miniatura|"Tablao" flamenco en Sevilla. miniatura|A bailarina Belén Maya. O flamenco é un estilo de música e danza que tivo a súa orixe na metade meridional de España (Andalucía, Estremadura e Murcia). As súas principais facetas son o cante, o toque e o baile, contando tamén coas súas propias tradicións e normas. As presoas que cantan flamenco son cantaores e cantaoras; as que o bailan, bailaores ou bailaoras.
Tal e como o coñecemos hoxe en día data do século XVIII, e existe controversia sobre a súa orixe, xa que aínda que hai distintas opinións e vertentes ningunha delas pode ser comprobada de forma histórica. Aínda que as fontes tradicionais o asocian á etnia xitana,Véxase a 3.ª acepción do termo flamenco no Diccionario da Real Academia Española. é máis que perceptible a fusión das distintas culturas que coincidiron no terzo meridional da España da época. De todas as hipóteses sobre a súa orixe a tese máis estendida é a que expón a orixe mourisca e a mestizaxe cultural que por entón se deu nesa rexión: cristiáns nativos, musulmáns, xitanos, casteláns e xudeus.
O 16 de novembro de 2010 a UNESCO declarouno Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade a iniciativa das Comunidades Autónomas de Andalucía, Estremadura e Murcia. Ademais é Patrimonio Cultural Inmaterial Etnolóxico Andaluz e está inscrito no Inventario Xeral de Bens Mobles da Rexión de Murcia establecido pola Dirección Xeral de Belas Artes e Bens Culturais. Tendo en conta a data da Unesco, o 16 de novembro de cada ano celébrase o Día Internacional do Flamenco.
As migracións do século XX fixeron que Madrid e Barcelona fosen tamén centros importantes de flamenco, tanto polos seus intérpretes como polas salas dedicadas aos seus espectáculos. A súa popularidade en Hispanoamérica foi tal que en Guatemala, Costa Rica, Panamá, O Salvador e Porto Rico xurdiron diversas agrupacións e academias. En Xapón é tan popular que se di que hai alí máis academias de flamenco que en España.Entrevista ao agregado de Cultura e Información da Embaixada do Xapón en España. No Salvador a agrupación Alma Flamenca é considerada a máxima representante e pioneira deste movemento musical. Etimoloxía miniatura|Conservatorio Superior de Música "Rafael Orozco" de Córdoba A palabra flamenco, referida ao xénero artístico, remóntase a mediados do século XIX. Non hai certeza da súa etimoloxía, polo que se suscitaron varias hipóteses: Por paralelismo coa ave pernilonga co mesmo nome en castelán: Algunhas hipóteses relacionan a orixe do nome do xénero flamenco co flamengo (flamenco en castelán). Unha delas di que o flamenco recibe esa denominación porque o aspecto e a linguaxe corporal dos seus intérpretes recorda a devanditas aves. O musicólogo alemán Marius Schneider, en cambio, defende que a orixe do termo pode estar no nome destas aves, pero non no seu parecido co estilo dos bailaores senón en que o modo de mi, que é o predominante no repertorio flamenco, se relaciona na simboloxía medieval, entre outros animais, co flamengo.El Origen Musical de los Animales Símbolos en la Mitología y la Escultura Antiguas. Barcelona. 1946. Por ser a música dos "fellah min gueir ard", os campesiños mouriscos sen terra: Segundo o notario e político andalucista Blas Infante, o termo "flamenco" provén da expresión andalusí fellah min gueir ard (فلاح من غير أرض), que significa "campesiño sen terra". Segundo el, moitos mouriscos integráronse nas comunidades xitanas, coas que compartían o seu carácter de minoría étnica á marxe da cultura dominante. Infante supón que nese caldo de cultivo debeu xurdir o cante flamenco, como manifestación da dor que ese pobo sentía pola aniquilación da súa cultura.INFANTE, Blas.Orígenes de lo flamenco y secreto del cante jondo. 