A guerra hispano-estadounidense, que en España é coñecida popularmente como guerra de Cuba ou tamén como o desastre do 98, denominada por outra banda guerra hispano-americana e nos Estados Unidos Spanish-American War, foi a que se desatou entre España e Estados Unidos en 1898, durante a rexencia de María Cristina de Habsburgo-Lorena, viúva do rei Afonso XII, sendo presidente do goberno español Práxedes Mateo Sagasta e presidente dos Estados Unidos, William McKinley.
Esta guerra desembocou na perda das colonias de ultramar e veu a significar a fin do que fora o poderoso Imperio español. Os seus principais resultados foron a independencia de Cuba e a perda, por parte de España, do resto das súas colonias en América e Asia, cedidas aos Estados Unidos, que logo se convertería en nova potencia colonial.
A illa de Cuba de finais do século XIX A illa de Cuba, situada a uns 150 km das costas da Florida, no Caribe, un verdadeiro "Mediterráneo americano", pertencía a España desde 1492; é unha das últimas colonias españolas no continente americano. Trátase da illa máis grande das Antillas, cunha posición moi favorable sobre as rutas marítimas internacionais. Os Estados Unidos sempre se interesaron na explotación destas ricas terras; e compañías americanas explotan as plantacións de cana de azucre, froitas, tabaco así como o mineral de ferro. Os investimentos dos Estados Unidos excedían dos 50 millóns de dólares e o comercio con Cuba representaba un 7% do conxunto dos intercambios exteriores dos Estados Unidos.
A isto engádese o nacemento do sentimento nacional en Cuba influído polas revolucións francesa e estadounidense, o nacemento dunha burguesía local e as limitacións políticas e comerciais impostas por España que non permitía o libre intercambio de produtos, fundamentalmente azucre de cana, cos EUA e outras potencias. A radicalización destes sentimentos provocou que se desatase entre 1868 e 1878 a Guerra dos Dez Anos baixo a dirección de Carlos Manuel de Céspedes, facendado do oriente de Cuba. A guerra culminou coa firma da Paz de Zanjón, que non sería máis que unha tregua.
Aínda que este pacto facía algunhas concesións en materia de autonomía política e a pesar de que en 1880 se logrou a abolición da escravitude en Cuba, a situación non contentaba completamente aos cubanos debido ao seu limitado alcance. Por iso os rebeldes volveron sublevarse en 1880 na chamada guerra chiquita.
En 1893 baixo o goberno liberal, o Ministro Maura propuxo un plan de reformas que os deputados autonomistas aprobaron xulgándoo ao mesmo tempo insuficiente. Os proxectos de Maura provocaron con todo á oposición da maioría parlamentaria. Os conservadores atacárono, o que era lóxico, pero na esquerda houbo manifestacións de incomprensión igualmente grandes.
A prensa nacional era unanimemente hostil, excepto o diario Novo Réxime, de Pi y Margall. Sagasta non estaba disposto a arriscar unha crise para a defensa das reformas cubanas, os debates parlamentarios espazáronse e Maura, negándose a toda transacción, dimitiu en marzo de 1894. El atívose polo tanto ao debate dos proxectos contemporizadores de Abarzuza. Era ao voto de reformas tardías e dubidosas cando a insurrección xeral estalou a Cuba.
Por outra banda, José Martí, escritor, pensador e líder independentista cubano, foi desterrado a España en 1871 por mor das súas actividades políticas. Martí nun principio ten unha posición pacifista, pero co pasar dos anos a súa postura radicalízase. É por isto que convoca os cubanos á «guerra necesaria» pola independencia de Cuba. Con tal fin crea o PRC (Partido Revolucionario Cubano) baixo o cal se organiza a guerra do 95.
Un conflito hispano-cubano A rebelión na illa é unha rebelión independentista, unha loita que comeza en 1868; o movemento renóvase en 1895 cando o arancel aduaneiro Wilson-Gorman (1894), decidido polos Estados Unidos, aumenta un 40% os dereitos de aduana sobre o azucre cubano importado nos Estados Unidos e empeora a miseria dos "peóns". Madrid négase a ceder ante os insurrectos cuxo heroe da primeira rebelión, José Marti, vai morrer en combate o 19 de maio de 1895.
