A Cidadela de Erbil (kurdo قەڵای هەولێر Qelay Hewlêr, árabe قلعة اربيل Qal'at Erbīl), chamada localmente Qellat, é un tell ou montículo ocupado, e o centro histórico da cidade de Erbil na Kurdistán iraquí de Iraq. A cidadela engadíuse á Lista do Patrimonio da Humanidade da UNESCO o 21 de xuño de 2014.
A evidencia máis antiga da ocupación do montículo da cidadela remóntase ao V milenio a.C., e posiblemente antes. Aparece por primeira vez en fontes históricas nas taboíñas de Ebla na Siria moderna arredor do ano 2000 a.C., e gañou especial importancia durante o período neoasirio. Durante o período sasánida e o Califato Abbásida, Erbil foi un centro importante para o cristianismo. Despois de que os mongois capturasen a cidadela en 1258, a importancia de Erbil diminuíu. Durante o século XX, a estrutura urbana modificouse significativamente, como resultado do cal varias casas e edificios públicos destruíronse.
Os edificios na parte superior do tell esténdense por unha área aproximadamente oval de 430x340 m que ocupan 102000 m². A única estrutura relixiosa que se conserva na actualidade é a mesquita de Mulla Afandi. O montículo elévase entre 25 e 32 m da chaira circundante.
Historia Prehistoria O sitio da cidadela puido estar ocupado xa no período Neolítico, xa que se atoparon fragmentos de cerámica que posiblemente daten dese período nas ladeiras do montículo. As evidencias claras de ocupación proveñen do período Calcolítico, con fragmentos que se asemellan á cerámica dos períodos Ubaid e Uruk na Jazira e no sueste de Turquía, respectivamente. Dadas estas evidencias dunha ocupación temperá, a cidadela chámase a cidade ocupada continuamente máis antiga do mundo.
Rexistros históricos máis antigos Erbil aparece por primeira vez en fontes literarias arredor do ano 2300 a.C. nos arquivos de Ebla. Segundo Giovanni Pettinato, menciónase en dúas táboas como Irbilum.Martha A. Morrison, David I. Owen, eds, General Studies and Excavations at Nuzi 9/1; Volume 2 In Honor of Ernest R. Lacheman. Eisenbrauns, 1981
A cidade estivo primeiro en gran parte baixo a dominación sumeria desde c. 3000 a.C., ata o auxe do Imperio acadio (2335–2154 a.C.) que uniu a todos os semitas acadios e sumerios de Mesopotamia baixo un só goberno. Máis tarde, Erridupizir, rei de Gutium, capturou a cidade no ano 2200 a.C.Timeline ErbilCitadel.orq
A finais do terceiro milenio a. C., Erbil menciónase nos rexistros históricos do período Ur III como Urbilum. O rei Shulgi destruíu Urbilum no seu cuadraxésimo terceiro ano de reinado e, durante o reinado do seu sucesor Amar-Sin, Urbilum incorporouse ao estado de Ur III. No século XVIII a.C., Erbil aparece nunha lista de cidades conquistadas por Shamshi-Adad I da Alta Mesopotamia e Dadusha de Eshnunna durante a súa campaña contra a terra de Qabra. Shamshi-Adad instalou guarnicións en todas as cidades da terra de Urbil. Durante o segundo milenio a.C., Erbil incorporouse a Asiria. Erbil serviu como punto de partida para as campañas militares cara ao leste.
Desde o período neoasirio ata os sasánidas
Erbil foi unha cidade importante durante o período neoasirio. A cidade participou na gran revolta contra Shamshi-Adad V que estalou pola sucesión de Shalmanasar III. Durante o período neoasirio, o nome da cidade escribíase como Arbi-Ilu, que significa "Catro Deuses". Erbil foi un importante centro relixioso que se comparaba con cidades como Babilonia e Asur. A súa deusa Ishtar de Erbil era unha das principais divindades de Asiria, a miúdo nomeada xunto con Ishtar de Nínive. O seu santuario reparárono os reis Shalmanasar I, Asarhaddon e Asurbanipal. As inscricións de Assurbanipal rexistran soños oraculares inspirados por Ishtar de Erbil. Assurbanipal probablemente presidiu a corte en Erbil durante parte do seu reinado e recibiu alí enviados de Rusa II de Urartu despois da derrota do gobernante elámita Teumman.
