A política de extrema dereita ou ultradereita abrangue ideoloxías e movementos situados máis aló do conservadorismo convencional dentro da dereita política, descritos habitualmente nas análises académicas a través de elementos como o nativismo —unha combinación de nacionalismo e oposición aos grupos externos—, o autoritarismo, favorable a unha orde xerárquica, e o rexeitamento do universalismo liberal en favor da identidade cultural e étnica do propio grupo.
Definición e conceptos fundamentais
Definindo a política de extrema dereita A política de extrema dereita refírese ás ideoloxías e movementos situados á dereita do conservadorismo convencional. Abrangue variantes de dereita radical, que participan democraticamente mentres cuestionan as normas liberais, e variantes de dereita extrema, que rexeitan a democracia de forma directa. As tipoloxías académicas, como as desenvolvidas por Cas Mudde, destacan o nativismo —que prioriza os grupos nativos definidos étnica ou culturalmente—, o autoritarismo —favorable a unha orde e seguridade impostas— e o populismo, como trazos fundamentais, distinguindo as posicións de extrema dereita dos enfoques centristas ou de dereita convencional. O consenso académico máis amplo inclúe a miúdo o ultranacionalismo, o antiigualitarismo, a oposición ao pluralismo liberal e elementos como o tradicionalismo ou o antiglobalismo, con definicións que varían segundo a rexión e o contexto.
Elementos ideolóxicos clave As ideoloxías de extrema dereita abrangen varios elementos conceptuais recorrentes. O nativismo prioriza ás poboacións nativas dentro do estado-nación, retratando os foráneos como ameazas á cohesión social. O autoritarismo respalda mecanismos estatais fortes co fin de impor estabilidade e uniformidade. O populismo contrapón as identidades nativas ás elites, consideradas desconectadas dos intereses nacionais. O tradicionalismo defende a preservación das normas culturais establecidas fronte ás alteracións progresistas. A soberanía e o antiglobalismo afirman a independencia nacional fronte ás influencias supranacionais e á integración cosmopolita.
O chauvinismo do benestar e o proteccionismo limitan o benestar social e as salvagardas económicas aos grupos nativos, excluíndo os foráneos. O consenso académico identifica (1) o nativismo, (2) o autoritarismo e (3) o populismo como os trazos fundamentais. Non obstante, a literatura carece de acordo sobre se todos estes trazos fundamentais deben estar presentes de forma universal en todas as entidades de extrema dereita —como o autoritarismo en todos os casos— ou se abondan combinacións variables. Isto inflúe na clasificación dos partidos e movementos que se consideran como tales. A oposición á democracia liberal serve a miúdo como criterio máis amplo, asociándose con frecuencia os demais elementos a este.
Distincións respecto á dereita convencional A política de extrema dereita difire da política de dereita convencional principalmente no seu enfoque cara ás limitacións democráticas liberais e ao pluralismo. O conservadorismo convencional acepta o pluralismo universal e os dereitos individuais dentro das institucións democráticas, priorizando a estabilidade e o imperio da lei. Pola contra, as variantes de extrema dereita rexeitan estas normas, favorecendo ordes sociais xerárquicas e criterios excluíntes de pertenza.
En canto ás preferencias de gobernanza, a política de dereita convencional pon a énfase nas reformas graduais a través das institucións existentes, mentres os enfoques de extrema dereita perseguen cambios sistémicos máis radicais, a miúdo a través de estratexias nativistas ou autoritarias.
En canto ao concepto de nación, as variantes convencionais adoitan apoiar un nacionalismo cívico enraizado en valores compartidos e na cidadanía, apoiando a asimilación. O nacionalismo de extrema dereita prioriza a homoxeneidade étnica ou cultural co fin de manter a integridade demográfica.
Estas distincións xorden das percepcións da extrema dereita sobre as supostas insuficiencias do conservadorismo convencional á hora de abordar as rápidas transformacións sociais. Non obstante, os criterios operativos para distinguir a extrema dereita da dereita convencional non están universalmente establecidos, e a fronteira entre ambas é a miúdo obxecto de disputa, variando segundo os marcos analíticos e os contextos.
Debates terminolóxicos e conceptos erróneos O termo "extrema dereita" serve como categoría xeral para as ideoloxías situadas á dereita do conservadorismo, e os debates académicos céntranse nos límites entre a dereita radical —que se opón ás normas liberais a través do nativismo, do autoritarismo e do populismo dentro dos sistemas democráticos— e a dereita extrema, que rexeita a democracia e pode implicar violencia. Esta tipoloxía, formulada por académicos como Cas Mudde, subliña como moitos actores de extrema dereita participan electoralmente no canto de a través de medios paramilitares.
Os debates poñen de relevo as diversas aplicacións do termo segundo os contextos, e algunhas análises sinalan a súa expansión para abranguer desafíos diversos ao consenso establecido. As escollas terminolóxicas teñen implicacións analíticas, como cualificar de "radicais" a partidos que acadan porcentaxes de voto substanciais (por exemplo, un 25%) dentro de certos marcos da ciencia política, como os de académicos como Cas Mudde, fronte a clasificalos como partidos nacionalistas convencionais desde perspectivas que poñen a énfase na integración electoral, o que pode enmarcar a tales movementos como extremismo marxinal en lugar de como indicadores dunha reconfiguración política convencional. As asociacións habituais adoitan vincular a extrema dereita unicamente co fascismo histórico ou coa supremacía branca, pasando por alto o proteccionismo ou o antiglobalismo en formas non raciais.
