Antigua Guatemala (Muy Noble y Muy Leal Ciudad de Santiago de los Caballeros de Guatemala (1542-1776)), comunmente coñecida como Antigua ou La Antigua, atópase nas Terras Altas Centrais de Guatemala é coñecida pola súa arquitectura e ruínas centenarias. Designouse como Patrimonio da Humanidade da UNESCO en 1979, con edificios de influencia barroca española.
Antigua Guatemala é a capital do concello de Sacatepéquez. Antigamente, da Capitanía xeneral de Guatemala.
Poboación thumb|300px|Praza central da Antigua Guatemala en 1827.
A cidade tivo unha poboación máxima duns 60.000 habitantes na década de 1770, o groso da poboación abandonouna a finais do século XVIII. A pesar do importante crecemento da poboación a finais do século XX, a cidade só alcanzara a metade dese número na década de 1990. En 2021, a cidade tiña unha poboación de 59.091 habitantes.
Toponimia
Moitos dos nomes das cidades e vilas en Guatemala teñen dúas partes: o nome do santo católico que venera o día en que foron fundadas e unha descrición coa raíz náhuatl; no caso da nobre cidade de Santiago de los Caballeros de Guatemala, o nome foi dado en homenaxe a Santiago o Maior.
O topónimo «Guatemala»
Os primeiros documentos históricos sobre o que está escrito o nome de Guatemala son as Cartas de relación que Pedro de Alvarado enviou a Hernán Cortés en 1524. Nestas cartas, o nome de Guatemala está escrito do mesmo xeito como se fai agora e que seguramente é a castelanización da palabra Quauhtemalan ("lugar de moitas árbores") de orixe Nahuatl, que era o nome co que coñecían a cidade e nación Cakchiquel os asistentes mexicanos que acompañaron Alvarado e Cortes. Nalgunhas actas do Cabido de Santiago do século XVI contida no libro antigo, aparece nomeada como "Goathemala" .
O nome "Antigua Guatemala"
Despois de que os terremotos de Santa Marta destruísen parcialmente a cidade, en 1773 a cidade foi abandonada por todas as autoridades reais e municipais entre 1774 e 1778 e en 1784 polas dúas últimas parroquias: Candelaria e Los Remedios, quedando tamén sen autoridades eclesiásticas. A partir dese momento a cidade comezou a chamarse «arruinada Guatemala», «Santiago de Guatemala antiguo» e a «antigua ciudad».
Historia thumb|200px|Fachada da antiga igrexa do Carme en 2009
Antigua Guatemala significa "Guatemala Vella" e foi a terceira capital de Guatemala. A primeira capital de Guatemala fundouse no lugar da cidade Kakchikel-Maya, hoxe chamada Iximche, o luns 25 de xullo de 1524, día de Santiago, e polo tanto nomeada Cidade de Santiago de los Caballeros de Guatemala (Cidade de Santiago dos Cabaleiros de Guatemala). Por suposto, Santiago converteuse no patrón da cidade.
Despois de varias revoltas kaqchikeles, a capital trasladouse a un lugar máis axeitado no Val de Almolonga (lugar da auga) o 22 de novembro de 1527 e mantivo o seu nome orixinal. Esta nova cidade estaba situada no lugar da actual San Miguel Escobar,Lutz, Christopher H. (1997) Santiago de Guatemala, 1541-1773: City, Caste, and the Colonial Experience University of Oklahoma Press, pp.10 & 258 que é un barrio do municipio de Ciudad Vieja. Esta cidade quedou destruída o 11 de setembro de 1541 por un lahar devastador do Volcán de Auga. Como resultado, as autoridades coloniais decidiron trasladar a capital unha vez máis, esta vez a 8 km. para o val de Panchoy. Así, o 10 de marzo de 1543, os conquistadores españois fundaron a actual Antigua, e de novo nomeouse Santiago de los Caballeros. Desde hai máis de 200 anos, serviu como sede do gobernador militar da colonia española de Guatemala, unha gran rexión que incluía case toda a actual Centroamérica e o estado máis meridional de México: Chiapas.
Santiago de los Caballeros foi a terceira sede da capital chamada reino de Guatemala, que incluía os actuais estados de Guatemala, Belize, O Salvador, Honduras, Nicaragua e Costa Rica, ademais do estado moderno de Chiapas en México. Despois de que unha inundación destruíse a segunda cidade, situada no Val de Almolonga, nas ladeiras do Volcán de Auga construíuse en 1543 unha nova cidade no Val de Panchoy, e estableceuse como cabeceira da Real Audiencia de Guatemala en 1549.
A cidade deseñouse nun patrón cadrado, con rúas de norte a sur e de leste a oeste, cunha praza central. Tanto a igrexa como os edificios gobernamentais construíronse como lugares importantes arredor da praza central.Esta praza tamén chamouse "Praza Maior", "Praza Real" e "Praza de Armas". Entre 1549 e 1563, os inmobles ao sueste da praza vendéronse á coroa e ocupounos o primeiro presidente da Real Audiencia dos Confines: o avogado Alonso López Cerrato, quen tamén exerceu de gobernador e capitán xeneral.Anteriormente a audiencia estaba na cidade de "Gracias a Dios" en Honduras, pero alí carecía das condicións axeitadas para as súas actividades. O edificio orixinal era pequeno e revestido de paneis con portal, tellado de tella e muros de adobe. A cidade está rodeada de tres enormes volcáns e montañas, chairas e outeiros. Este territorio chamábase "Val de Guatemala" e tiña 73 aldeas, dúas vilas e a cidade de Santiago de los Caballeros.
