miniatura|Jan van Eyck, O matrimonio Arnolfini, 1434, Galería Nacional, Londres miniatura|380x380px|Rogier van der Weyden, O Descenso desde a Cruz, c. 1435, Museo do Prado, Madrid A pintura flamenga primitiva, coñecida tradicionalmente tamén como pintura holandesa temperá, os primitivos holandeses, primeiros holandeses, primitivos flamengos, ou do gótico flamengo etc (ver explicación no apartado Terminoloxía), refírese ao traballo de artistas activos nos Países Baixos de Borgoña e Habsburgo durante o período do Renacemento nórdico do século XV e XVI. Floreceu especialmente nas cidades de Gante, Bruxas, Tournai, Malinas, Lovaina, e Bruxelas, todas na actual Bélxica. O período comeza aproximadamente con Robert Campin e Jan van Eyck na década de 1420 e dura polo menos até a morte de Gerard David en 1523,Spronk (1996), 7 aínda que moitos eruditos esténdeno até o inicio da revolta holandesa en 1566 ou 1568 (as consideracións de Max J. Friedländer chegan a Pieter Bruegel o Vello, finado en Bruxelas en 1569). A pintura do gótico flamengo coincide co inicio e o alto Renacemento italiano, pero o período inicial (até aproximadamente 1500) é visto como unha evolución artística independente, separada do humanismo renacentista que caracterizou os desenvolvementos en Italia, aínda que comezou na década de 1490 cando un número crecente de flamengos e outros pintores do norte viaxaron ás cidades-Estado italianas, e os ideais renacentistas e os seus estilos de pintura se incorporaron á pintura do norte. Como resultado, os pintores flamengos primitivos adoitan clasificarse como pertencentes ao Renacemento do Norte e ao gótico tardío ou internacional.
Os principais pintores do gótico flamengo inclúen a Campin, Van Eyck, Rogier van der Weyden, Dieric Bouts, Petrus Christus, Hans Memling, Hugo van der Goes e Hieronymus Bosch. Estes artistas fixeron avances significativos na representación naturalista e no ilusionismo visual, cuns efectos de perspectiva bastante logrados (mesmo con perspectivas pouco comúns como a do reflexo no espello curvado do Matrimonio Arnolfini), e o seu traballo normalmente presenta unha iconografía complexa. Os seus temas adoitan ser escenas relixiosas ou pequenos retratos, sendo relativamente raros a pintura narrativa ou os temas mitolóxicos. A paisaxe é a miúdo ricamente descrita pero relegada como detalle de fondo antes de principios do século XVI. As obras pintadas son xeralmente óleo sobre táboa, como obras individuais ou retablos máis complexos portátiles ou fixos en forma de dípticos, trípticos ou polípticos. O período tamén se destaca pola súa escultura, tapices, manuscritos iluminados, vidreiras e retablos tallados.
As primeiras xeracións de artistas estiveron activas durante o auxe da influencia borgoñoa en Europa, cando os Países Baixos se converteron no centro político e económico do norte de Europa, destacado polos seus oficios e artigos de luxo. Axudados polo sistema dos obradoiros, vendéronse paneis e unha variedade de artesanías a príncipes ou comerciantes estranxeiros mediante compromiso privado ou postos de mercado. A maioría das obras foron destruídas durante as ondas de iconoclastia nos séculos XVI e XVII; hoxe só sobreviven algúns miles de exemplos.
A primeira arte do norte en xeral non se considerou ben desde principios do século XVII até mediados do século XIX, e os pintores e as súas obras non foron ben documentados até mediados do século XIX. Os historiadores da arte pasaron case outro século determinando atribucións, estudando a iconografía e establecendo esbozos incluso das vidas dos principais artistas; aínda se debate a atribución dalgunhas das obras máis significativas. A bolsa de pintura dos flamengos primitivos foi unha das principais actividades da historia da arte dos séculos XIX e XX, e un dos principais temas nos foco de historiadores da arte máis importantes do século XX: Max J. Friedländer (De Van Eyck a Breugel e Early Netherlandish Painting) e Erwin Panofsky (Early Netherlandish Painting).
