El dialett de la Mesolcina l'è ona variant grisonesa del Lombard.
Diffusion e caratteristegh El Mesolcines l'è parlaa in de la vall che ghe da el nomm (Canton Grison), e 'l ghe da ona quai influenza anca ai dialett di paes del Bellinzones lì arent (per esempi, Lumin o Arbed-Cagion). Tra i caratteristegh pussee important a vedom: La manca la [y], che l'è sostituida de ona [u] o de ona [i]. mil. pussee = mes. pissee. TUTT: mil. [tyt] = mes. [tut]. A manchen anca la [ø] e la [œ], che de norma vegnen sostituii cont ona [ɔ] o 'na [e]. mil. lù el voeur = tic. lù el voeu = mes. lù el vò ([lu al vo]). mil. oeugg = mes. egg ([etʃ]). Gh'è gnanca i vocai doppi, foeura che a San Vittor (compagn del vesin paes de Lumin). El grupp latin PL el vegn renduu con [tʃ] o [ptʃ], e inscì el grupp FL con [tʃ] o [ftʃ] (on mestee quasi compagn se ved anca in certi sitt de la Valtellina): PLUS: mil. pù = tic. più = mes. ciù/pciù ([tʃu]/[ftʃu]) = valt. ciù ([tʃy]). FLOREM: mil. fior = mes. cior/fcior ([tʃor/ftʃor]). In certi zonn el plural femminil el se fa col mett ona EN final denanz al nomm (on mestee compagn de quell che se ved in de la Val Bregaja): mil. i montagn = mes. la montagnen = breg. lan muntagn. Compagn de quasi tutt el rest de l'area tisinesa, anca in del Mesolcines la S prima de consonant la se parnonzia despess 'me ona SC: STUPED: mil. ['styːpit] = mes. ['ʃtupit]. La terza persona plural di verbi l'è compagna de la terza, compagn de quell che 'l succed in Valtellines e Lombard oriental. mil. lor hinn = mes. lor i è. La prima persona singolar di verbi l'è fada sù cont el costrutt OM + III pers. sing., istess de quell che 'l succed anca in del Valtellines e in del Bergamasch. mil. semm = mes. on s'è = valt. en s'è = berg. am s'è. Despess a gh'è la velarizzazion de la L denanz ai consonant: mil. alter = mes. autro (Roree: ['awtro]), auter (Mesocch: [àwter]). In de l'alta vall, ona quai A tonega la se muda in d'ona E averta. In de la zona de Roree (compagn de quell che 'l succed anca in certi zonn del circol de Bellinzona) gh'è minga i son [ts] e [dz]: MARZ: mil. [maːrs] = tis. [maːrts] = ro. [mars]
Esempi de dialett Proverbi
I sant s'i cognoss ai miracol. Per chell sant de là de l'aqua che n'on conoss miga, ora pro nobis. El prim ann a brasc a brasc; el second ann patusc e fass; el terz an già a i en pò più, el quart ann i s'è mai vist né conossuu. El val pissee 'l cher content che tutt l'or e l'argent. Contratt facc, mai pciù desfacc. I robb facc a cottom i è robb facc a mezz. La castegna la gh'ha la coa, el primm che la ciappa l'è la soa. Chi gh'ha debet, gh'ha credet. Se fevrei no fevresgia, marz marzesgia; e se marz marzesgia, april vegn dré con la coresgia. Se 'l pciov el dì de l'Ascenz, per quaranta dì semm miga senz. Se 'l trona d'avril, tucc i meis o 'm gh'ha la neiv ai fil. Se 'l trona in april, prepara 'l baril. A San Bartolomé, la montagnen lasselen dedré. Chi de lugl i ne fena, d'agost i fa la pena. Testa d'agnell, gamba d'uscell. Cavra grassa sta mai ben fin che magra no la vegn; cand che magra l'è vegnuda, la voriss gnanca vess nassuda. Cavra giona e monton vegg i impiniss cà e tecc. Quand el Pizz Combi el gh'ha sù 'l capell, lascé la ranza e ciappé 'l restell. Inziga miga i can. Tucc i can i mena la coa, tucc i cojon i vò dì la soa. L'egg dal padron l'ingrassa el camp. El bacillarà el governo, ma miga la Calanca d'inverno. Se i nivol el va verz Calanca, tutt el mond s'enlanca.
Bibliografia LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004. VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.
Vos correlaa Dialett tisines Vos in dialett de la Mesolcina Roree Mesolcina
V Categoria:Val Mesolcina