1929-1931. Con todo, Blas Infante non achega fonte histórica documental ningunha que avale esta hipótese e, tendo en conta a férrea defensa que fixo ao longo da súa vida dunha reforma agraria en Andalucía que paliase a mísera situación do xornaleiro andaluz da súa época, esta interpretación parece máis ideolóxica e política do que histórica ou musicolóxica. No entanto, o Padre García Barrioso tamén considera que a orixe da palabra flamenco puidese estar na expresión árabe usada en Marrocos fellah-mangu, que significa "os cantos dos campesiños".P. GARCÍA BARRIOSO. La música hispanomusulmana en Marruecos. Larache. 1941. Así mesmo, Luis Antonio de Vega aporta as expresións felahikum e felah-enkum, que teñen o mesmo significado.DE VEGA, Luis Antonio. Origen del Flamenco. El baile de los pájaros que se acompañan con sus trinos. Porque a súa orixe está en Flandres: Outra hipótese vincula a orixe do termo con Flandres. Segundo Felipe Pedrell o flamenco chegou a España desde esas terras flamengas (flamencas en castelán) na época de Carlos V, de aí o seu nome.PEDRELL, Felipe. Cancionero Musical Popular Español. Tomo II, Apéndice. Algúns engaden que nos bailes que se organizaron para darlle a benvida ao emperador aplaudíaselle co grito de ¡Báilalle ao flamenco! Con todo o termo "flamenco" vinculado á música e ao baile xurdiu a mediados do século XIX, varios séculos logo dese feito. Porque aos xitanos se lles coñece tamén como flamencos: En 1881 Demófilo, no primeiro estudo sobre o flamenco, argumentou que este xénero debe o seu nome a que os seus principais cultivadores, os xitanos, eran coñecidos frecuentemente en Andalucía baixo dita denominación.Demófilo engade que os andaluces chamaban "flamencos" aos xitanos en sentido humorístico, pois para nomear "o moreno" ("caló" e "calé" significan "negro") recorrían ironicamente ao prototipo de "o louro". Os andaluces, en contrapartida, eran chamados gachós polos xitanos. MACHADO ÁLVAREZ, Antonio. Colección de Cantos flamencos recogidos y anotados por Demófilo. Sevilla. 1881. Véxase a definición de gaché no DRAE. En 1841 George Borrow no seu libro The Zincali; or Account of the Gypsies in Spain (Os Zíncali: Os xitanos de España) xa recollera esta denominación popular, o que reforza a argumentación de Demófilo.
Non se ten certeza do motivo polo que os xitanos eran chamados "flamencos", con todo hai numerosas noticias que apuntan cara a unha orixe xergal, situando o termo "flamenco" dentro do léxico propio da xiria furtiñeira. Esta teoría sostén que "flamenco" deriva de flamancia, palabra que provén de "flama" e que na xiria furtiñeira se refire ao temperamento fogoso dos xitanos. No mesmo sentido o dicionario da Real Academia Española di que "flamenco" significa coloquialmente "chulo ou insolente", sendo un exemplo diso a locución "poñerse flamenco".Véxase a 4º acepción da voz flamenco no DRAE. Nun significado similar, o termo "flamenco" é usado como sinónimo de "coitelo" e de "algazara" por Juan Ignacio González del Castillo, no seu sainete El soldado fanfarrón (ca. 1785). No entanto, Serafín Estébanez Calderón que nas súas Escenas andaluzas (1847) achega as primeiras descricións de situacións flamencas, non utilizou ese nome para cualificalas.
Distinción entre flamenco e folclore andaluz miniatura|Baile por sevillanas. O flamenco foise configurando durante o século XIX sobre o substrato das músicas e danzas da zona meridional de España, pero non son o mesmo. O folclore andaluz ten moitas expresións musicais que coinciden co flamenco, pero outras moitas que non se consideran flamencas: ao cabo, o flamenco non é a música, ou a danza, senón a combinación desas tres entidades particulares: o cante, o toque e o baile.
