Leonor de Arborea (en italiano, inglés e outras linguas, coñecida como Eleonora d'Arborea), nada en Molins de Rei, Barcelona, o 6 de xuño de 1347 e finada en Oristano o 23 de setembro de 1404, foi unha xuíza (en italiano: giudicessa), tamén coñecida como raíña ou gobernadora, do reino (ou xulgado) de Arborea, no suroeste da illa de Sardeña. Exerceu de rexente dos seus dous fillos que pasaron a ser xuíces, e foi alí onde as circunstancias a levaron a participar activamente na vida política de Arborea. A súa pegada na corte ademais de superar a dos seus fillos e a de varios dos seus predecesores, levouna a se converter na heroína rexional de toda a illa. Unha forte pegada que deixou foi a actualización, en 1392, da primeira constitución sarda, a Carta de Logu, promulgada polo seu pai, que foi aplicada na illa e só modificada en 1827 por Carlos Félix da Sardinia, en vésperas do Risorgimento.

Traxectoria

Primeiros anos Nada na localidade catalá de Molins de Rei,Casula, Eleonora regina.., p. 20 Leonor era a filla máis nova de Mariano de Arborea, que era fillo máis novo de Hugo II de Arborea e Benedita, polo tanto con poucas posibilidades de sucesión, e Timbora de Rocabertí, catalá de orixe, filla do nobre Dalmau de Rocabertí. Pertencía á dinastía sardo-catalá de Bas-Serra (ou Serra-Bas). Leonor tiña dous irmáns máis vellos: Hugo e Beatriz. Tamén tiña unha irmá máis nova, tamén chamada Beatriz, que morreu moi nova.

No mesmo ano do seu nacemento morreu sen descendencia o seu tío Pedro III de Arborea, o primoxénito de Hugo II. A viúva, Constança, refuxiaríase no Mosteiro de Santa Chiara, construído polo seu defunto marido, e alí morreu dous anos despois. Como non lle dera descendencia ao seu marido, a sucesión recaeu en Mariano, que foi elixido pola Coroa de Logu da corte, é dicir, unha asemblea de prelados e funcionarios da cidade, polo que abandonou Cataluña e regresou á capital de Arborea, OristanoPitzorno, p. 12. Leonor e os seus irmáns pasaron así gran parte da súa infancia no Castelo de Goceano.

Naquela época, Arborea dominaba boa parte da illa sarda e xa loitaba contra territorios doutros antigos xuíces daquela en poder da República de Pisa, así como contra algunhas incursións aragonesas desde finais do século XIII. En 1297 estas incursións foran validadas polo papa Bonifacio VIII cando coroou a Xaime II de Aragón como rei de Sardeña.

Alianzas matrimoniais e problema sucesorio esquerda|miniatura|250x250px| Matrimonio de Leonor e Brancaleone Mariano foi un gran xuíz, pola súa capacidade simultánea para ser un bo lexislador, e tamén un gran combatente. Deu a guerra contra Pisa e Aragón e tamén buscou novas alianzas para si: casou a Beatriz co vizconde Amalrico VI de Narbona e, en 1376, a Leonor con Brancaleone Doria. A alianza con esta familia xenovesa convíñalle especialmente a Mariano xa que tamén posuían varias terras en Sardeña, que loitaban, como a propia Arborea, contra o dominio aragonés. Despois do matrimonio, a vida de Leonor transcorreu entre Castelgenovese (actual Castelsardo, en Sardeña) e Xénova. Foi nesa primeira residencia onde deu a luz aos seus dous fillos, Frederico e Mariano. Ese mesmo ano, en 1376, morre Mariano IV e Hugo, irmán de Leonor, subiu ao trono como Hugo III. A irmá de Leonor, a vizcondesa de Narbona, morreu ao ano seguinte, en 1377. esquerda|miniatura|Castelsardo: castelo de Doria, onde Leonor viviu con Brancaleone e, quizais, naceron os seus fillos. En 1382, Leonor concedeu un préstamo de 4.000 floríns de ouro a Niccolò Guarco, dux da República de Xénova, e quen pola súa parte se comprometería a devolver a cantidade nun prazo de dez anos; se non, pagaría o dobre. De feito, como complemento ao préstamo asinouse unha alianza, na que cando Federico, o fillo máis vello de Leonor e Brancaleone, chegase á puberdade, casaría con Bianchina, a filla do citado dux. No caso de que o matrimonio non se puide celebrarse, por falecemento ou outro accidente, o acto quedaría sen efecto.