Despois do fin do Imperio Asirio, Erbil foi controlada primeiro polos medos e despois incorporada ao Imperio Aqueménida antes de converterse en parte do imperio de Alexandre o Grande despois da Batalla de Gaugamela, que se librou preto de Erbil no ano 331 a.C. Posteriormente, despois da partición do Imperio de Alexandre o Grande polos seus xenerais (coñecidos como Diádocos), a cidade chamouse Arabella ou Arbela e formou parte do Imperio Seléucida helenístico. Despois do século I a.C., o Imperio Romano e o Imperio Parto loitaron polo control de Erbil, ou Arbira como se coñecía nese período. Despois do século I d.C., Arbela converteuse nun importante centro cristián. Durante o período sasánida, Erbil foi a sede dun sátrapa (gobernador). No ano 340 d.C., os cristiáns de Erbil foron perseguidos e no ano 358, o gobernador converteuse nun mártir despois de converterse ao cristianismo. Unha escola nestoriana fundouse en Erbil pola Escola de Nisibis no ano c. 521. Durante este período, Erbil tamén foi o lugar dun templo do lume zoroástrico.
Conquista musulmá ata os otománs Erbil foi conquistada polos musulmáns no século VII. Seguiu sendo un importante centro cristián ata o século IX, cando o bispo de Erbil trasladou a súa sede a Mosul. A mediados do século X, Erbil quedou baixo o dominio dos kurdos hadhabani ata 1063, cando foi tomada polos turcos selxúcidas. Desde a primeira metade do século XII ata 1233, Erbil foi a sede dos begteginidas, unha dinastía turco oghuz que acadou prominencia baixo o reinado de Zengi, o atabeg de Mosul. En 1183, Zain ad-Din Yusuf, gobernante de Erbil, cambiou a súa lealdade á dinastía aiúbida kurda. En 1190, cando Zain ad-Din Yusuf morreu, o seu irmán maior Muzaffar al-Din Gökböri, que anteriormente fora gobernador de Edesa, converteuse no novo gobernador de Erbil. Creou unha cidade baixa arredor da cidade no montículo da cidadela e fundou hospitais e madrasas. Cando Gökböri morreu no 1233 sen herdeiro, o control de Erbil pasou ao Califa abasí al-Mustansir despois de asediar a cidade.}
Mongois thumb|right|Representación do século XV do asedio de Erbil polos mongois en 1258|alt=Pintura que mostra un campamento do exército con cabalos, soldados e tendas diante dunha cidade amurallada con torres e unha porta custodiada por soldados Cando os mongois invadiron o Próximo Oriente no século XIII, atacaron Erbil por primeira vez en 1237. Saquearon a cidade baixa, pero tiveron que retirarse ante un exército califal que se achegaba e tiveron que adiar a captura da cidadela. Despois do caída de Bagdad a mans de Hülegü e os mongois en 1258, regresaron a Erbil e puideron capturar a cidadela despois dun asedio que durou seis meses. Hülegü nomeou entón un gobernador cristián para a cidade e houbo unha afluencia de cristiáns xacobitas, aos que se lles permitiu construír unha igrexa.
Co paso do tempo, as persecucións de cristiáns, xudeus e budistas por todo o Ilkhan comezaron en serio en 1295 baixo o Oïrat amir Nauruz.Grousset, p. 379 Isto manifestouse ao comezo do reinado do Ilkhan Ghazan. En 1297, despois de que Ghazan se sentise o suficientemente forte como para superar a influencia de Nauruz, puxo fin ás persecucións.
