Sócrates, nado e morto en Atenas entre os anos 469 e 399 a.C., foi un célebre e controvertido filósofo clásico grego considerado como un dos máis grandes, tanto da filosofía occidental como da universal. Foi mestre de Platón, quen á súa vez foi mestre de Aristóteles, sendo estes tres os representantes fundamentais da filosofía da Antiga Grecia. Outros discípulos seus foron Antístenes, Aristipo, Fedón e Esquines.
Non hai ningunha evidencia de que Sócrates publicase algún escrito da súa autoría. Detalles da súa vida son coñecidos grazas a tres fontes contemporáneas: os diálogos de Platón, as obras de Aristófanes (escritor grego que ridiculiza a Sócrates na comedia As nubes) e os diálogos de Xenofonte (militar ateniense que deixou información sobre Sócrates no escrito Memorables). Nos diálogos de Platón atópanse os relatos máis completos de Sócrates que sobreviviron desde a antigüidade. Con todo, quedan preguntas con respecto á distinción entre o Sócrates da vida real e a representación de Sócrates platónico.
Aínda que foi un patriota e un home de profundas conviccións relixiosas, na súa vellez foi acusado de introducir novos deuses e corromper á mocidade, afastándoa da democracia. No 399 a.C., foi condenado a morte e ordenóuselle beber veleno (cicuta). Pasou o seu último día no cárcere, rexeitando ofertas para axudarlle a escapar.
Sócrates é unha figura principal da transformación da filosofía grega nun proxecto continuo e unificado. Considéraselle o pai da filosofía política, da ética e é a principal fonte de todos os temas importantes da filosofía occidental en xeral; quizais a súa contribución máis importante ao pensamento occidental é o seu modo dialéctico de indagar, coñecido como o método socrático ou método de «elencos», o cal aplicaba para o exame de conceptos morais clave, tales como o ben e a xustiza. A historiografía tradicional divide ao conxunto dos pensadores anteriores a Sócrates (e ao seu coetáneo Demócrito) como «presocráticos», e aos influenciados por Sócrates en «socráticos maiores» (Platón e Aristóteles) e «socráticos menores» (megáricos, cínicos e cirenaicos).
Un problema de principio. O acceso á persoa de Sócrates Sócrates non documentou os seus ensinos. Todo o que se sabe del procede dos relatos doutros: principalmente do filósofo Platón e do historiador Xenofonte, que foron alumnos seus; do dramaturgo cómico ateniense Aristófanes (contemporáneo de Sócrates); e do alumno de Platón Aristóteles, que naceu despois da morte de Sócrates. As historias a miúdo contraditorias destes relatos antigos só serven para complicar a capacidade dos estudosos para reconstruír os verdadeiros pensamentos de Sócrates de forma fiable, un predicamento coñecido como o problema socrático. As obras de Platón, Xenofonte e outros autores que utilizan o personaxe de Sócrates como ferramenta de investigación, están escritas en forma de diálogo entre Sócrates e os seus interlocutores e constitúen a principal fonte de información sobre a vida e o pensamento de Sócrates. Diálogos socráticos (logos sokratikos) foi un termo acuñado por Aristóteles para describir este xénero literario de recente formación. Aínda que se descoñecen as datas exactas da súa composición, algunhas foron escritas probablemente despois da morte de Sócrates. Como Aristóteles sinalou por primeira vez, o grao en que os diálogos retratan a Sócrates autenticamente é unha cuestión de certo debate.
Agora, hai que ter en conta que, no caso de Platón, Sócrates aparece decote coma un dos personaxes dos seus diálogos. Fai o papel de "listo", é a persoa que canaliza o diálogo e, en definitiva, a que enuncia as teses que Platón quere defender.
Por iso non é nada doado distinguir entre o que é pensamento orixinal de Sócrates e o que é pensamento propio do seu discípulo Platón, ou a versión propia que o discípulo foi madurando partindo das ensinanzas do mestre.