Pola outra banda o xeneral español Valeriano Weyler exerce unha represión brutal: milleiros de cubanos "reconcentrados" en campos; 200 000 persoas, o que representa o oitavo da poboación, van morrer de fame ou de enfermidade, pois dende 1896 a 1898, os insurrectos na súa loita sufriron tamén as resultas da práctica da terra queimada.
Nos Estados Unidos, a opinión pública, na súa maioría, toma parte pola causa en favor dos insurrectos cubanos, influída amplamente polos comités revolucionarios dos emigrantes cubanos de Nova York, que recollen fondos e envían clandestinamente armas aos rebeldes. Asociacións de protesta, organismos tanto republicanos como demócratas, reclaman a intervención, pero o papel esencial corresponde á prensa do Middle West e aos yellow papers.
Esta "prensa amarela", prensa sensacionalista, exalta o apoio aos cubanos contra o opresor español. Os diarios máis virulentos son o New-York World de Joseph Pulitzer e Nova York Diario de William Randolph Hearst; alcuman ao xeneral Weyler —aínda que que xa fora substituído polo xeneral Ramon Blanco y Erenas en 1897— "o carniceiro", "a hiena humana" (...) cada un dos dous diarios con tiradas de 700 000 a 800 000 exemplares e non dubidan en utilizar fotografías, caricaturas ou esbozos "choque" dos scoops aínda que ás veces moi distantes da verdade. Os diarios que estaban en contra da intervención, Herald Tribune, o Post e o Times, non totalizaban máis de 225 000 exemplares.
Silénciase con todo o feito de que a política da terra queimada afecta tamén os bens americanos. A intervención en Cuba reclámase como unha "cruzada", en virtude da Doutrina Monroe, dos principios da democracia americana e a superioridade da raza anglosaxoa. Os anexionistas americanos fan tamén ver aos medios financeiros que os seus intereses económicos están ameazados se non hai intervención e así é como os partidarios desta van gañando cada vez máis influencia.
O Presidente Cleveland ao que logo sucede McKinley (1896-1901) esforzouse en manter unha actitude de neutralidade fronte ao conflito hispano-cubano. Mais un incidente vai precipitar os Estados Unidos no conflito con España.
O preludio dunha traxedia O 1 de xaneiro de 1898, o Capitán xeneral de Cuba, xeneral Ramón Blanco quen substituíra ao xeneral Wayler, crendo chegado o momento oportuno, decretou a vixencia da autonomía para implantar por esta vía de concordia a solución da crise de Cuba. Un dos resultados do novo sistema político foi que os xornais da illa comezaron a manifestar polas rúas as súas opinións cunha maior liberdade. Aquel mesmo día en que nacera a autonomía para Cuba, fundouse un novo diario habaneiro, O Reconcentrado.
O día 12 de xaneiro, O Reconcentrado publicaba na súa páxina editorial baixo o título Fuxida de Pícaros, no que comentaba a escapada cara a España dun dos últimos colaboradores máis directos do xeneral Weyler. Isto acendeu os ánimos dos conservadores e especialmente do estamento militar. Ante esta circunstancia, un grupo de oficiais españois dirixíronse á redacción do xornal esnaquizando os mobles e as calas de imprenta. Inmediatamente, este suceso converteu A Habana nun fervedoiro de manifestacións polas rúas tanto a favor como en contra da Autonomía.
O cónsul xeral dos Estados Unidos na Habana, o xeneral Fitzhugh Lee, cablegrafou a Washington explicando como se estaban desenvolvendo estas manifestacións e a inviabilidade do plan autonómico pola forte oposición que atoparía en toda a illa. Por outra banda, a yellow press (prensa amarela) dos Estados Unidos aproveitou os disturbios para volver á carga, e fíxoo empregando o seguinte lema:
Terminados os disturbios rueiros na Habana, Pío Gullón, ministro de Estado, apresurouse en dar a Washington toda clase de explicacións, afirmando que a autonomía quedaría instaurada en Cuba sen dúbidas nin dificultades.Calleja, 1990, p. 12.
