El Renassiment a l’è stad un moviment cultural e artistegh ocors adree ai segoi quii di 15 e 16.«I suoi limiti cronologici possono fissarsi con buona approssimazione tra la metà circa del Trecento e la fine del Cinquecento, anche se alcuni studiosi tendono a circoscrivere l’arco cronologico tra il 1450 e il 1575, altri tra il 1492 e il 1600.» cfr. Enciclopedia Italiana Treccani. Coma period istoregh, el marca el passasg de l’Etaa de Mez a quella Moderna e l’era caratarizad de l’intenzion de fà tornà a voltra e soprà in grandœur i suzzess e i ideje de l’Antighitaa classega. Sozziad con di belle mudanze sozziai in tancc camp e dissipline – compagn de l’art, architecciura, politega, literadura, splorazzion e zienza – el Renassiment al prenzipi l’è inviad fœura ind la Republega de Fiorenza e el s’è pœu spantegad in Lombardia e part de l’Italia, ma anca in tuta Europa. El termen rinascita (renassiment) dovrad per insegnà quell period istoregh chì el compariss per la prima vœulta ind el 1550 in Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architettori del Giorgio Vasari.
I fondazzion intelletuai del Renassiment eren impientade ind l’umanesim, vegnud sgiò di conzet de l’humanitas romana e de la redescoverta de la filosofia grega classega. Coma moviment cultural, el Renassiment l’ha vedud la fiorida del latin literari e debon una s’ciopada de la literadura ind i lengue volgare, scomenzada de l’imprendiment di classegh latin e gregh, e trebuida al Petrarca di sò contemporani. L’ha pœu anca vedud un badaluch de reforme e contrebuzzion a l’art de di personasg compagn del Leonardo da Vinci e Michelangelo Buonarroti, ch’hann inspirad el termen ‘sgeni renassimental’, o polimata.BBC Science and Nature, Leonardo da Vinci Retrieved 12 May 2007BBC History, Michelangelo Retrieved 12 May 2007 In politega, el Renassiment l’ha contrebuid al desvilup de di costum e convenzion quò a la diplomazzia, e ind la zienza a havégh una fiduzzia pussee slargada di metod de osservazzion e induzzion. De sora maross, el period l’ha vedud l’introduzzion del moderen sistema bancari.
Panoramega El Renassiment el pœul vesser vedud coma el tentativ de dei intelletuai de studià e mejorà la sò realtaa del temp intravers una revalutazzion dei ideje de l’Antighitaa, binandej pœu anca a dei aprocc nœuv al penser e a tuscoss in sgeneral. Per un quaj filosef compagn de l’Hans Kohn, quest’epoca chì la ven descrivuda coma un period indova che ‘i homen se vardaven in sgir per di fondazzion nœuve’; de facc, un quajvun d’olter coma l’Erasem de Rotterdam e el Thomas More se imasgenaven propri un mond con di nœuve fondazzion spirituai.
El period renassimental l’iscomenza adree a la crisi del 1300 e convenzionalment el feniss con la spirada de l’umanesim ind el 1600, e ind l’art con la rivadura del Baroch. L’iscomenzè a Fiorenza,Burke, P., The European Renaissance: Centre and Peripheries 1998 e a gh’è tante teorie intuitù del perchè el saga partid fœura propri de chichinscì: ghe ven tirad a man la strucciura politega del territori, i fameje pussee prominente de denter del panorama sozzial fiorentin, i MediciStrathern, Paul The Medici: Godfathers of the Renaissance (2003) e la migrazzion di studios gregh in Italia adree a la Toma de Constantinopel.Encyclopædia Britannica, "Renaissance", 2008, O.Ed.Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World, Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, Norwich, John Julius, A Short History of Byzantium, 1997, Knopf, Dei olter zenter pussee grand fudenn Venezzia, Sgenova, Milan, Roma e Napoli.
Carataristeghe Filosofia e umanesim
L’umanesim l’era el valor pussee coltivad ind el Renassiment, impientandes ind i conzet che se orisgenaven ind l’Antighitaa classega. Per el Lorenzo Casini, ‘vuna di fondazzion del moviment renassimental l’è staita l’ideja che l’esempi de l’Antighitaa classega el constituiva un modell inestimabel de zellenza al qual i temp moderen – inscì decadent e indegn – podeven fàgh a referiment per sgiustà i dagn trait adree de la Toma de l’Imperi Roman’. L’ideja l’era ancasì che Dia l’havess dait al mond nomà una Veritaa – quella cristiana – ancaben che di tochelit sœu de questa chì podessen trovàss anca ind dei oltre culture, intra i quai ghe figurava quella greco-romana. Per quest, tut zò ch’el vegneva de l’Antighitaa in termen de bibliografia e oltre reliquie compagne l’era tegnud in volta considerazzion.Casini, Lorenzo. "Renaissance Philosophy". In: Internet Encyclopedia of Philosophy — A Peer-Reviewd Academic Resource. L’umanesim renassimental l’era però minga una filosofia, ma un metod de imprendiment. De facc, i umanista studiaven i test antigh in lengua orisgenal e la sò instruzzion la toveva denter l’istudi de zinch materie umanisteghe in partigolar: poesia, gramatega, storia, filosofia moral e retorega. L’umanesim l’era donca un moviment per redescovrì, interpretà e sorbì i lengue, literadura, cognossenza e valor de l’antigh mond greco-roman.Burke, P., "The spread of Italian humanism", in The Impact of Humanism on Western Europe, ed. A. Goodman and A. MacKay, London, 1990, p. 2. De facc, a l’incontrari de quell ch’a suzzedeva ind el Volt Medioev indova i studios se fogalizaven asquas del tut sora l’istudi dei œuvre greghe e arebe de zienza natural, filosofia e matematega, i cademegh renassimentai eren pussee interessad a studià i test gregh e latin intuitù de la literadura, storia e oratoria. Quell fenomen chì l’è scomenzad cont el Petrarca e dei oltre figure compagne de lu, ch’inn indaite a ravanà ind i biblioteghe europeje per rebuscà i lavorà dei autor latin pussee famos, quai el Zizzeron, el Lucrezzi, el Livi e el Senega.