Debido a constantes problemas entre os conquistadores e os representantes da coroa enviados polo rei de España, a Audiencia de los Confines aboliuse en 1565.A Audiencia chamábase "dos Confines" porque estaba dentro do confíns de Nova España e Perú. En 1570 restableceuse a asemblea, esta vez independente do vicerrei de México e a nova organización chamouse Audiencia de Guatemala.
Os frades Franciscanos foron os primeiros en desprazarse ao val de Panchoy, a nova capital do Reino de Guatemala, e construíron unha capela no lugar onde máis tarde se levantaría a Igrexa Escola de Cristo. Esta primitiva capela quedou destruída en 1575 por un terremoto e durante os seguintes dez anos realizáronse colectas para construír o novo conxunto, a dúas cuadras do anterior.Aínda se conservan partes desta construción e poden ser as únicas ruínas que datan do século XVI na cidade de Antigua Guatemala. O complexo franciscano converteuse nun importante centro cultural e relixioso para toda a Capitanía xeneral de Guatemala: teólogos, xuristas, filósofos, físicos e matemáticos estudaron na escola de San Buenaventura, que estaba situada onde están as ruínas do mosteiro. Entre os estudantes destacados figuran Cristóbal de Villalpando, Thomas Merlo e Alonso de Paz.
thumb|200px|Fonte da Serea, construída por Diego de Porres en 1737, Praza central de Antigua Guatemala A primeira construción dunha catedral comezouse en 1545 cos restos traídos do asentamento destruído no val da Almolonga; non obstante, a súa construción viuse obstaculizada polos frecuentes terremotos ao longo dos anos. A cidade foi o lugar de descanso definitivo do gran cronista español Bernal Díaz del Castillo, e os seus restos enterráronse nunha das igrexas que finalmente quedou destruída polos terremotos.
A construción das casas reais para a residencia do Capitán Xeneral e dos membros da Real Audiencia comezou en 1558, o conxunto tamén incluía a Real Tesourería, o cárcere, os cuarteis do Exército, o Salón de Armas e a vivenda dos membros da Audiencia.
No século XVI producíronse varios terremotos importantes nas seguintes datas: 21 de marzo de 1530 11 de setembro de 1541 1565 (data exacta descoñecida) 1575 (data exacta descoñecida) 30 de novembro de 1577 23 de decembro de 1585
En 1566 o rei Filipe II de España deulle o título de "Muy Noble y Muy Leal" ("Moi Nobre e Moi Leal").
Acontecementos do século XVII 200px|thumb|Réplica de Xesús de Santa Clara
Os xesuítas fundaron en 1608 a escola de "San Lucas da Compañía de Xesús", que se fixo famosa e non tiña rival en materia de ensinanzas de literatura e gramática, a ela asistiron os nobres de elite da sociedade da cidade, como Francisco Antonio Fuentes y Guzmán, o cronista Francisco Vázquez e Pedro Betancourt. O 18 de xullo de 1626, o templo xesuíta inaugurouse, xunto co resto da cidade, sufriu e resultou danada polos continuos terremotos que azoutaron a cidade entre os séculos XVI e XVIII.
Os monxes de San Juan de Dios fundaron o seu hospital e mosteiro en 1636 e, a partir de entón, encargáronse dos hospitais do Reino de Guatemala. Os seus hospitais eran: San Alejo: para os indíxenas San Pedro: para persoal eclesiástico Santiago: para españois e mulatos San Lázaro San Juan de Dios: en 1667 o hospital de San Alejo entregouse aos Irmáns de San Juan de Dios polos Dominicos que o xestionaran ata entón, en 1685, os hospitais de San Alejo e Santiago uníronse, formando o Hospital San Juan de Dios.
O templo da Escola de Cristo fundouse na parroquia de Nosa Señora dos Remedios en 1664 e a partir de 1689 coñeceuse como Congregación de San Filipe de Neri. Mentres, arredor de 1690, os xesuítas fundan outra escola: a "San Francisco de Borja" onde acabou estudando e exercendo de director o poeta e crego Rafael Landivar, C.X..
No século XXI é un importante destino turístico de Guatemala, famosa pola súa ben preservada arquitectura renacentista española con fachadas barrocas do Novo Mundo, así como un gran número de espectaculares ruínas de igrexas, aínda mesmo despois de que as súas estruturas foran severamente danadas polo abandono sufrido entre 1776 e 1940, e polos terremotos de 1874, de 1917 e de 1976. é tamén recoñecida polas solemnes procesións de Semana Santa que se realizan anualmente desde antes do traslado da capital para Nueva Guatemala.
Patrimonio
Monumentos coloniais
Antes de ser nomeado Monumento Nacional polo Decreto 2772 da República aprobado polo xeneral Jorge Ubico o 30 de marzo de 1944, as ruínas causadas polo terremoto de 1773 quedaron practicamente abandonadas. As seguintes imaxes mostran a destrución causada polo abandono e a destrución adicional provocada polos terremotos de 1874, de 1917-18 e o de 1976.
No caso doutras ruínas, como Nuestra Señora del Carmen e as da Compañía de Xesús, resistiron os terremotos de 1773, pero o abandono e os subseguintes terremotos destruíronnos por completo. No caso particular da Igrexa de San Francisco, soportou ben os terremotos de 1773 e 1917 e foi reconstruída en 1967 cando os franciscanos regresaron a Guatemala, o cal protexeuna dos efectos do terremoto de 1976. En canto á igrexa de La Merced, estaba practicamente nova en 1773, e soportou desde entón todos os terremotos; a igrexa non foi abandonada en 1776, pero si en 1829 cando os mercedarios foron expulsados do territorio centroamericano polo xeneral Francisco Morazán xunto co resto das ordes ordinarias e os membros do partido conservador e do Clan Aycinena.