Durante o reinado do Ilkhan Öljeitü, algúns dos habitantes cristiáns retiráronse á cidadela para escapar da persecución. Na primavera de 1310, o Malik (gobernador) da rexión intentou apoderarse deles, coa axuda dos kurdos. Malia os esforzos de Mar Yahballaha para evitar o desastre inminente, a cidadela foi tomada polas tropas do Ilkhanato o 1 de xullo de 1310, e todos os defensores foron masacrados, incluídos todos os habitantes cristiáns da parte baixa da cidade.Grousset, p. 383
Despois da Batalla de Chaldiran en 1514, Erbil pasou a estar baixo o control do emirato de Soran, un emirato kurdo semiindependente baixo o Imperio Otomán. No século XVIII, o Emirato de Baban tomou a cidade, pero foi reconquistada polo gobernante de Soran, o Mir Muhammad Pasha de Rawanduz, en 1822. O emirato de Soran continuou a gobernar sobre Erbil ata que foi reconquistada polos turcos otománs en 1851. Erbil converteuse en parte do Valiato de Mosul no Imperio otomán ata a Primeira Guerra Mundial, cando os otománs foron derrotados polo Imperio británico. A cidade tiña aproximadamente 3.200 habitantes, incluíndo unha minoría xudía considerable.
Época moderna miniatura|Esta vía recta central construíuse despois de derrubar algunhas casas. A porta Ahmadí (norte) aparece ao fondo mentres que a cúpula do hammam (baño público) está á dereita Durante o século XX, a cidadela foi testemuña de cambios urbanos e sociais significativos. En 1924 erixiuse na cidadela un tanque de auga de aceiro de 15 m de altura, que proporcionou aos habitantes auga purificada, pero tamén causou danos nos cimentos dos edificios debido ao aumento da filtración de auga. O número de habitantes diminuíu gradualmente ao longo do século XX a medida que a cidade ao pé da cidadela medraba e os habitantes máis ricos se mudaban a casas máis grandes e modernas con xardíns. En 1960, demoléronse máis de 60 casas, unha mesquita e unha escola para dar paso a unha estrada recta que conectase a porta sur coa porta norte. En 1979 realizáronse algúns traballos de reconstrución na porta sur da cidadela e no hammam. En 2007, as 840 familias restantes desaloxáronse da cidadela como parte dun amplo proxecto para restaurar e preservar o carácter histórico da cidadela. A estas familias ofreceuselles unha compensación económica. Permitiuse que unha familia continuase vivindo na cidadela para garantir que non houbese interrupción nos posibles 8.000 anos de asentamento continuo do lugar, e o goberno planea que 50 familias vivan na cidadela unha vez que sexa renovada. En 2004, o Museo Téxtil Kurdo abriu as súas portas nunha mansión renovada no barrio sueste da cidadela.
Condición de Patrimonio Mundial da UNESCO O 8 de xaneiro de 2010, o HCECR e o Consello Estatal Iraquí de Antigüidades e Patrimonio (SBAH) presentaron a Cidadela de Erbil á Lista provisional iraquí de sitios que se consideran para a súa candidatura como Patrimonio da Humanidade. A presentación afirma que «a Cidadela é hoxe un dos sitios culturais máis dramáticos e visualmente emocionantes non só de Oriente Medio, senón tamén do mundo». Dous outros acordos entre o HCECR e a UNESCO asináronse en marzo de 2010 e revelouse que a Gobernación de Arbil financiará o proxecto de restauración con 13 millóns de dólares. Os primeiros traballos de restauración leváronse a cabo en xuño de 2010. A Cidadela inscribíuse na Lista do Patrimonio Mundial o 21 de xuño de 2014. En xaneiro de 2017, a UNESCO indicou que o sitio podería ser retirado da lista debido ao lento progreso que se estaba a facer no programa de restauración.
Galería
Notas
Véxase tamén
Outros artigos Patrimonio da Humanidade en Iraq
Ligazóns externas Citadel of Arbil on the World Heritage List High Commission for Erbil Citadel Revitalization (HCECR) Research of the citadel at Arbil, Kurdistan Region Pictures of houses in the vicinity of Erbil Citadel
Categoría:Patrimonio da Humanidade en Iraq