O xurdimento dos cantaores profesionais e a transformación dos cantos populares fixeron que o flamenco se fose afastando considerablemente, nos últimos dous séculos, das tonadas tradicionais. O flamenco somete o popular a unha estilización que o leva cara a espectáculos cultos, sen perder o seu sabor popular.
Emporiso, o flamenco considérase un atractivo turístico de primeira orde para Andalucía, e un sinal identitario, tanto como espectáculo como arte para o seu estudo ata como doutoramento.
Historia Crese que o xénero flamenco xurdiu a finais do século XVIII en cidades e vilas agrarias da Baixa Andalucía, aínda que practicamente non hai datos relativos a esas datas.
O casticismo En 1783 Carlos III promulgou unha pragmática que regulaba a situación social dos xitanos. Isto foi un feito transcendental na historia dos xitanos españois que, tras séculos de marxinación e persecucións, viron como a súa situación xurídica melloraba substancialmente.
Trala guerra da independencia española (1808-1812) desenvolveuse na conciencia española un sentimento de orgullo racial, que contrapón ao ilustrado afrancesado a forza telúrica do majo, arquetipo do individualismo, a graza e o casticismo. Nese ambiente triunfa a moda cañí, pois o casticismo ve no xitano un modelo ideal dese individualismo. A eclosión das escolas taurinas de Ronda e Sevilla, o auxe do bandoleirismo e a fascinación polo andaluz manifestada polos viaxeiros románticos europeos, foron conformando o costumismo andaluz, que triunfou na corte madrileña.
Os cafés cantantes miniatura| Café cantante, en Sevilla, cara ao ano 1888. Fotografía de Emilio Beauchy. Os cafés cantantes eran locais nocturnos onde os espectadores podían beber copas á vez que gozaban de espectáculos musicais.
Segundo publicou nas súas memorias o cantaor Fernando de Triana, xa en 1842 existía un café cantante en Sevilla, que reabriu en 1847 baixo o nome dos Lombardos, nome collido da ópera de Verdi. Con todo, por aquel entón os distintos cantes e intérpretes estaban bastante desconectados entre si. En 1881 Silverio Franconetti, cantaor de extenso repertorio e considerado un dos peares do flamenco, abriu en Sevilla o primeiro café cantante flamenco. No café de Silverio os cantaores estaban nun ambiente moi competitivo, pois ao propio Silverio gustáballe retar en público os mellores cantaores que pasaban polo seu café.
A moda dos cafés cantantes permitiu o xurdimento do cantaor profesional e serviu de crisol onde se configurou a arte flamenca. Neles, os payos (non-xitanos) aprendían os cantes dos xitanos, mentres que estes reinterpretaban ao seu estilo os cantes folclóricos andaluces, ampliándose o repertorio. Así mesmo, o gusto do público contribuíu a configurar o xénero flamenco, unificándose a súa técnica e a súa temática. O antiflamenquismo da xeración do 98 O flamenquismo, definido pola Real Academia Española como a "afección aos costumes flamencos", é unha manta conceptual de retallos onde se atopa o cante flamenco e a afección aos touros, entre outros elementos castizos españois. Estes costumes foron fortemente atacados pola xeración do 98, sendo todos os seus membros "antiflamenquistas" fóra dos irmáns Machado, pois Manuel e Antonio, ao seren sevillanos e fillos do folclorista Demófilo, tiñan unha visión máis complexa do asunto.
O paladín do antiflamenquismo foi o escritor madrileño Eugenio Noel, quen na súa mocidade fora un casticista militante. Noel atribuíulles ao flamenco e a tauromaquia a orixe dos males de España. Ao seu entender, a ausencia destas manifestacións culturais nos modernos estados europeos parecía traducirse nun maior desenvolvemento económico e social. A fenda entre o flamenco e unha boa parte da intelectualidade española continuou durante xeracións. A ópera flamenca