne a Costantinopel, per far passar i canon.

L'esercet organisad del Maomet II a l'è imponent: plu de 160000 omegn (ma vergun al dix anca 700000), intra i quai 12000 janisser, i trupe cernide. Ol parc artelaria l'è ol plu grand mai vest. Anc la flota l'era imponent: ol sultan l'era capid qe la ciav de la vitoria l'era circondar la capitala bizantina de tute i bande. I font plu prudent i parla de plusse de cent nav.

Costantin XI miniatura|Strutura dei Mure del Teodosi. Inants de deventar imperador ind el 1449, ol Costantin Paleolog l'era stait despota de Morea, e l'hera combatid plu volte contra i Otoman. Dop de la so incoronazion, l'hera començad a circar dei aiœts in ocident, in cambe de l'union de la ciexa ortodossa a qella catolega. Ma la situazion l'era miga favorevola: dop de la bataia de Varna, l'Ungeria (qe l'era in bega cond el Sacro Roman Impero) e i oltre potenze orientai i g'hera miga i forze; França e Ingilterra i era dree a combater-s ind la Guerra dei Cent Agn; Venezia e Jenova i era in contrast intra de lor. Adoma ol Papa Nicolò V l'hera respondid a l'apell, e ind el 1452 i era rivads a Costantinopel 200 arcer. Ol 12 de dexember de l'istess ann la sarà proclamada l'union intra i ciexe, miga senza malumor ind la citaa. I g'era anca dei importants nobei qe i era miga decorde: per esempe ol Megas Dux Luca Notaras al dixiva de preferir i turc a'l Papa. Intratant l'imperador al riceviva ol permess dei Venezian de la citaa per ciapar i nav latine per la difesa.

In del jenar del 1453 i riva 700 jenoves guidads del famos condotier Joann Jostiniani Longo, qe l'è nominad del Costantin comandant del front de terra, cond el titol de strategos autokrator. Al riva anc'pò un nobel castiglian, ol don Francisco de Toledo (qe al dixiva de vesser un discendent dei Comnen), e al se jonta ai difensor anc ol prencep Orkhan, pretendent a'l tronn otoman qe al viviva a Costantinopel.

Ol total dei forze l'è miser: 4000 soldads bizantin, 2000 forester, 983 citadin grec (intra i quai anca dei moneg), per difend i circa 22 qilometer de la cerca dei mure.

La flota la contava 37 nav, circa mitaa latine, protejide de la granda cadena del Coren d'Or. I jenoves de Pera, ol quarter in su l'oltra riva del Coren, i s'era deciarads neutrai, ma i hera dait ol permess de tacar-la ind la so banda.

L'assede miniatura|Sqierament dei trupe e dei comandants ind el assede I Otoman i comença a bombardar i Mure de Teodosi ol 6 de avril, in seguet a'l refud de l'imperador bizantin de consegnar la citaa. Dop de apena do dé, un toc intra ol palaz dei Blacherne e ol Lycus l'era jamò crollad; ma ol dé dop i difensor i hera jamò rivads a justar-l su. Intratant ol sultan al fa començar a scavar dei galerie sota i mure e a impienir ol fossat. Grazie a'l canon de l'Orban (anc se al pudiva sbarar adoma set volte per dé), i Otomàgn i derv for tants bux in dei mure, ma de nocc i bizantin i lavora per sistemar-le con dei ploc e dei sac de terra; indove ol mur al g'è plu, i tira in pé dei palizade de legn e barii de sabia. Per circar de protejer i mure de i artelarie otomane, i assediads i dovra dei tapé de lana e de cœram. Anc in sul mar i turc i g'ha dei dificoltaa: do assalts, ol 9 e 'l 12, per circar de penetrar ind el Coren d'Or, i è fermads de i nav a difesa de la cadena. Ind i dé despos, però, i riva dei oltre nav de rinforz per ol comandant Balta-oghlu, e insé i turc i riva a controlar tut ol Mar de Marmara. Ol 18 un massess assalt ind la zona centrala di mure (la plu ruvinada dei bombardaments e cond el fossad impienid), començad do ore dop del tramont, l'è fermad del Jostinian despos de quater ore e 200 morts intra i assaltador. Duu dé dop una minuscola flota greca-jenovesa l'è rivada a sqivar ol bloc naval e a refœrnir la citaa de arme e de maiar. miniatura|left|Maomet II al varda i operazion L'era ciar a'l sultan qe senza rivar a entrar ind el Coren d'Or e tacar i mure anc de qella banda, i bizantin (anc se poc) i pudiva tegnir la citaa. Vergun al g'hera cœntad su qe i Venezian i hera spostad via terra una flota del Adej a'l lag de Garda. Insé ol 20 de avril tante mella artijan i començava a lavorar per preparar ol trasport de 72 nav in su la terra per 4 km, per ajirar Pera e entrar ind el Coren d'Or. In qesta ocasion l'è staita fatala la cerna dei jenoves de Pera de mantegnir la neutralitaa, perqè i havress pudid subet blocar tut. I assediads i g'hera adoma una possibilitaa: bruxar la flota nemica con una sortida noturna. Ma i preparativ e i discussion intra i alleads su la composizion de la flota i và inanz infina a'l 28, e la notizia la g'ha ol temp de rivar ai oregie del sultan per mez de un jenoves de Pera. Insé la spedizion l'è un disaster: i cristian i è slontanads e i ha perdid do nav. Ol sultan al fa justiziar i prijoner, e l'imperador al fa l'istess cond i so, qe i è decapitads sui mure in 260. Con qesta vitoria i Otoman i hera ciapad un gross vantaj stratejeg. Per collegar ol nœv front con qell dei mure de terra, ol sultan l'ha fait costruir un pont (fait con do file de barii ligads insema con sora dei trav de legn) sul Coren d'Or. Intratant, la citaa l'è provada de l'assede: l'imperador al g'ha de ciamar i ric e i ciexe per circar de tirar insema dei aiœts per i plussee besognos. I assalts otoman i è però fermads anc'mò dei difensor, ol 7 de maj (ind i bande del Lycus), ol 12 (dop qe i è penetrads ind el palaz imperial de le Blacherne) e ol 18 (la granda torr d'assede costruida per l'ocasion l'è faita saltar in aria con dei barii de polver de sbar). Ol 23, dop qe i ha brocad un ufiçal turc, i cristian i riva a cognosser la posizion dei gallerie sota i mure, e i le fa borlar jo tute.