Terminoloxía, contexto e alcance do Gótico Os termos historiolóxicos non son compartimentos estancos, e hai múltiples variantes rexionais e cronolóxicas, e iso acontece co "gótico" e co "gótico flamengo" en particular.Uso bibliográfico de "Gótico flamenco" en español, inglés y francés; y de "Gótico de los Países Bajos" en español y en inglés.
Anales del Instituto de Estudios Gerundenses, 1962:
Holanda, pg. 108: O "Gótico" etimoloxicamente provén dos godos, e foi un termo usado como contraposición á arte da Antigüidade clásica grecorromana, porén a maioría da arte gótica non foi producida polos tales pobos góticos. Apareceu como contraposición a un estilo chamado románico desde 1820 (por Charles de Gerville) considerando así a arte previa ao gótico desde a caída do Imperio Romano; a arte románica sucedía á arte antiga tal e como as linguas románicas eran sucesoras do latín, aínda que podemos falar de Románico en territorios das actuais Hungría e Alemaña (que non desenvolveron linguas románicas). Posteriormente, a acepción de románico foise restrinxindo e pasou a designar a arte desenvolvida en Occidente entre os s. XI e XII e hoxe non é doado determinar con exactitude a amplitude de espazo e tempo que abrangue ese estilo, do mesmo xeito que acontece con "Gótico".
Algúns termos da historioloxía da arte xurdiron como descritivos, como o manierismo, e pasaron a ter un matiz despectivo, e outros xurdiron como despectivos, como barroco, e perderon ese matiz semántico case por completo. Para moitos críticos e historiadores da arte, o "barroco" é unha fase recorrente de todos os estilos artísticos, que sucede á fase clásica. Así, a arte helenística -por exemplo o Laocoonte - sería a "fase barroca" da arte grega. Outros exemplos neste sentido de termos polisémicos ou eidos intersecados son o renacemento do s. XII, que na arte da exemplos de naturalismo clásico (dous termos que por certo dan correntes contrapostas na primeira pintura renacentista) ou o Clasicismo Barroco que xurdiu en Inglaterra e en partes do continente europeo no s. XVII. Os novos estudos levan a reconsiderar a aplicación dos termos continuamente, así nin a Idade Media foi tan escura como afirma o mito, nin o gótico tan contraposto ao románico e cos bordos tan delimitados respecto ao renacemento.
O termo "Arte dos primitivos flamengos" aplícase en xeral aos pintores activos durante os séculos XV e XVISpronk (1996), 7 nas zonas do norte de Europa controladas polos duques de Borgoña , que tiñan sido patrocinadores da arte gótica, e posteriormente pola dinastía dos Habsburgo. Estes artistas convertéronse nunha forza motriz do Renacemento do Norte e a pesar da terminoloxía "Gótico flamengo" afastáronse do estilo gótico tradicional. Neste contexto político e histórico-artístico, as terras borgoñoas que se atopaban a cabalo entre áreas das actuais Francia, Alemaña, Bélxica e os Países Baixos.Pächt (1999), 30esquerda|miniatura|460x460px| O retablo de Gante, rematado en 1432 por Hubert e Jan van Eyck. Este políptico e as horas Turín-Milán son xeralmente vistas como as primeiras obras importantes do período dos primeiros holandeses. Estes artistas holandeses foron coñecidos por diversos termos. "Gótico tardío" é unha designación temperá que salienta a continuidade coa arte da Idade Media.Janson, H. W. (2006), 493–501 A principios do século XX, os artistas chamábanse en inglés como "Ghent-Bruges school" ou "Old Netherlandish school". "Primitivos flamengos" é un termo tradicional histórico-artístico tomado dos primitivosCampbell (1998), 7 que se popularizou despois da famosa exposición en Bruxes en 1902Deam (1998), 12–13 e que se mantén hoxe, especialmente en holandés e alemán. Neste contexto, "primitivo" non se refire a unha percepción de falta de sofisticación, senón que identifica aos artistas como os creadores dunha nova tradición na pintura, resaltando máis a ruptura que o termo "Gótico tardío flamengo".