Un préstamo semellante a outra poderosa familia de Xénova, e esta cláusula do contrato, indican un patrón no que Eleanor, ao conceder este crédito, xunto co mantemento do prestixio da súa familia, recoñeceu a importancia dos intereses dos estados ligures. Ademais, preparou o terreo para unha alianza que permitise empregar recursos loxísticos, empregando tamén a potente frota da familia Doria, na maioría dos portos mediterráneos. Leonor actuaría despois do mesmo xeito en calquera situación da política europea. miniatura|Reinos de Sardeña, e subdivisións de Arborea. O asasinato do seu irmán, Hugo III, e da súa filla e herdeira, Benedita, abriu un problema sucesorio en Sardeña. Os restantes herdeiros foron os fillos das irmás de Hugo, que por orde de sucesión serían: Guillerme I de Narbona, fillo de Beatriz, e máis tarde Federico e Mariano, fillos de Leonor. Porén, Guillerme estaba lonxe, polo que Leonor intercedeu na Coroa de Logu polo seu propio fillo, Frederico, aínda novo, que acabou sucedendo ao seu tío, coa súa nai como rexente. Estudos recentes revelan unha carta de Amalrico VI para queixarse a Pedro IV de Aragón na defensa do seu fillo, cuxa posición fora usurpada por Leonor e os seus fillos, lembrando que Beatriz era maior que Leonor e que, polo tanto, os dereitos dos fillos do primeiro precederon ao do segundo.Carta Raspi, p. 201

Neste clima de crise e descontento, con Aragón xa decidido a conquistar toda a illa, en 1383, Leonor escribiu ao rei un informe sobre as condicións en Sardeña e precisamente lle pediu que recoñecese ao seu fillo Federico como lexítimo sucesor de Hugo III. Despois mandou ao seu marido tratar directamente co soberano. Bastaba que o rei fixese que Eleanor aparecese co seu marido, segundo unha carta enviada a Eleanor ao mesmo tempo que a que lle enviou, para axudala a eliminar a desorde na illa.Carta Raspi, p. 196

Leonor quixo unir nas mans do seu fillo os dous terzos de Sardeña que ocupara Hugo III. Este proxecto creou sospeitas en Pedro IV de Aragón, o rei de Sardeña, que non consideraba conveniente ter no seu reino unha familia tan poderosa, sobre todo aquela que non tiña herdeiro. A seguir, Brancaleone foi detido co pretexto de devolvelo a Sardeña, pero de feito converteuse nun auténtico refén (e no instrumento de presión de Pedro contra a rebelde Leonor).

Leonor non se desanimou e confirmou a súa política de guerra e en canto volveu á acción en Oristano, os conspiradores foron castigados e declarouse Raíña Xuíza de Arborea, de acordo coa antiga lei real de Sardeña, na que podían suceder as mulleres ao pai ou irmán. Na práctica, esta política foi en sentido contrario e en desacordo coa liña de Aragón. Arborea recordoulle así ao seu ocupante a súa antiga autonomía a partir da primeira Idade Media e o exercicio da plena soberanía sobre os seus territorios, pero a situación foi a miúdo contestada ou non recoñecida polo Reino de Aragón .Pitzorno, p. 21

Pero a principal preocupación de Leonor non era Aragón, senón a súa posición, insegura polas pretensións de Amalrico VI, que seguía defendendo a sucesión de Guillerme en Arborea. Finalmente, o monarca aragonés decidiuse polo mozo Federico, mantendo a Leonor como rexente. Leonor cedeu o seu cargo de xuíz ao seu fillo, pero continuou como a súa rexente e polo tanto co poder nas súas mans.

Política de Eleanor como rexente miniatura|Estatua de Leonor en Oristano. Leonor seguiu a política do seu pai, abandonando o autoritarismo do seu irmán. Garantía así a defensa da soberanía e dos límites territoriais do xulgado e puxo en marcha un proceso de reorganización e liquidación definitiva dos ordenamentos xurídicos e das institucións oficiais locais.