L'assalt final Propre ol 23, però, la riva la notizia plœ amara per i difensor: la flota cristana de socors prometida dal Papa l'è anc'mò blocada ind el mar Ejee. I Otoman, qe i le sà miga, i è dree a decidir cosa far. Una proposta de levar l'assede in cambe de un tribut de 100.000 bisants d'or l'è inviada ai difensor, qe dopo una qualc temp i la refuda. A la fin, Maomet al decid de tentar un œltem assalt prima de lassar perd. I mure i è bombardade con plœ intensitaa (la palizada del Lycus l'è botada jo) fina al 27 de maj, quand ol sultan al comanda un dé de repos e pregïera per preparar-s a la bataia. I difensor i è staits avisads dei intenzion dei turc de un qualc cristian ind l'armada otomana, e anc'pò lor i se prepara: i è organizade dei procession sota i mure con l'icona de la Verjine Odijitria, un'ultema messa cristiana (senza distinzion intra catoleg e ortodoss) l'è celebrada ind la basilega de Santa Sofia, cond la proclamazion de l'union de i do Ciexe. Ol 28, tœts qei qe i era bon de tegnir un arma ind la citaa i è mandats sœ i mure, e i porte de la cerca interna i è serade.

L'assalt al comença ol 29 ai 3. L'armada otomana l'è spartida in quater parts: Ishaq e Mahamud Pasha: sezion meridionala dei mure de terra (Porta d'Or), aprœv a'l Mar de Marmara. Sultan Maomet II: sezion centrala, val del Lycus e Porta de San Roman. Zaganos Pasha: sezion setentrionala, Palaz dei Blacherne. Hamza Beg: flota greca ind el Coren d'Or.

miniatura|L'assalt dei janisser a la Porta de San Roman Ol sforz principal l'era ind el setor guidad dal sultan, ma i olter comandands i g'hera de tegnir ocupade i trœpe cristiane sœ tœt ol perimeter dei mure, per permeter-ga miga de jontar-s ind un pont.

I prim a partir i è i bascibuzuk, i trupe miga regolar, per fruar i difensor. Armads a la lejera, i è obligads a tacar da la polizia militar, jamò pronta a flajelar qei qi torna indree. L'assalt l'è slontanad in do ore, senza problemi per i assediads. Dopo un olter bombardament, l'è la volta di trœpe regolari, qi met a dura prova i difensor. Ind el setor central, i cristian i tegn dur fina a un ora prima de l'alba, quand un sbar del canon de Orban bota jo la palizada, e 300 turc i entra dent; ma l'istess imperador al se met a la testa di difensor, qi descaça vià i musulman e i sistema i difese. Anc ind la zona meridionala i turc i và vexin a sfondrar, ma i è fermads dai monaci guidads dal princep Orkhan.