En canto a Xenofonte, libro como a Anábase xa nos advirten de que por veces é excesivamente subxectivo no relato e na valoración dos feitos que narra. Baste lembrar que, cando fala dos xenerais que guían aos mercenarios gregos que tentan volver á súa terra o relato que fai de si mesmo, en terceira persoa, e con diferenza, o máis positivo. Ademais era tamén discípulo de Sócrates e, como Platón, quere reivindicar a figura do seu mestre e denunciar a inxustiza da súa condena.
Para rematar, as referencias que fai o cómico Aristófanes na súa obra non pasan dunha caricatura onde compara o filósofo cunha nubarada que todo o cobre. E descríbeo como un repugnante capaz de aburrir a calquera coas súas continuas preguntas, repreguntas, obxeccións, voltas e revoltas sobre un mesmo tema. Tamén o presenta como un máis dos sofistas, cos seus peores defectos: hipócritas, baralláns, retóricos que usan a palabra para ocultar a verdade e facer gañar a inxustiza. De calquera xeito, a relación de Sócrates coa escola sofista é un tema aínda moi controvertido.
Platón e Xenofonte Os relatos de Xenofonte e Platón difiren na súa presentación de Sócrates como persoa. O Sócrates de Xenofonte é máis aburrido, menos humorístico e menos irónico que o de Platón. O Sócrates de Xenofonte tamén carece dos trazos filosóficos do Sócrates de Platón—a ignorancia, o método socrático ou elenchus—e pensa que a enkrateia (autocontrol) é de importancia capital, o que non ocorre co Sócrates de Platón. En xeral, os logoi Sokratikoi non poden axudarnos a reconstruír ao Sócrates histórico nin sequera nos casos en que as súas narracións se solapan, xa que os autores poden influírse mutuamente nos seus relatos.
A representación que Platón fai de Sócrates non é sinxela. Platón foi discípulo de Sócrates e sobreviviuno cinco décadas. O grao de fiabilidade de Platón á hora de representar os atributos de Sócrates é obxecto de debate; a opinión de que non representou puntos de vista distintos aos do propio Sócrates non é compartida por moitos estudosos contemporáneos. Un conduto desta dúbida é a inconsistencia que presenta do personaxe de Sócrates. Unha explicación común desta incoherencia é que Platón tratou inicialmente de representar fielmente ao Sócrates histórico, mentres que máis tarde nos seus escritos compracíase en inserir os seus propios puntos de vista nas palabras de Sócrates. Segundo esta interpretación, existe unha distinción entre o Sócrates socrático das primeiras obras de Platón e o Sócrates platónico dos últimos escritos de Platón, aínda que a fronteira entre ambos parece difusa.
Os relatos de Xenofonte e Platón difiren nas súas presentacións de Sócrates como persoa. O Sócrates de Xenofonte é máis aburrido, menos humorístico e menos irónico que o de Platón. O Sócrates de Xenofonte tampouco ten as características filosóficas do Sócrates de Platón (a ignorancia, o método socrático ou elenchus ) e pensa que a enkrateia (autocontrol) é de importancia fundamental, o que non é o caso do Sócrates de Platón. En xeral, os logoi Sokratikoi non poden axudarnos a reconstruír o Sócrates histórico mesmo nos casos nos que as súas narrativas se solapan, xa que os autores poden influír nos relatos uns dos outros.
Xenofonte, un home honesto, non era un filósofo de formación. Non puido conceptualizar nin articular completamente os argumentos de Sócrates. Admiraba a Sócrates pola súa intelixencia, patriotismo e coraxe no campo de batalla. Fala de Sócrates en catro obras: a Memorabilia, o Oeconomicus, o Symposium, e o Apoloxía de Socrates. Tamén menciona unha historia no Anabasis na que aparece Sócrates. No Oeconomicus relata unha discusión de Socrates sobre cuestións agrícolas prácticas. Do mesmo xeito que na Apoloxía de Platón, a Apoloxía de Xenofonte describe o xuízo de Sócrates, pero as obras diverxen substancialmente e, segundo W. K. C. Guthrie, o relato de Xenofonte retrata a un Sócrates de "intolerable petulancia e compracencia". Symposium é un diálogo de Sócrates con outros atenienses prominentes durante unha discusión despois da cea, pero é bastante diferente do Symposium''' de Platón: non hai coincidencia na lista de invitados. En Memorabilia, defende a Sócrates das acusacións de corromper á mocidade e estar en contra dos deuses; esencialmente, é unha colección de varias historias reunidas para construír unha nova apoloxía de Socrates.