Leonor nunca mostrou a visión absolutista dos nobres no cumio dunha oligarquía. Por motivos políticos, alzados contra os mesmos dereitos de herdanza, defendeuse, alegando que os fillos podían ser incluso bastardos, pero os seus motivos para ascender ao poder terían maior efecto para recibir unha parte dos territorios recibidos do propio rei.Bellieni, p. 36

Os intereses da xuíza estaban ligados aos do Estado cun "nó gordiano", e ela puxo a orde para deter a propagación da violencia sarda na guerra pois garantía regras, leis e paz. O control do poder foi un punto vital para Leonor, a elección entre a vida e a morte. Despois de completar con éxito o proxecto do seu pai de reunir case toda a illa baixo o cetro do seu rexedor loitou contra as tropas aragonesas nos bordos da illa (nalgunhas fortalezas da costa).

En 1387, morreu Pedro IV de Aragón, o rei, así como o fillo de Leonor, Federico, que só tiña dez anos. Apresurouse a se incorporar, de novo, ao goberno co seu fillo máis novo Mariano, quen, como o seu irmán, tamén era menor de idade, polo que tamén estaba baixo o control de Leonor.

O 24 de xaneiro de 1388, tras longas negociacións, asinouse un tratado de paz entre Aragón e Arborea. Segundo o acordo, "cidades, vilas e lugares ocupados polos antigos xuíces de Arborea" foron devoltos á Coroa de Aragón. Brancaleone, con todo, non foi liberado até o 1 de xaneiro de 1390. Casula, p.61

A Carta de Logu miniatura|462x462px| Carta de Logu Dous anos máis tarde, tradicionalmente o 14 de abril de 1392 (en realidade o período de tempo é máis longo, posiblemente entre 1389 e 1392), Leonor asinou unha actualización da Carta de Logu, que xa fora adoptada polo seu pai nunha versión integral da Carta de Logu. Leonor adoptou unha maior apertura á modernidade de certas normas, con certa sabedoría xurídica, que conteñen elementos da corte tradicional romano-canónica, bizantina, de Boloña e mesmo da cultura curial catalá, especialmente a preparación do lugar aduaneiro realizada por Sardeña.Carta Raspi, p. 250

Os gobernantes de Arborea, en contra dos ideais aragoneses, promulgaron un novo réxime xurídico nos seus territorios, que se atopaban nun estado de perpetua convulsión política. A lexislación distinguiuse como parte dunha política máis ampla orientada ao desenvolvemento de Arborea e considerouse que estaba moi avanzada no tempo legal e administrativo. Por exemplo, na Carta de Logu está descrito por primeira vez o delito de prevaricación.

Leonor demostrou coa súa rexencia o seu desexo de abandonar a Idade Media tamén coa emancipación de servos e tropas mercenarias. Neste momento o concepto da Sardeña territorial cambia, coa illa dividida en varias entidades políticas soberanas. Os catro reinos de Cagliari, Gallura, Logudoro e Arborea eran institucións complexas e únicas que, a partir de elementos preexistentes, parecen orixinarse da "capacidade dos sardos, libres de dominación estranxeira, para xestionárense a si mesmos".Carta Raspi, p. 251

Como todos os estados centrais, Arborea sempre tivo que loitar para non sucumbir ás presións dos estados veciños.

Morte e posteridade Coa promulgación da Carta de Logu tamén se anunciou a maioridade de Mariano V de Arborea. Leonor viu derrubar o seu proxecto máis prezado como consecuencia dunha imprevisibilidade do destino: a peste, que se estendeu a Sardeña nas guerras sardo-aragonesas, e que entregou boa parte das terras sardas ao bando aragonés sen ningún tipo de loita.

Nos últimos anos, Leonor tentou distanciarse da política activa. Sucumbiu de peste en Oristano o 23 de setembro de 1404.Carta Raspi, p. 204Casti, pp. 48-49

Notas

Véxase tamén

Bibliografía

A.A. V.V., Cabras, Sulle sponde di Mar’e Pontis, Amilcare Pizzi Editore, Milán, 1995. A. Caocci, La Sardegna, Mursia, Milán, 1988. Caravale, Mario (ed). Dizionario Biografico degli Italiani LXII Dugoni – Enza. Roma, 1993. Libro Storico e archivi della Chiesa di Santa Maria di Cabras. Arquivo histórico. Mearns, Barbara e Richard. Biographies for Birdwatchers. ISBN 0-12-487422-3 Pitzorno Bianca. "Vita di Eleonora D'Arborea, principessa medievale di Sardegna", Ed. Camunia, 1984. Gigi Sanna, Su Zuighe in cambales, Castello Cagliari 1992.