No discurso contemporáneo, o termo "extrema dereita" está sometido a disputas partidistas. Os conservadores argumentan con frecuencia que carece de precisión e que se emprega para deslexitimar as posicións de dereita convencional e suprimir o debate, mentres as perspectivas de tendencia esquerdista o consideran un descritor preciso das ideoloxías que cuestionan os principios fundamentais da democracia liberal. Esta división reflicte interpretacións diferentes sobre o alcance do termo na política moderna, subliñando a necesidade dunha aplicación precisa e específica do contexto co fin de manter a claridade analítica.
Tales debates terminolóxicos abranguen tamén a localización do fascismo no espectro esquerda-dereita, como na análise de Zeev Sternhell sobre a súa síntese de elementos nacionalistas e revisionistas. Unha terminoloxía precisa axuda a distinguir os nacionalistas democráticos dos extremistas co fin de lograr unha clasificación precisa.
Orixes históricas e evolución
Precursores premodernos e do século XIX A oposición á Revolución francesa fomentou ideoloxías contrarrevolucionarias que poñían a énfase nas ordes sociais xerárquicas, na autoridade divina e na tradición por riba do igualitarismo racionalista. Estas ideas privilexiaban os vínculos sociais orgánicos e influíron en defensas posteriores da autoridade fronte ás reformas liberais.
O pensamento contrarrevolucionario entrelazouse co nacionalismo romántico, que idealizaba a nación como unha entidade orgánica enraizada na cultura popular, na lingua e nos vínculos étnicos, en lugar de en contratos cívicos. Estas ideas contribuíron a identidades nacionais excluíntes que priorizaban a homoxeneidade por riba do universalismo.
A mediados do século, estas correntes evolucionaron cara a movementos políticos que combinaban o nativismo, o sentimento antiinmigrante e a defensa das xerarquías tradicionais, rexeitando o universalismo da Ilustración en favor de restauracións autoritarias que compartían énfases coa política de extrema dereita en materia de soberanía, identidade e antimodernidade.
Fascismo de entreguerras e autoritarismo O fascismo xurdiu en Italia no contexto da inestabilidade económica posterior á Primeira Guerra Mundial e do temor a unha revolución comunista, evolucionando desde escuadróns paramilitares que suprimían as actividades esquerdistas cara a un movemento que gañaba o apoio de elites que se sentían ameazadas. Entre as súas características estruturais figuraban o militarismo, o culto ao líder e o rexeitamento do individualismo, distinguíndoo dentro das tendencias autoritarias máis amplas.
En Alemaña, o nacionalsocialismo desenvolveuse como unha variante fascista, aproveitando as crises económicas para obter ganancias electorais e consolidando o poder a través de decretos que suspendían as liberdades e outorgaban autoridade lexislativa ao executivo, desmantelando as institucións democráticas.
Os réximes autoritarios proliferaron por toda a Europa de entreguerras, incorporando elementos de extrema dereita como o ultranacionalismo, o anticomunismo e a orde xerárquica, xurdidos a partir dos colapsos democráticos no contexto de crises económicas e resentimentos derivados dos tratados, priorizando a autoridade estatal por riba das institucións liberais.
Reconfiguración posterior á Segunda Guerra Mundial A desnazificación de posguerra en Europa impuxo restricións legais que disolveron as organizacións fascistas explícitas, pero os elementos de extrema dereita sobreviviron mediante a súa reconversión en partidos legais que poñían a énfase no anticomunismo, adaptándose ás dinámicas da Guerra Fría co fin de gañar lexitimidade.
En Italia e Alemaña, estes movementos rexeitaron externamente o totalitarismo mentres mantiñan principios fundamentais como a soberanía nacional e o corporativismo, acadando a súa entrada nos parlamentos a través dunha moderación retórica co fin de evitar prohibicións e gañar aceptación dentro dos marcos democráticos.
Fóra de Europa, as influencias de extrema dereita baseáronse ocasionalmente en modelos fascistas similares en contextos autoritarios, pero a principal reconfiguración tivo lugar en Europa, onde as adaptacións puxeron a énfase na participación electoral e no reempaquetado ideolóxico por riba da mobilización masiva.
Estes cambios europeos situaron ás correntes de extrema dereita como forzas de oposición de nicho, aproveitando alianzas e moderación co fin de navegar polas restricións de posguerra.
Rexurdir de finais do século XX O rexurdir da política de extrema dereita a finais do século XX asociouse a presións socioeconómicas, incluíndo as perturbacións económicas derivadas da globalización, a desindustrialización nos sectores industriais occidentais, as transicións poscomunistas na Europa do Leste e os crecentes fluxos migratorios. Estas presións contribuíron á marxinación económica e ás ansiedades culturais entre as poboacións afectadas, o que á súa vez alimentou a resistencia á integración supranacional e ás transformacións demográficas.
A fragmentación do sistema de partidos en Europa e en América do Norte creou oportunidades para que os partidos populistas radicais de dereita entrasen na corrente política principal a partir dos anos oitenta. Estes partidos atraeron a votantes desilusionados cos partidos tradicionais a través de énfases na soberanía nacional, na preservación da identidade e en medidas proteccionistas. Isto marcou un cambio cara a unha maior viabilidade electoral, en paralelo a cambios estruturais nos sistemas de partidos.
Fundamentos ideolóxicos
Nacionalismo e política de identidade