Erwin Panofsky preferiu o termo ars nova ("nova arte"), que relacionaba o movemento con compositores de música innovadores como Guillaume Dufay e Gilles Binchois, que foron favorecidos pola corte borgoñoa fronte aos artistas adscritos á fastosa corte francesa.Panofsky (1969), 165 Cando os duques de Borgoña estableceron centros de poder nos Países Baixos, trouxeron consigo unha visión máis cosmopolita.Pächt (1999), 11 Segundo Otto Pächt, un cambio simultáneo na arte comezou nalgún momento entre 1406 e 1420 cando se produciu unha "revolución na pintura"; coincidiu cunha innovación na técnica ao óleo (case a un tempo dos irmáns van Eyck en Gante e Robert Campin en Tournai) e xurdiu unha "nova beleza" na arte, que representaba o mundo visíbel e non o metafísico.Pächt (1999), 12
No século XIX os artistas primitivos flamengos clasificáronse por nacionalidade, con Jan van Eyck identificado como alemán e van der Weyden (nado Roger de la Pasture) como francés.Deam (1998), 15 Ás veces os estudosos estaban preocupados por saber se a xénese da escola estaba en Francia ou Alemaña.Ridderbos et al. (2005), 271 Estes argumentos e distincións disipáronse despois da primeira guerra mundial e seguindo as indicacións de Friedländer, Panofsky e Pächt, os eruditos en lingua inglesa agora describen o período como "Early Netherlandish painting" ("pintura primitiva dos holandeses",) aínda que moitos historiadores da arte ven o termo flamengo como máis correcto mesmo en inglés (Flemish); nin flamengo, nin holandés (ou neerlandés) son termos que abarquen toda a zona dos Países Baixos naquela época, porén o termo "Pintura primitiva dos Países Baixos Borgoñóns" nunca se tornou un termo profusamente usado.
No século XIV, a medida que a arte gótica deu paso á era do "Gótico internacional" varias escolas desenvolvéronse no norte de Europa. A arte neerlandesa primitiva orixinouse na arte cortesá francesa e está especialmente ligada á tradición e ás convencións dos manuscritos iluminados. Os historiadores da arte moderna ven a época comezando cos iluminadores manuscritos do século XIV. Seguíronlles pintores de paneis como Melchior Broederlam e Robert Campin, este último considerado polo xeral o primeiro mestre dos primeiros holandeses, baixo o cal van der Weyden serviu para o seu aprendizaxe. A iluminación alcanzou un punto álxido na rexión nas décadas posteriores ao 1400, principalmente debido ao patrocinio de duques borgoñóns e da casa de Valois-Anjou como Filipe o Atrevido, Lois I de Anjou e Jean, duque de Berry. Este patrocinio continuou nos países baixos cos duques de Borgoña, Filipe o Bo e o seu fillo Carlos o Temerario.Kren (2010), 11–12 A demanda de manuscritos iluminados diminuíu cara a finais de século, quizais polo custoso proceso de produción en comparación coa pintura en taboleiro. Con todo, a iluminación seguiu sendo popular ao finalizar o mercado de luxo e os gravados, tanto gravados como xilografías, atoparon un novo mercado masivo, especialmente os de artistas como Martin Schongauer e Albrecht Dürer.Nash (2008), 3
miniatura|480x480px| Hieronymus Bosch, O xardín das delicias terrestres, c. 1490-1510. Museo do Prado, Madrid. Os historiadores da arte están divididos en saber se o panel central pretendía ser unha advertencia moral ou un panorama do paraíso perdido.