Aristófanes e outras fontes Os autores de comedias atenienses, entre eles Aristófanes, tamén fixeron comentarios sobre Sócrates. A comedia máis importante de Aristófanes con respecto a Sócrates é As nubes, na que Sócrates é un personaxe central. Nesta obra, Aristófanes presenta unha caricatura de Sócrates que se inclina cara ao sofismo. ridiculizando a Sócrates como un ateo absurdo. Sócrates en As nubes interésase pola filosofía natural, o que concorda coa descrición que Platón fai del en Fedón. O que é seguro é que, aos 45 anos, Sócrates xa captara o interese dos atenienses como filósofo. Non está claro se a obra de Aristófanes é útil para reconstruír a figura histórica de Sócrates.
Outros autores antigos que escribiron sobre Sócrates foron Esquines de Esfeto, Antístenes, Aristipo, Cebes, Critón, Euclides de Mégara, Fedón e Aristóteles, todos eles escritos tras a morte de Sócrates. Aristóteles non foi contemporáneo de Sócrates; estudou con Platón na Academia deste último durante vinte anos. Aristóteles trata a Sócrates sen o rumbo de Xenofonte e Platón, que tiñan un vínculo emocional con Sócrates, e examina as doutrinas de Sócrates como filósofo. Aristóteles estaba familiarizado coas diversas historias escritas e non escritas de Sócrates. O seu papel na comprensión de Sócrates é limitado. Non escribe cumpridamente sobre Sócrates e, cando o fai, céntrase principalmente nos primeiros diálogos de Platón. Tamén existen dúbidas xerais sobre a súa fiabilidade no que respecta á historia da filosofía. Aínda así, o seu testemuño é fundamental para comprender a Sócrates.
O problema socrático Nunha obra seminal titulada O valor de Sócrates como filósofo (1818), o filósofo Friedrich Schleiermacher atacou os relatos de Xenofonte; o seu ataque foi amplamente aceptado. Schleiermacher criticou a Xenofonte pola súa representación inxenua de Sócrates. Xenofonte era un soldado, argumentou Schleiermacher, e por tanto non estaba en condicións de articular as ideas socráticas. Ademais, Xenofonte era parcial na súa descrición do seu antigo amigo e mestre: cría que Sócrates fora tratado inxustamente por Atenas e buscaba demostrar o seu punto de vista en lugar de ofrecer un relato imparcial. O resultado, segundo Schleiermacher, foi que Xenofonte retratou a Sócrates como un filósofo pouco inspirador. A principios do século XX, o relato de Xenofonte foi rexeitado en gran medida.
O filósofo Karl Joel, baseando os seus argumentos na interpretación de Aristóteles do logos sokratikos, suxeriu que os diálogos socráticos son na súa maioría ficticios: segundo Joel, os autores dos diálogos simplemente estaban imitando algúns trazos socráticos do diálogo. A mediados do século XX, filósofos como Olof Gigon e Eugène Dupréel, baseándose nos argumentos de Joel, propuxeron que o estudo de Sócrates debería centrarse nas diversas versións do seu carácter e as súas crenzas en lugar de ter como obxectivo reconstruír un Sócrates histórico. Máis tarde, o erudito da filosofía antiga Gregory Vlastos suxeriu que os primeiros diálogos socráticos de Platón eran máis compatibles con outras evidencias dun Sócrates histórico que cos seus escritos posteriores, un argumento que se basea en inconsistencias na propia representación de Sócrates que fai Platón. Vlastos ignorou totalmente o relato de Xenofonte agás cando coincidía co de Platón. Máis recentemente, Charles H. Kahn reforzou a postura escéptica sobre o problema socrático irresoluble, suxerindo que só a Apoloxía de Platón ten algún significado histórico.
Traxectoria