O cónsul norteamericano solicitou insistentemente o envío dun buque de guerra para defender os intereses norteamericanos na illa, sinalando que debería atracar no porto da Habana unha semana despois para coincidir coa visita de dous buques alemáns e ademais, que debería facerse co pretexto de que tiña que abastecerse de carbón.
O día 24 de xaneiro, co suposto fin de celebrar as boas relacións existentes con España, McKinley decidiu o envío dun buque de guerra á Habana como un xesto de amizade. Ao dar a noticia ao Goberno español, o presidente norteamericano explicou que tan só pretendía iniciar un costume que desgraciadamente se interrompera había tres anos: por iso, non debería de pensarse de ningún xeito que tal acción pretendese defender as vidas e as facendas dos norteamericanos, posto que a paz xa reinaba na Habana. miniatura|300px|A chegada do USS Maine pola baía da Habana, xaneiro 1898 O 25 de xaneiro o acoirazado USS Maine chegou ao peirao do porto da Habana ás 11 da mañá. Entrou na baía coa axuda dun piloto práctico do porto e por orde do Capitán de Portos ancorou na boia n° 4, a tan só 200 metros do cruceiro español Afonso XII e, na outra dirección, a 400 metros do acoirazado alemán Gneisenau.Calleja, 1990, p. 14
Casus belli, a explosión do USS Maine O sinistro ocorreu o día 15 de febreiro de 1898 ás dez menos cuarto da noite. Naquel momento había en cuberta unha reducida garda nocturna formada na súa maioría por marines e algúns oficiais que se achaban no sotavento da torreta maior. Mentres tanto, a maioría dos oficiais do USS Maine achábanse de permiso, uns atopábanse asistindo a unha representación no teatro Albizu, e outros gozando dunha saída en terra.
Algunhas testemuñas afirmaron que se oíu só unha grande explosión, mentres que outros manifestaron ter escoitado dúas case simultáneas. A metade do buque saltou sobre a auga e unha das chemineas caeu sobre a cuberta. A profundidade onde estaba fondeado era de doce a quince metros, e o fondo era lameiro. O balance do sinistro foi de 264 mariñeiros e dous oficiais mortos, 50 feridos e 100 superviventes.Calleja, 1990, p. 16.
O 16 de febreiro a opinión pública americana, que seguía influenciada pola prensa amarela, acusa a España dun acto terrorista, admitindo sen dúbida que se trataba dun atentado español; Madrid intenta con todo acougar o xogo. A explosión do USS Maine foi inmediatamente manipulada pola prensa sensacionalista norteamericana, especialmente polo World de Joseph Pulitzer e o New York Journal, de William Randolph Hearst. Ese mesmo día 16 de febreiro, o New York Journal titulaba así a súa primeira plana: Catro días máis tarde pedía abertamente a intervención militar dos Estados Unidos. O xornal World ía aínda máis lonxe: Así, ambos os xornais aumentaban a súa tirada por riba do millón de exemplares, cifras fabulosas por aquel entón.
Tanto o cónsul norteamericano, o xeneral Fitzhugh Lee, como o comandante do buque, capitán Sigsbee, comunicaron que a causa da explosión era indeterminable. Ao día seguinte tivo lugar un funeral multitudinario polos mariñeiros falecidos —presidido polo propio bispo da Habana— no cemiterio de Colón.Calleja, 1990, p. 17.
Así e todo, o Presidente dos Estados Unidos acaba cedendo á presión desta prensa sensacionalista. O 27 de marzo de 1898, lanza un ultimato a España esixindo o armisticio de Madrid cos rebeldes cubanos, baixo as condicións de aceptación e mediación exclusiva dos Estados Unidos.