I filosef politegh – compagn del Niccolò Machiavelli – zircaven de descriver la vita politega coma l’era, o ben voleven fàlla capì a la sgent intravers la reson. De sora maross, gh’è stait un interess renovad per la filosofia neoplatonega, che el s’è trait adree una grossa passion per la bellezza. L’amor per la bellezza e per l’armonia del cosem l’ha menad, de facc, a la produzzion de un frach de œuvre d’art. Impunemanch, el Renassiment l’è mai riessid a vesser un’imitazzion completa de la cultura antiga, desgià che l’è stait miss in opra ind una sozzietaa catolega, che la gh’haveva di valor assee difarent de quii de l’Europa pagana. Donca, el Renassiment l’è stait ancasì un tentativ orisgenal de armonizà el neoplatonisem pagan con la religion cristiana, insema a dei influenze orientai, ebraeghe e arebe, indova l’istudi de la magia e de la strologia l’era important fiss."Western Philosophy: Renaissance Philosophy". In: Encyclopadedia Britannica online, consulta em 17/10/2017Brotton, Jerry. The Renaissance: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2006, s/pp.Nunes, Benedito. "Diretrizes da Filosofia no Renascimento". In: Franco, Afonso Arinos de Melo et alii. O Renascimento. Agir / MNBA, 1978, pp. 64-77
Art
Vuna di carataristeghe del Renassiment l’è staita propri la granda produzzion de di strasordenarie œuvre d’art. Dei artista compagn del Giotto, Filippo Brunelleschi e Leon Battista Alberti inn stait tucc creditad con la descoverta de di nœuve tecneghe artisteghe ind i sò mester respetiv.Clare, John D. & Millen, Alan, Italian Renaissance, London, 1994, p. 14. I pencior hann desvilupad dei oltre tecneghe con l’istudià la lus, l’ombria e la notomia umana, spezzialment ind el cas del Leonardo da Vinci. Tut quest l’insubiva el desideri de depensger la bellezza de la natura e despoltià i assioma de l’estetega, compagn de quell ch’es pœul vedé di lavorà del Michelangelo Buonarroti e del Raffaello Sanzio.Vasari, Giorgio, Lives of the Artists, translated by George Bull, Penguin Classics, 1965, . Dei olter artista sossenn important inn el Sandro Botticelli e el Tizzian.
Gh’è stait almanch trii element prenzipai del nœuv istil renassimental: La formulazzion di regole de prospetiva liniara zentrega, che l’organizava l’ispazzi in manera unitaria; L’atenzion a l’hom coma individov, e ind la fisionomia e notomia, e ind la representazzion di sò emozzion; El renegà i element ornamentai per tornà indree a l’essenzialitaa.
L’art renassimental l’ha vedud l’istudi e la redescoverta di modei antigh, e in architecciura, e in scultura. Ghe ven redescovrid e redoperad dei element de l’architecciura e art classega, compagn de l’organizazzion armonega di volum, di spazzi e de la lus de denter de l’edifizzi. L’architecciura la deventa donca armonia, proporzion e simetria. In partigolar, a vardà al desvilup de l’architecciura, es pœul vedé che el passasg di forme construtive medievai a quelle renassimentai l’è minga suzzedud ind una manera neta, ma l’è sozziad a varie dozzion e continuitaa. Ind el segol XVI l’istil classegh-antigh de l’Andreja Palladi – impientad ind i studi del Vitruvi – el s’è spantegad minga domà in Lombardia e Italia, ma ancasì in Inghilterra e ind l’Amerega setentrional. I sò œuvre hann produt un conzet estetegh de bas e un istil d’architecciura partigolarment eficazz ind la construzzion de di ville de campagna. A difarenza di palazz urban di scior, de facc, la posizzion de l’edifizzi l’era nò inscì importanta, ma quell ch’a cuntava l’era el conligament intra i comoditaa de la vita de campagna e i fonzion economeghe de una massaria.Herfried Münkler, Marina Münkler: Palladio, Andrea. In: Dieselben: Lexikon der Renaissance. München 2000. L’efet persistent de l’istil del Palladi el s’è refletud anca ind i termen sozziad cont el sò nom, compagn de ‘palladianisem’ e ‘motiv palladian’. I sit prenzipai indova el Palladi l’era ativ eren Visenza e Venezzia, e l’era riessid a sozzià la fazzada di tempi antigh ai edifizzi sagrad del Renassiment, un proget che nissun l’era mai riessid a fà inanz de lu.Barbara Borngässer: Architektur der Renaissance in Italien. In: Toman (Hrsg.) 2011.